Najważniejsze
Odmowa udziału w pogrzebie osoby bliskiej wymaga szczególnie poważnego uzasadnienia
Art. 141a § 1 k.k.w. wprost wymienia uczestnictwo w pogrzebie członka rodziny jako jedną z podstaw czasowego opuszczenia zakładu karnego.
Dodatkowo prawo do pożegnania osoby bliskiej pozostaje związane z ochroną życia rodzinnego wynikającą z art. 8 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka.
Oznacza to, że administracja więzienna nie powinna traktować wniosku o udział w pogrzebie jak zwykłej prośby o przepustkę, którą można oddalić za pomocą ogólnego stwierdzenia o negatywnej prognozie albo względach bezpieczeństwa.
Jeżeli istnieje ryzyko związane z samodzielnym opuszczeniem jednostki, należy rozważyć, czy udział w pogrzebie może zostać zrealizowany w bezpieczniejszej formie – przede wszystkim pod odpowiednio zorganizowanym konwojem.
Art. 141a § 1 k.k.w.
Pogrzeb został wprost wymieniony w ustawie
Dyrektor zakładu karnego może zezwolić skazanemu na czasowe opuszczenie jednostki między innymi w celu:
- • odwiedzenia poważnie chorego członka rodziny,
- • uczestnictwa w pogrzebie członka rodziny,
- • innych wypadków szczególnie ważnych dla skazanego.
Zezwolenie może zostać udzielone na czas nieprzekraczający 5 dni.
Skazany może opuścić zakład pod konwojem funkcjonariusza Służby Więziennej, w asyście osoby godnej zaufania albo samodzielnie.
Europejski Trybunał Praw Człowieka
Płoski przeciwko Polsce
Jednym z najważniejszych polskich przypadków jest sprawa Płoski przeciwko Polsce, skarga nr 26761/95.
Skarżącemu odmówiono możliwości uczestniczenia najpierw w pogrzebie matki, a następnie ojca.
Władze powoływały się między innymi na jego wcześniejszą karalność oraz obawę, że nie powróci do jednostki.
ETPCz stwierdził naruszenie art. 8 Konwencji.
Sprawa pokazuje, że samo istnienie obaw dotyczących skazanego nie kończy analizy. Należy brać pod uwagę znaczenie pogrzebu dla życia rodzinnego oraz możliwość zastosowania rozwiązań pozwalających pogodzić bezpieczeństwo z prawem do pożegnania osoby bliskiej.
ETPCz
Czarnowski przeciwko Polsce
Kolejną ważną sprawą jest Czarnowski przeciwko Polsce, skarga nr 28586/03.
Skarżący zarzucał naruszenie art. 8 Konwencji w związku z odmową umożliwienia mu uczestnictwa w pogrzebie ojca.
ETPCz ponownie stwierdził naruszenie prawa do poszanowania życia rodzinnego.
W orzecznictwie Trybunału szczególne znaczenie ma to, czy istniały rzeczywiście istotne powody uniemożliwienia udziału w pogrzebie oraz czy władze rozważyły rozwiązania alternatywne, pozwalające zrealizować udział przy zachowaniu bezpieczeństwa.
Bardzo ważne
Zgoda udzielona zbyt późno może być w praktyce odmową
Administracja nie powinna ograniczać się do formalnego wydania zgody. W sprawie pogrzebu liczy się również czas oraz sposób jej wykonania.
Jeżeli zgoda zostanie wydana albo przekazana tak późno, że skazany nie ma rzeczywistej możliwości uczestniczenia w uroczystości, prawo może stać się iluzoryczne.
Problem ten został dostrzeżony przez Europejski Trybunał Praw Człowieka między innymi w sprawie Giszczak przeciwko Polsce, skarga nr 40195/08.
ETPCz
Giszczak przeciwko Polsce
Sprawa dotyczyła możliwości uczestniczenia przez skazanego w pogrzebie jego córki.
Szczególne znaczenie miał sposób poinformowania skazanego o zgodzie oraz o warunkach jej realizacji.
ETPCz zwrócił uwagę, że w tak wyjątkowej i wrażliwej sytuacji władze powinny przekazywać informacje w sposób jasny, odpowiedni i terminowy.
