Kto wydał odmowę?
Sprawdzamy, czy decyzję podjął właściwy organ i czy działał w granicach przyznanej mu kompetencji.
Prawo karne wykonawcze
Paczki, zakupy i pieniądze skazanego
W praktyce problemy dotyczą nie tylko samych paczek, ale także sposobu ich realizacji, cen w kantynach, ograniczonego asortymentu oraz decyzji administracji, które mogą nadmiernie ograniczać możliwość otrzymania środków higieny lub innych potrzebnych produktów.
Paczka żywnościowa czy dodatkowe zakupy?
Od 2015 r. tradycyjna paczka żywnościowa przygotowywana przez rodzinę została zastąpiona systemem, w którym produkty kupuje się za pośrednictwem zakładu karnego. Art. 113a § 3 k.k.w. przewiduje dziś prawo do jednej paczki żywnościowej miesięcznie, ale jej skład tworzą towary zakupione w systemie obsługującym jednostkę.
W naszej ocenie ekonomicznie jest to znacznie bliższe dodatkowym zakupom w więziennym punkcie sprzedaży niż tradycyjnej paczce od rodziny. Rodzina nie może swobodnie wybrać sklepu, marki ani ceny, lecz jest ograniczona do asortymentu i cennika obowiązującego w danej jednostce.
Forum Penitencjarne, nr 4/2015
Co zapowiadał Dyrektor Biura Prawnego CZSW?
W rozmowie opublikowanej w „Forum Penitencjarnym” nr 4/2015 Michał Zoń, ówczesny Dyrektor Biura Prawnego Centralnego Zarządu Służby Więziennej, opisywał wprowadzany właśnie system paczek realizowanych z produktów znajdujących się w więziennych kantynach.
Szczególne znaczenie ma jego stanowisko, że wyzwaniem dla Służby powinno być zagwarantowanie jak najniższej ceny nowej paczki żywnościowej, a ceny oferowane w kantynach nie powinny być wyższe niż w dyskontach, supermarketach czy innych sklepach przywięziennych. Wskazywał nawet, że idealnie podstawowe produkty powinny być tańsze niż w innych punktach sprzedaży.
Po ponad dekadzie te założenia powinny być skonfrontowane z rzeczywistymi cennikami publikowanymi przez samą Służbę Więzienną.
Ceny kantyn
Oficjalne cenniki pokazują bardzo duże różnice
Poważne wątpliwości budzą ceny części produktów oferowanych w punktach sprzedaży działających na terenie jednostek penitencjarnych. Problem jest szczególnie istotny dlatego, że skazany nie jest zwykłym konsumentem: nie może zrezygnować z drogiego sprzedawcy i kupić tego samego produktu w sklepie po drugiej stronie ulicy.
Oficjalny cennik kantyny w Szczecinku obowiązujący od 1 kwietnia 2026 r. wskazuje przy bananach cenę regulowaną od 8 do 15 zł za kilogram. Oznacza to, że górna cena kantynowa może być wielokrotnie wyższa od cen promocyjnych spotykanych w handlu detalicznym.
Produkt
Cena
Porównanie
Banany – kantyna Szczecinek
do 15,00 zł/kg
oficjalny cennik SW
Banany – cena detaliczna 2,99 zł/kg
2,99 zł/kg
15 ÷ 2,99 = 5,02
Ponad pięciokrotna różnica ceny
Przy cenie 15 zł/kg i cenie detalicznej 2,99 zł/kg różnica wynosi ponad pięciokrotność. Nie oznacza to, że każdy produkt w każdej kantynie jest pięć razy droższy. Pokazuje jednak, że w konkretnych, możliwych do udokumentowania przypadkach różnica może osiągać skalę trudną do pogodzenia z deklarowanym w 2015 r. celem zapewnienia możliwie niskich cen.
