Najważniejsza zasada
Konwój nie oznacza automatycznie odzieży więziennej i najbardziej dolegliwych kajdanek
Konieczność zabezpieczenia konwoju jest oczywista. Nie oznacza jednak, że wobec każdej osoby pozbawionej wolności należy zastosować identyczny zestaw środków bezpieczeństwa.
Inaczej może przedstawiać się sytuacja osoby agresywnej, podejmującej próby ucieczki lub stwarzającej wysokie zagrożenie, a inaczej skazanego, który od dłuższego czasu prawidłowo funkcjonuje w zakładzie półotwartym albo otwartym, pracuje poza jednostką czy korzystał wcześniej z zezwoleń bez naruszeń.
Dobór środków bezpieczeństwa powinien odpowiadać konkretnej sytuacji, a nie wynikać wyłącznie z samego faktu odbywania kary pozbawienia wolności.
Art. 111 § 2 KKW
Podczas transportowania zasadą jest własna odzież skazanego
Kodeks karny wykonawczy zawiera w tej sprawie bardzo istotną regulację.
Zgodnie z art. 111 § 2 k.k.w. w czasie przeprowadzania czynności procesowych, transportowania oraz w innych uzasadnionych wypadkach skazany korzysta z własnej odzieży, bielizny i obuwia.
Punktem wyjścia jest więc odzież własna, a nie odzież więzienna, nazywana również odzieżą skarbową.
Kiedy można odstąpić od własnej odzieży?
Art. 111 § 2 k.k.w. przewiduje wyjątki od zasady korzystania z odzieży własnej.
Odstępstwo może mieć miejsce, gdy własna odzież:
- • jest nieodpowiednia ze względu na porę roku,
- • jest zniszczona,
- • albo przeciwko korzystaniu z niej przemawiają względy bezpieczeństwa.
Wyjątku nie powinno się przekształcać w praktyczną regułę, zgodnie z którą każdy skazany przewożony przez Służbę Więzienną automatycznie występuje w odzieży skarbowej.
Ważne wydarzenia rodzinne
Pogrzeb, ślub czy komunia – odzież więzienna może dodatkowo stygmatyzować skazanego
Problem staje się szczególnie widoczny, gdy skazany jest konwojowany nie do sądu czy innej jednostki penitencjarnej, lecz na ważną uroczystość rodzinną.
Udział w pogrzebie rodzica lub dziecka, ślubie osoby bliskiej czy innej wyjątkowej uroczystości odbywa się w obecności rodziny i innych osób.
Nakazanie skazanemu występowania w odzieży więziennej może prowadzić do jego publicznego oznaczenia jako więźnia, stygmatyzacji i dodatkowego upokorzenia.
Sam fakt, że uroczystość odbywa się pod konwojem, nie stanowi jeszcze podstawy do automatycznego odebrania skazanemu możliwości korzystania z odpowiedniej odzieży własnej.
Rzecznik Praw Obywatelskich
RPO: podczas ważnych wydarzeń rodzinnych skazany powinien mieć możliwość korzystania z własnej odzieży
Rzecznik Praw Obywatelskich wielokrotnie zajmował się sposobem organizowania konwojów związanych z tzw. przepustkami losowymi.
W stanowiskach RPO podkreślano, że bez względu na typ zakładu karnego, podczas udziału w ważnych wydarzeniach rodzinnych osadzony powinien mieć zapewnioną możliwość korzystania z własnej odzieży.
Odstępstwo może nastąpić w przypadkach przewidzianych w art. 111 § 2 k.k.w.
Szczególne znaczenie ma indywidualna ocena sytuacji skazanego – jego zachowania, sposobu odbywania kary, historii wcześniejszych wyjść oraz rzeczywistego ryzyka dla bezpieczeństwa.
Środki przymusu bezpośredniego
Czy podczas konwoju można używać kajdanek?
Tak. Ustawa o środkach przymusu bezpośredniego i broni palnej pozwala na prewencyjne użycie określonych środków, w tym kajdanek, między innymi w celu zapobieżenia ucieczce osoby konwojowanej lub pozbawionej wolności oraz przeciwdziałania agresji lub autoagresji.
Samo istnienie ustawowej możliwości użycia kajdanek nie rozstrzyga jednak jeszcze, jaki ich rodzaj i sposób zastosowania będzie odpowiedni w konkretnej sytuacji.