Formalne wydanie zgody nie wystarcza, jeżeli sposób działania administracji faktycznie pozbawia skazanego możliwości skorzystania z niej.
Konwój
Pogrzeb pod konwojem nie oznacza pogrzebu w odzieży więziennej
To bardzo istotny problem praktyczny.
Zdarza się, że dyrektor zezwala skazanemu na udział w pogrzebie, ale jednocześnie określa sposób realizacji zezwolenia: konwój, odzież skarbowa oraz środki przymusu.
Sam fakt konwojowania skazanego nie oznacza jednak, że musi on uczestniczyć w pogrzebie w odzieży więziennej.
Art. 111 § 2 k.k.w. przewiduje, że w czasie transportowania oraz w innych uzasadnionych wypadkach skazany korzysta z własnej odzieży.
Wyjątek może dotyczyć między innymi sytuacji, gdy odzież jest nieodpowiednia ze względu na porę roku, zniszczona albo przeciwko korzystaniu z niej przemawiają względy bezpieczeństwa.
Odzież skarbowa nie może być stosowana automatycznie
Nie powinien funkcjonować automatyczny schemat:
konwój = odzież więzienna
Jeżeli skazany posiada odpowiednią własną odzież, odstąpienie od zasady korzystania z niej wymaga konkretnego uzasadnienia.
Nie wystarcza samo stwierdzenie, że dana osoba jest skazana, odbywa karę w zakładzie zamkniętym albo będzie konwojowana.
Praktyka 2025
RPO: odzież skarbowa podczas pogrzebu może nosić cechy poniżającego traktowania
W 2025 r. Rzecznik Praw Obywatelskich zbadał sprawę skazanej, która uczestniczyła w pogrzebie swojego dziecka pod konwojem, w odzieży skarbowej i przy zastosowaniu kajdanek zespolonych.
Kobieta posiadała odpowiednią odzież prywatną, a zgromadzone informacje nie dawały podstaw do przyjęcia, że swoim zachowaniem mogłaby zagrozić bezpieczeństwu konwoju.
RPO uznał zobowiązanie osadzonej do uczestniczenia w pogrzebie syna w odzieży skarbowej za działanie noszące cechy poniżającego traktowania.
Za nadmierne i nieuzasadnione uznano również prewencyjne zastosowanie kajdanek zespolonych.
Ważne
Sama Służba Więzienna potwierdziła nieprawidłowości
Sprawa z 2025 r. została również objęta wewnętrzną kontrolą Służby Więziennej.
Dyrektor Generalna Służby Więziennej poinformowała, że kontrola wykazała nieprawidłowości przy realizacji czynności konwojowych.
Za nieproporcjonalne do rzeczywistego stopnia zagrożenia uznano zarówno zastosowanie kajdanek zespolonych, jak i decyzję o zobowiązaniu osadzonej do korzystania z odzieży skarbowej.
To szczególnie istotne, ponieważ pokazuje, że obowiązek indywidualnej oceny nie jest jedynie postulatem RPO. Nieprawidłowość została potwierdzona również w ramach kontroli samej Służby Więziennej.
Kajdanki podczas pogrzebu również wymagają indywidualnej oceny
Podobnie należy oceniać stosowanie środków przymusu bezpośredniego.
Szczególnie dolegliwe środki, takie jak kajdanki zespolone albo kajdanki zakładane jednocześnie na ręce i nogi, nie powinny być stosowane mechanicznie tylko dlatego, że skazany opuszcza jednostkę pod konwojem.
Konieczność i sposób zastosowania środków bezpieczeństwa powinny wynikać z aktualnej, konkretnej i indywidualnej oceny ryzyka.
Trzeba również uwzględniać szczególny charakter uroczystości pogrzebowej, obecność rodziny i innych uczestników oraz ryzyko dodatkowego upokorzenia lub stygmatyzacji skazanego.
Nie tylko odmowa
Skazanego dowieziono za późno na pogrzeb
Naruszenie praw skazanego może wynikać nie tylko z formalnej odmowy.
Problem może powstać również wtedy, gdy dyrektor wyraził zgodę, ale administracja albo konwój zorganizowały wyjazd w taki sposób, że skazany został dowieziony na uroczystość zbyt późno.