Nasze stanowisko
System wymaga realnej kontroli cen
Jeżeli administracja penitencjarna ogranicza rodzinie możliwość dostarczenia produktów z wolnego rynku, a jednocześnie kieruje skazanego do określonego punktu sprzedaży, szczególnego znaczenia nabiera kontrola cen, asortymentu i warunków sprzedaży.
W naszej ocenie praktyka zatwierdzania cenników zawierających ceny rażąco odbiegające od cen detalicznych uzasadnia pytanie, czy deklarowany w 2015 r. cel zapewnienia możliwie niskich cen jest rzeczywiście realizowany.
Nie przypisujemy konkretnym dyrektorom osobistego motywu ekonomicznego bez dowodów. Wskazujemy natomiast na systemowy problem: skazany ma ograniczoną możliwość wyboru, a więc administracja powinna ponosić szczególną odpowiedzialność za kontrolę warunków, w jakich odbywa się sprzedaż.
- ✓brak realnej konkurencji po stronie skazanego
- ✓ograniczony wybór produktów i marek
- ✓możliwość znacznego odbiegania cen od rynku
- ✓szczególna odpowiedzialność za przejrzystość cenników
- ✓potrzeba porównywania cen z handlem detalicznym
- ✓konieczność indywidualnej kontroli ograniczeń paczek
Paczki higieniczne – odrębne uprawnienie
Paczki higienicznej nie należy utożsamiać z paczką żywnościową. Art. 113a § 4 k.k.w. odrębnie stanowi, że skazany może, za zezwoleniem dyrektora zakładu karnego, otrzymywać paczki z niezbędną odzieżą, bielizną, obuwiem, przedmiotami osobistego użytku oraz środkami higieny.
Z naszego doświadczenia wynika, że w praktyce zdarzają się przypadki, w których dyrektorzy jednostek ograniczają możliwość dostarczenia paczki higienicznej z zewnątrz i kierują skazanego do zakupów w kantynie. W naszej ocenie automatyczne przekształcanie ustawowego zezwolenia w faktyczny obowiązek zakupów w punkcie sprzedaży może budzić poważne wątpliwości prawne, zwłaszcza gdy brak jest indywidualnej analizy potrzeby i podstaw odmowy.
Jak ją uzasadniono?
Ogólny zakaz stosowany wobec wszystkich osadzonych nie zawsze odpowiada wymogowi indywidualnego rozstrzygnięcia konkretnej sprawy.
Czy pozostaje realna alternatywa?
Jeżeli odmowa paczki z zewnątrz prowadzi faktycznie do konieczności zakupu produktu w droższej kantynie, ten skutek również powinien być analizowany.
Senat – petycja P11-22/24
Problem cen i paczek trafił do oficjalnej debaty
W materiałach Kancelarii Senatu dotyczących petycji P11-22/24 odnotowano postulat umożliwienia skazanym otrzymywania od najbliższych paczek żywnościowych oraz paczek z produktami do higieny osobistej.
W uzasadnieniu petycji wskazano wprost na problem znacznie wyższych cen produktów żywnościowych i higienicznych w więziennych kantynach w porównaniu ze sklepami dostępnymi dla reszty społeczeństwa.
Nie przedstawiamy argumentów autora petycji jako stanowiska Senatu przesądzającego naruszenie prawa. Sam fakt, że problem został poddany oficjalnym pracom parlamentarnym, pokazuje jednak, że nie jest to wyłącznie indywidualna skarga pojedynczych osadzonych.
Ubogi asortyment też ma znaczenie
Ograniczona oferta produktów może być równie dotkliwa jak ich wysoka cena. Już w „Forum Penitencjarnym” z 2015 r. zwracano uwagę, że określony asortyment nie jest dostępny w każdej kantynie. Jeżeli cały system paczki opiera się na wyborze z konkretnej listy produktów, brak potrzebnego artykułu oznacza, że rodzina nie może po prostu kupić go w innym sklepie i dostarczyć osadzonemu.
