Najważniejsze
Kontrola osobista nie oznacza dowolności funkcjonariusza
Osoba pozbawiona wolności musi poddać się zgodnie z prawem przeprowadzanej kontroli, ale sposób wykonania tej czynności podlega ustawowym ograniczeniom.
Funkcjonariusz nie może samodzielnie tworzyć zasad kontroli. Jej zakres, sposób wykonania oraz podstawowe gwarancje osoby kontrolowanej wynikają z Kodeksu karnego wykonawczego.
Skazany może zaskarżyć kontrolę osobistą do sądu penitencjarnego. Termin wynosi 7 dni od dnia jej przeprowadzenia.
Art. 223h KKW
Na czym polega kontrola osobista?
Kontrola osobista może obejmować kilka kolejnych rodzajów sprawdzenia.
1. Kontrola bez odsłaniania ciała
Sprawdzeniu może zostać poddana osoba, jej odzież, obuwie oraz przedmioty znajdujące się na ciele, bez odsłaniania powierzchni ciała przykrytej odzieżą.
2. Odsłonięcie powierzchni ciała
Kontrola może obejmować odsłonięcie przykrytych odzieżą powierzchni ciała w zakresie niezbędnym do odebrania przedmiotu niedozwolonego lub substancji psychoaktywnej.
3. Jama ustna, nos, uszy, włosy i miejsca trudno dostępne
Ustawa pozwala również na sprawdzenie tych części ciała w ramach kontroli osobistej.
4. Kontrola miejsc intymnych
Kodeks przewiduje także możliwość kontroli miejsc intymnych osoby kontrolowanej, przy zachowaniu zasad określonych w art. 223h k.k.w.
Bardzo ważna zasada
Skazany powinien być częściowo ubrany
Obowiązujące przepisy wprost regulują sposób zdejmowania odzieży podczas kontroli osobistej.
Osoba kontrolowana powinna być częściowo ubrana.
Funkcjonariusz najpierw sprawdza część odzieży.
Zanim rozpocznie sprawdzanie pozostałej części, powinien umożliwić skazanemu ponowne założenie odzieży, która została już sprawdzona.
Oznacza to, że kontrola nie powinna być przeprowadzana według schematu polegającego na pozostawieniu skazanego całkowicie nagiego podczas całej czynności.
Godność i intymność
Dlaczego kontrola etapowa jest tak ważna?
Kontrola osobista ingeruje w prywatność, nietykalność osobistą oraz poczucie godności człowieka.
Pozostawienie osoby całkowicie nagiej przed funkcjonariuszami może powodować szczególnie silne poczucie upokorzenia.
Z tego względu standard kontroli etapowej był od lat wskazywany między innymi przez Krajowy Mechanizm Prewencji Tortur, a obecnie znajduje wyraźne odzwierciedlenie w przepisach Kodeksu karnego wykonawczego.
Najpierw jedna część odzieży – ponowne ubranie – dopiero następnie kontrola kolejnej części.
Kontrola powinna odbywać się bez osób postronnych
Art. 223h k.k.w. ustanawia również zasady dotyczące miejsca i osób przeprowadzających kontrolę.
Kontrolę osobistą przeprowadzają funkcjonariusze Służby Więziennej tej samej płci co osoba kontrolowana.
Kontrola powinna odbywać się bez obecności osób postronnych i osób odmiennej płci oraz w miejscu niedostępnym podczas wykonywania czynności dla osób postronnych.
Wyjątek
Kiedy kontrolę może przeprowadzić funkcjonariusz innej płci?
Ustawa przewiduje wyjątkową sytuację, w której kontrolę może przeprowadzić osoba innej płci niż osoba kontrolowana.
Dotyczy to kontroli, która musi zostać przeprowadzona bezwzględnie podczas realizacji zadań poza terenem zakładu karnego lub aresztu śledczego ze względu na okoliczności mogące stanowić zagrożenie życia lub zdrowia ludzkiego.
Jest to wyjątek od zasady, a nie alternatywny standard przeprowadzania kontroli.
Kontrola miejsc intymnych
Art. 223h § 1 k.k.w. przewiduje możliwość sprawdzenia miejsc intymnych osoby kontrolowanej.
Ustawa określa jednak sposób wykonania takiej czynności. Kontroli miejsc intymnych dokonuje się poprzez oględziny ciała.
Jeżeli stan zdrowia osoby kontrolowanej albo charakter koniecznej czynności tego wymaga, w kontroli uczestniczy osoba wykonująca zawód medyczny.
Osoba wykonująca zawód medyczny może również uczestniczyć w kontroli w innych przypadkach przewidzianych przez ustawę.
Przed rozpoczęciem kontroli
Funkcjonariusz powinien podać podstawę kontroli
Jedną z najważniejszych gwarancji jest obowiązek poinformowania osoby kontrolowanej o przyczynach i podstawie prawnej wykonywanej czynności.
Po poinformowaniu osoby o rozpoczęciu kontroli funkcjonariusz powinien podać:
- • podstawę faktyczną przeprowadzenia kontroli,
- • podstawę prawną przeprowadzenia kontroli,
- • informację o prawie do złożenia skargi,
- • termin wniesienia skargi,
- • sposób jej wniesienia.
Skarga do sądu
7 dni na zaskarżenie kontroli osobistej
Osobie kontrolowanej przysługuje skarga do właściwego sądu penitencjarnego.