Zgoda na udział w pogrzebie powinna być wykonana w sposób, który daje rzeczywistą możliwość uczestniczenia w uroczystości.
Jeżeli skazany zostaje dowieziony dopiero po zakończeniu zasadniczej części ceremonii, trzeba ocenić, czy sposób organizacji konwoju nie doprowadził do naruszenia jego praw oraz dóbr osobistych.
Odpowiedzialność cywilna
Sąd Najwyższy – II CSK 704/12
Ważnym przykładem jest sprawa zakończona wyrokiem Sądu Najwyższego z 21 sierpnia 2013 r., sygn. II CSK 704/12.
Sprawa dotyczyła między innymi sposobu zorganizowania udziału osoby pozbawionej wolności w pogrzebie ojca.
Osadzony został doprowadzony na cmentarz w takim momencie, że możliwość rzeczywistego uczestniczenia w uroczystości została istotnie ograniczona.
Sprawa pokazuje, że wadliwe zorganizowanie udziału w pogrzebie może prowadzić również do odpowiedzialności cywilnej Skarbu Państwa i roszczenia o zadośćuczynienie.
Jakie dobro osobiste może zostać naruszone?
W sprawach cywilnych związanych z pogrzebem znaczenie może mieć między innymi ochrona więzi rodzinnych oraz kultu pamięci osoby zmarłej.
Prawo do pożegnania osoby bliskiej i uczestniczenia w uroczystościach pogrzebowych ma szczególny, osobisty charakter.
Dlatego bezprawne uniemożliwienie udziału w pogrzebie albo takie zorganizowanie konwoju, które pozbawia zgodę realnego znaczenia, może wymagać oceny również z punktu widzenia przepisów Kodeksu cywilnego o ochronie dóbr osobistych.
Możliwe roszczenia
Kiedy rozważyć żądanie zadośćuczynienia?
Każda sprawa wymaga indywidualnej oceny, ale analiza roszczenia cywilnego może być uzasadniona w szczególności wtedy, gdy:
- • bez wystarczających podstaw uniemożliwiono udział w pogrzebie osoby bliskiej,
- • nie rozważono udziału pod konwojem mimo możliwości jego bezpiecznego zorganizowania,
- • decyzję podjęto lub przekazano tak późno, że udział stał się niemożliwy,
- • konwój wyruszył zbyt późno i osadzony spóźnił się na pogrzeb,
- • sposób realizacji zezwolenia pozbawił skazanego rzeczywistej możliwości pożegnania zmarłego,
- • zastosowano nieproporcjonalne i poniżające warunki udziału w uroczystości.
Odmowa dyrektora
Skarga z art. 7 KKW
Decyzja dyrektora podlegająca art. 7 k.k.w. może zostać zaskarżona do sądu z powodu jej niezgodności z prawem.
Termin wynosi 7 dni od dnia ogłoszenia albo doręczenia decyzji.
7 dni
od ogłoszenia albo doręczenia decyzji
Przy pogrzebie trzeba działać natychmiast – uroczystość może odbyć się jeszcze zanim sąd zdąży rozpoznać skargę.
Odmowa musi mieć rzeczywiste uzasadnienie
Art. 7 § 3 k.k.w. wymaga, aby decyzja została ogłoszona albo doręczona wraz z uzasadnieniem oraz pouczeniem o prawie, terminie i sposobie wniesienia skargi.
Nie wystarczy więc przekazanie przez wychowawcę komunikatu:
„Dyrektor nie wyraził zgody”.
Skazany powinien poznać rzeczywiste powody decyzji, aby mógł poddać je kontroli sądu.
Brak wymaganego uzasadnienia może stanowić samodzielny zarzut naruszenia art. 7 § 3 k.k.w. i prowadzić do uchylenia decyzji.
Brak uzasadnienia decyzji dyrektora ZK →Co warto zabezpieczyć jako dowody?
Jeżeli doszło do odmowy, spóźnienia albo nieprawidłowego sposobu realizacji zezwolenia, dokumentacja może mieć później zasadnicze znaczenie.