Ważne rozróżnienie
Kajdanki na ręce a kajdanki zespolone
Przepisy wyróżniają między innymi kajdanki zakładane na ręce, kajdanki zakładane na nogi oraz kajdanki zespolone.
Kajdanki zespolone są środkiem znacznie bardziej dolegliwym, ponieważ istotnie ograniczają możliwość swobodnego poruszania się osoby konwojowanej.
Kajdanki na ręce
Służą do częściowego unieruchomienia kończyn górnych. W określonych przez ustawę sytuacjach mogą zostać założone na ręce trzymane z przodu.
Kajdanki zespolone
Są znacznie bardziej dolegliwe. Ustawa dopuszcza ich użycie wobec osób pozbawionych wolności, ale konkretne zastosowanie nadal podlega ocenie pod względem konieczności i proporcjonalności.
Kajdanki mogą być założone na ręce z przodu
Przepisy nie wymagają w każdej sytuacji zakładania kajdanek na ręce trzymane z tyłu.
Przy prewencyjnym użyciu kajdanek albo gdy prawdopodobieństwo ucieczki, czynnego oporu lub zachowania zagrażającego życiu, zdrowiu lub mieniu jest nieznaczne, ustawa pozwala założyć kajdanki na ręce trzymane z przodu.
To kolejny przykład pokazujący, że przepisy przewidują możliwość dostosowania sposobu zabezpieczenia do rzeczywistego poziomu zagrożenia.
Niebezpieczny automatyzm
„Zakład zamknięty = kajdanki zespolone” nie powinno zastępować indywidualnej oceny
Szczególnie problematyczne jest stosowanie najbardziej dolegliwych środków według z góry przyjętego schematu, bez uwzględnienia konkretnej sytuacji.
Przy ocenie ryzyka znaczenie mogą mieć między innymi:
- • dotychczasowe zachowanie skazanego,
- • próby ucieczki albo ich brak,
- • zachowania agresywne albo ich brak,
- • sposób odbywania kary,
- • typ zakładu karnego,
- • wcześniejsze przepustki i ich przebieg,
- • zatrudnienie poza jednostką,
- • charakter i miejsce konwoju,
- • aktualne informacje dotyczące zagrożenia.
Sprawa z 2025 roku
Pogrzeb dziecka – odzież skarbowa i kajdanki zespolone
Szczególnie ważnym przykładem jest sprawa badana w 2025 r. przez Rzecznika Praw Obywatelskich.
Skazana otrzymała zgodę na udział w pogrzebie swojego dziecka pod konwojem funkcjonariuszy Służby Więziennej.
Podczas realizacji zezwolenia zastosowano wobec niej kajdanki zespolone oraz zobowiązano ją do korzystania z odzieży skarbowej.
RPO uznał, że zastosowanie kajdanek zespolonych było nadmierne i nieuzasadnione, a zobowiązanie skazanej do udziału w pogrzebie dziecka w odzieży skarbowej nosiło cechy poniżającego traktowania.
Kontrola Służby Więziennej
Sama Służba Więzienna potwierdziła nieproporcjonalność zastosowanych środków
Sprawa została również objęta kontrolą wewnętrzną Służby Więziennej.
Dyrektor Generalna Służby Więziennej poinformowała, że kontrola wykazała nieprawidłowości w realizacji czynności konwojowych.
Za nieproporcjonalne do rzeczywistego stopnia zagrożenia uznano zarówno zastosowanie kajdanek zespolonych, jak i decyzję o zobowiązaniu osadzonej do korzystania z odzieży skarbowej.
Służba Więzienna podkreśliła jednocześnie, że funkcjonariusze mają prawo do prewencyjnego użycia środków przymusu, ale w każdym przypadku środki te powinny być adekwatne do sytuacji i poprzedzone zindywidualizowaną oceną.
Zakład otwarty lub półotwarty – szczególnie ważna okoliczność
RPO zwracał uwagę również na przypadki skazanych odbywających karę w zakładach typu otwartego i półotwartego.
Jeżeli skazany pracuje poza zakładem bez konwojenta, porusza się w warunkach zwiększonego zaufania albo wcześniej prawidłowo korzystał z zezwoleń, okoliczności te trudno całkowicie pomijać przy późniejszej ocenie konieczności zastosowania szczególnie dolegliwych zabezpieczeń.