Im bardziej państwo ogranicza możliwość korzystania z wolnego rynku, tym większe znaczenie ma zapewnienie odpowiedniego asortymentu, przejrzystych cen i realnej dostępności podstawowych produktów.
Powiązane materiały
Przeczytaj również w Poradniku
Odmowa paczki, ograniczenie możliwości zakupu albo inne rozstrzygnięcie administracji jednostki może wymagać ustalenia, czy wydano decyzję, jak ją uzasadniono i jaki środek prawny może przysługiwać skazanemu.
Decyzje dyrektora zakładu karnego
Jak oceniać decyzje dotyczące praw i obowiązków osoby osadzonej.
Przejdź do poradnika →Skarga z art. 7 k.k.w.
Kiedy decyzję organu wykonującego karę można zaskarżyć do sądu.
Przejdź do poradnika →Brak pisemnej decyzji
Co zrobić, gdy ograniczenie jest stosowane bez jasnego rozstrzygnięcia.
Przejdź do poradnika →Skargi i wnioski skazanego
Jak dokumentować problem i przygotować pismo dotyczące warunków odbywania kary.
Przejdź do poradnika →Najczęściej zadawane pytania
Czy paczka żywnościowa jest dziś zwykłą paczką od rodziny?
Nie w tradycyjnym znaczeniu. Zgodnie z art. 113a § 3 k.k.w. skazany ma prawo raz w miesiącu otrzymać paczkę żywnościową, której produkty są kupowane za pośrednictwem zakładu karnego. Zamówienie może złożyć także osoba najbliższa.
Czy skazany może otrzymać paczkę higieniczną z zewnątrz?
Art. 113a § 4 k.k.w. stanowi, że skazany może, za zezwoleniem dyrektora zakładu karnego, otrzymywać paczki m.in. ze środkami higieny. Dlatego każdą odmowę trzeba analizować indywidualnie pod kątem podstawy prawnej, treści decyzji i sposobu jej uzasadnienia.
Czy ceny w kantynach mogą być wyższe niż w zwykłych sklepach?
Tak. Oficjalne cenniki publikowane przez Służbę Więzienną pokazują przypadki bardzo wysokich cen. Przykładowo cennik kantyny w Szczecinku przewidywał dla bananów cenę regulowaną od 8 do 15 zł za kilogram.
Czy w 2015 r. CZSW zwracał uwagę na poziom cen?
Tak. W Forum Penitencjarnym nr 4/2015 Michał Zoń, ówczesny Dyrektor Biura Prawnego CZSW, wskazywał, że wyzwaniem dla Służby jest zagwarantowanie jak najniższej ceny nowej paczki żywnościowej oraz że ceny nie powinny być wyższe niż w dyskontach i supermarketach.
Czy problem wysokich cen był przedmiotem oficjalnej debaty?
Tak. W materiałach Kancelarii Senatu dotyczących petycji P11-22/24 odnotowano zarzut, że produkty żywnościowe i higieniczne w kantynach zakładów karnych są znacznie droższe niż w sklepach dostępnych dla reszty społeczeństwa.
Co zrobić po odmowie paczki higienicznej?
Trzeba ustalić, czy odmowa przybrała formę decyzji, kto ją wydał, na jakiej podstawie prawnej i czy została indywidualnie uzasadniona. Dopiero wtedy można ocenić właściwy tryb zaskarżenia.
Odmówiono paczki albo masz zastrzeżenia do zakupów w kantynie?
Możemy przeanalizować decyzję dyrektora, zasady obowiązujące w jednostce, cennik kantyny, dostępny asortyment oraz podstawę ograniczenia paczki higienicznej i wskazać możliwe dalsze działania.
Informacje mają charakter ogólny. Ocena konkretnej odmowy, cennika lub zasad realizacji paczek wymaga analizy dokumentów, regulacji obowiązujących w jednostce i aktualnego stanu prawnego.