- • kopię wniosku o udział w pogrzebie,
- • dokument potwierdzający datę i godzinę pogrzebu,
- • decyzję dyrektora i jej uzasadnienie,
- • datę i sposób przekazania decyzji,
- • informacje dotyczące planowanego konwoju,
- • godzinę wyjazdu z jednostki,
- • godzinę przyjazdu na miejsce pogrzebu,
- • przebieg uroczystości w chwili przyjazdu,
- • informacje o zastosowanych kajdankach,
- • informacje o nakazanej odzieży,
- • dane osób, które widziały przebieg zdarzenia,
- • późniejszą korespondencję ze Służbą Więzienną.
Trzy różne rodzaje naruszeń
1. Bezpodstawna odmowa
Administracja nie pozwala skazanemu uczestniczyć w pogrzebie i nie wykazuje wystarczających powodów ani nie rozważa realnych rozwiązań alternatywnych.
2. Zgoda iluzoryczna albo spóźniona
Zgoda formalnie istnieje, ale została przekazana albo wykonana tak późno, że rzeczywisty udział w pogrzebie staje się niemożliwy.
3. Nieproporcjonalne warunki
Zgoda zostaje udzielona, ale sposób jej realizacji – np. nieuzasadniona odzież skarbowa lub szczególnie dolegliwe środki przymusu – może naruszać prawa skazanego.
Najczęstsze pytania
Czy skazany może uczestniczyć w pogrzebie członka rodziny?
Taką możliwość wprost przewiduje art. 141a § 1 k.k.w. Udział w pogrzebie osoby bliskiej pozostaje ponadto w sferze chronionej przez art. 8 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Orzecznictwo ETPCz pokazuje, że odmowa wymaga szczególnie uważnej i indywidualnej oceny.
Czy wystarczy powołać się na względy bezpieczeństwa?
Nie powinno wystarczać samo ogólne powołanie się na bezpieczeństwo. Należy ocenić konkretną sytuację skazanego i rozważyć, czy ewentualne ryzyko można ograniczyć przez mniej dolegliwe rozwiązanie, w szczególności odpowiednio zorganizowany konwój.
Czy skazany musi iść na pogrzeb w odzieży więziennej?
Nie jest to automatyczna konsekwencja konwojowania. Art. 111 § 2 k.k.w. przewiduje korzystanie podczas transportowania z własnej odzieży, z wyjątkami określonymi w tym przepisie. Odstępstwo wymaga rzeczywistego uzasadnienia, np. względami bezpieczeństwa.
Czy podczas pogrzebu można stosować kajdanki?
Samo konwojowanie skazanego nie uzasadnia automatycznie stosowania najbardziej dolegliwych środków. Ich użycie powinno wynikać z indywidualnej oceny ryzyka i pozostawać proporcjonalne do rzeczywistego zagrożenia.
Czy odmowę można zaskarżyć?
Decyzja dyrektora podlegająca art. 7 k.k.w. może zostać zaskarżona do sądu z powodu jej niezgodności z prawem. Termin wynosi 7 dni od ogłoszenia albo doręczenia decyzji.
Czy spóźnienie na pogrzeb może prowadzić do zadośćuczynienia?
Takie roszczenie może powstać, jeżeli wskutek bezprawnego działania lub zaniedbania doszło do naruszenia chronionych dóbr osobistych. W orzecznictwie cywilnym rozpoznawano sprawy dotyczące wadliwego zorganizowania udziału osadzonego w pogrzebie.
Zobacz również
Orzecznictwo
Sprawdź orzeczenia dotyczące praw osób pozbawionych wolności
W bazie Centrum publikujemy orzeczenia sądów penitencjarnych, sądów cywilnych oraz inne rozstrzygnięcia dotyczące wykonywania kary pozbawienia wolności.
Przejdź do bazy orzeczeń →Odmówiono udziału w pogrzebie albo konwój przyjechał za późno?
Możemy przeanalizować decyzję dyrektora, sposób organizacji konwoju, zastosowane środki bezpieczeństwa oraz możliwość wniesienia skargi albo dochodzenia roszczeń związanych z naruszeniem dóbr osobistych.
Umów konsultacjęMateriał ma charakter informacyjny. Ocena zgodności odmowy z prawem, sposobu realizacji zezwolenia oraz istnienia podstaw do dochodzenia zadośćuczynienia wymaga analizy okoliczności konkretnej sprawy.