Środek bezpieczeństwa powinien odpowiadać aktualnemu ryzyku, a nie jedynie formalnemu statusowi osoby jako skazanego.
RPO 2025
Problem nie dotyczy jednej sprawy
W wystąpieniu dotyczącym zasad realizacji zezwoleń z art. 141a k.k.w. RPO opisał więcej przypadków stosowania wobec osadzonych odzieży skarbowej oraz szczególnie dolegliwych kajdanek podczas ważnych wydarzeń rodzinnych.
W jednej ze spraw skazany z zakładu typu zamkniętego miał uczestniczyć w pogrzebie matki w odzieży skarbowej oraz kajdankach na ręce i nogi. Po uzyskaniu informacji o takich warunkach zrezygnował z udziału w pogrzebie.
W innej sprawie skazany z zakładu otwartego, zatrudniony poza jednostką bez konwoju, miał zostać przewieziony na pogrzeb ojca w odzieży skarbowej i kajdankach zespolonych. Po interwencji Biura RPO pierwotną decyzję zmieniono.
RPO oceniał w tych przypadkach przewidziane środki jako nieproporcjonalne do zagrożenia i nadmiernie dolegliwe.
Skazany powinien wcześniej znać warunki konwoju
Kolejny problem dotyczy informowania skazanego o sposobie realizacji zezwolenia na opuszczenie jednostki.
RPO stoi na stanowisku, że sposób realizacji konwoju powinien zostać precyzyjnie określony, a osoba pozbawiona wolności powinna być o warunkach poinformowana odpowiednio wcześnie.
Niedopuszczalna z punktu widzenia standardu pełnego informowania jest sytuacja, w której skazany dopiero bezpośrednio przed wyjazdem dowiaduje się, że ma uczestniczyć w pogrzebie czy innej uroczystości w odzieży więziennej i szczególnie dolegliwych kajdankach.
Humanitarne traktowanie
Bezpieczeństwo nie znosi obowiązku poszanowania godności
Osoba odbywająca karę pozbawienia wolności pozostaje pod kontrolą państwa, ale nie traci prawa do humanitarnego traktowania.
Art. 4 k.k.w. wymaga wykonywania kar i środków w sposób humanitarny, z poszanowaniem godności ludzkiej skazanego.
Z tego powodu sposób konwojowania powinien uwzględniać nie tylko skuteczność zabezpieczenia, ale także stopień dolegliwości zastosowanych środków oraz okoliczności, w których są one używane.
Co dokumentować, gdy sposób konwoju budzi zastrzeżenia?
Jeżeli skazany uważa, że zastosowane środki były nieproporcjonalne, późniejsze ustalenie szczegółów może mieć zasadnicze znaczenie.
- • datę i cel konwoju,
- • miejsce, do którego skazany był przewożony,
- • rodzaj zastosowanych kajdanek,
- • sposób ich założenia,
- • czas ich stosowania,
- • informację o nakazanej odzieży,
- • posiadanie odpowiedniej odzieży własnej,
- • wcześniejsze zachowanie skazanego,
- • wcześniejsze przepustki i konwoje,
- • ewentualne zatrudnienie poza jednostką,
- • wypowiedzi funkcjonariuszy dotyczące powodów zastosowania środków,
- • dane świadków zdarzenia, jeśli są dostępne.
Ważne
Trzeba ustalić, kto podjął konkretną decyzję
Przy kwestionowaniu sposobu konwoju trzeba rozróżnić kilka różnych rozstrzygnięć.
Jedną kwestią jest decyzja dyrektora dotycząca zezwolenia na opuszczenie zakładu karnego i sposobu jego realizacji.
Inną może być konkretna decyzja o zastosowaniu środka przymusu bezpośredniego podczas wykonywania czynności poza jednostką.
Przed przygotowaniem skargi lub innego środka prawnego trzeba więc ustalić, jaka decyzja została podjęta, przez kogo, na jakiej podstawie i w jakich okolicznościach.
Czy nieproporcjonalny konwój może prowadzić do roszczeń cywilnych?
W szczególnie poważnych przypadkach sposób konwojowania może wymagać oceny również pod kątem ochrony dóbr osobistych i odpowiedzialności Skarbu Państwa.
Nie oznacza to, że każde użycie kajdanek albo odzieży skarbowej automatycznie daje prawo do zadośćuczynienia.
Znaczenie ma między innymi podstawa prawna działania, rzeczywista konieczność zastosowanych środków, ich proporcjonalność, sposób wykonania konwoju, stopień dolegliwości oraz skutki dla skazanego.
Najważniejsze zasady w skrócie
1. Odzież własna
Art. 111 § 2 k.k.w. przewiduje korzystanie podczas transportowania z własnej odzieży, z ustawowo określonymi wyjątkami.
2. Kajdanki są prawnie dopuszczalne
Mogą być stosowane również prewencyjnie wobec osoby konwojowanej, ale sposób ich zastosowania powinien odpowiadać konkretnej sytuacji.
3. Kajdanki zespolone są szczególnie dolegliwe
Ustawa dopuszcza ich użycie wobec osoby pozbawionej wolności, ale nie oznacza to, że będą proporcjonalne w każdym konwoju.
4. Indywidualna ocena
RPO i Służba Więzienna wskazują na konieczność zindywidualizowanej oceny rzeczywistego zagrożenia.
5. Godność skazanego
Bezpieczeństwo konwoju musi być realizowane z poszanowaniem zasady humanitarnego traktowania.
Najczęstsze pytania
Czy skazany podczas konwoju musi mieć odzież więzienną?
Nie. Art. 111 § 2 k.k.w. przewiduje, że podczas transportowania skazany korzysta z własnej odzieży, bielizny i obuwia. Wyjątek może dotyczyć sytuacji, gdy odzież jest nieodpowiednia ze względu na porę roku, zniszczona albo gdy przeciwko korzystaniu z niej przemawiają względy bezpieczeństwa.
Czy każdy konwojowany skazany musi mieć kajdanki?
Przepisy pozwalają na prewencyjne użycie kajdanek wobec osoby konwojowanej lub pozbawionej wolności, ale nie oznacza to, że w każdej sytuacji należy stosować taki sam środek i w taki sam sposób. Dobór środka powinien uwzględniać rzeczywiste okoliczności oraz stopień zagrożenia.
Czy można zastosować kajdanki zespolone?
Ustawa dopuszcza stosowanie kajdanek zespolonych wobec osób pozbawionych wolności. Sam status osoby pozbawionej wolności nie oznacza jednak, że ich zastosowanie w konkretnym konwoju będzie automatycznie proporcjonalne i uzasadnione.
Czy kajdanki można założyć na ręce z przodu?
Tak. Ustawa przewiduje taką możliwość między innymi przy prewencyjnym użyciu kajdanek oraz wtedy, gdy prawdopodobieństwo ucieczki, czynnego oporu albo zachowania zagrażającego życiu, zdrowiu lub mieniu jest nieznaczne.
Czy na pogrzeb można dowieźć skazanego w odzieży więziennej?
Nie powinno następować to automatycznie. RPO wskazuje, że przy ważnych wydarzeniach rodzinnych skazany powinien mieć możliwość korzystania z własnej odzieży, a odstępstwo wymaga podstaw wynikających z art. 111 § 2 k.k.w. W 2025 r. zarówno RPO, jak i kontrola Służby Więziennej zakwestionowały nieproporcjonalne zastosowanie odzieży skarbowej podczas pogrzebu.
Czy można zaskarżyć sposób konwojowania?
To zależy od tego, jakie rozstrzygnięcie zostało podjęte, przez jaki organ oraz na jakiej podstawie prawnej. Trzeba odróżnić decyzję dyrektora określającą warunki opuszczenia jednostki od konkretnej decyzji o użyciu środka przymusu bezpośredniego podczas konwoju.
Zobacz również
Orzecznictwo
Sprawdź orzeczenia dotyczące praw osób pozbawionych wolności
W bazie Centrum publikujemy orzeczenia dotyczące wykonywania kary pozbawienia wolności, decyzji administracji więziennej oraz ochrony praw skazanych.
Przejdź do bazy orzeczeń →Zastosowano nieproporcjonalne środki podczas konwoju?
Możemy przeanalizować dokumentację dotyczącą konwoju, decyzję o sposobie realizacji wyjścia, zastosowane kajdanki, nakaz korzystania z odzieży skarbowej oraz możliwe środki prawne.
Umów konsultacjęMateriał ma charakter informacyjny. Ocena legalności i proporcjonalności środków zastosowanych podczas konkretnego konwoju wymaga analizy jego celu, sytuacji skazanego, rzeczywistego poziomu zagrożenia oraz dokumentacji dotyczącej podjętych decyzji.