7 dni
od dnia przeprowadzenia kontroli osobistej
Skargę składa się na piśmie za pośrednictwem dyrektora zakładu karnego albo aresztu śledczego.
W tym przypadku termin liczymy od dnia przeprowadzenia kontroli, a nie od późniejszego otrzymania odpowiedzi administracji więziennej.
Zakres kontroli sądu
Sąd bada trzy odrębne kwestie
Skarga na kontrolę osobistą ma szerszy zakres niż klasyczna skarga z art. 7 k.k.w.
1. Zasadność
Czy w konkretnych okolicznościach istniały podstawy do poddania osoby kontroli osobistej.
2. Legalność
Czy czynność została przeprowadzona zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa.
3. Prawidłowość
Czy sposób wykonania kontroli odpowiadał wymaganiom przewidzianym przez ustawę.
Co może zrobić sąd?
Po rozpoznaniu skargi sąd może jej nie uwzględnić albo stwierdzić:
- • bezzasadność przeprowadzenia kontroli,
- • nielegalność przeprowadzenia kontroli,
- • nieprawidłowość przeprowadzenia kontroli.
Jeżeli sąd stwierdzi jedną z tych nieprawidłowości, zawiadamia o tym prokuratora oraz właściwego dyrektora okręgowego Służby Więziennej.
Praktyka
Całkowite rozbieranie skazanego podczas całej kontroli
Krajowy Mechanizm Prewencji Tortur zwracał uwagę na przypadki, w których osadzeni podczas kontroli musieli całkowicie rozebrać się do naga, a następnie wykonywać dodatkowe polecenia.
KMPT wskazywał, że taki sposób kontroli zwiększa ryzyko upokorzenia i że kontrola powinna być realizowana etapowo.
Obecny art. 223h § 5 k.k.w. wyraźnie przewiduje właśnie model kontroli, w którym osoba pozostaje częściowo ubrana.
Europejski Trybunał Praw Człowieka
Rutynowe i powtarzające się kontrole mogą naruszać art. 3 EKPC
Europejski Trybunał Praw Człowieka rozpoznawał sprawy przeciwko Polsce dotyczące wielokrotnie powtarzanych kontroli osobistych więźniów.
Szczególne znaczenie ma sprawa Karwowski przeciwko Polsce, skarga nr 29869/13.
Skarżący przez wiele lat był objęty reżimem przewidzianym dla osadzonych niebezpiecznych i przy każdym opuszczaniu celi poddawano go kontroli osobistej.
ETPCz stwierdził naruszenie art. 3 Konwencji. Trybunał nie zaakceptował rutynowego, powtarzającego się przez lata stosowania wszystkich dolegliwych środków związanych z reżimem osadzonego niebezpiecznego.
Przykład z praktyki penitencjarnej
Areszt Śledczy w Sosnowcu – kontrola osobista przy każdym wyjściu z celi
Szczególnie istotnym przykładem problemu automatyzmu kontroli osobistych jest przypadek dotyczący Aresztu Śledczego w Sosnowcu. W porządku wewnętrznym jednostki obowiązującym w 2020 r. znajdował się zapis przewidujący poddawanie osadzonego kontroli osobistej przy każdym wyjściu z celi.
Z punktu widzenia ochrony praw osadzonego szczególnie ważne jest to, że – według informacji dotyczących tej sprawy – nie był to wyłącznie zapis pozostający na papierze. Kontrole osobiste były faktycznie wykonywane.
Jeżeli kontrola osobista jest przeprowadzana dlatego, że osadzony po prostu opuszcza celę, powstaje zasadnicze pytanie, gdzie znajduje się indywidualna podstawa uzasadniająca tak daleko idącą ingerencję w jego prywatność i intymność.
Po zakwestionowaniu tej regulacji Okręgowy Inspektorat Służby Więziennej w Katowicach miał określić sporny zapis jako „pomyłkę pisarską”. Okoliczność ta wymaga jednak oceny razem z praktycznymi skutkami obowiązywania regulacji.
Trudno sprowadzać problem wyłącznie do redakcyjnej omyłki, jeżeli zapis był stosowany w praktyce i na jego podstawie wykonywano wobec osadzonych rzeczywiste kontrole osobiste.
Odpowiedzialność i nadzór
„Pomyłka pisarska” nie usuwa skutków wykonanych kontroli
Jeżeli wadliwy zapis aktu wewnętrznego pozostaje wyłącznie niewykonywanym fragmentem dokumentu, można rozważać traktowanie go jako omyłki redakcyjnej. Sytuacja jest zasadniczo inna, gdy personel jednostki stosuje taki zapis wobec osadzonych.
Wówczas problem dotyczy nie tylko treści porządku wewnętrznego, lecz również jego zatwierdzenia, wykonywania, nadzoru nad praktyką jednostki oraz reakcji organów nadzorujących po ujawnieniu nieprawidłowości.
Powstaje także pytanie o odpowiedzialność osób, które wprowadziły regulację, dopuściły do jej stosowania albo nadzorowały jej wykonywanie. Samo późniejsze określenie zapisu jako „pomyłki pisarskiej” nie powoduje przecież, że wcześniej przeprowadzone kontrole przestają istnieć.
Według informacji dotyczących opisywanego przypadku za wprowadzenie i stosowanie tego zapisu nie doszło do odpowiedzialności dyscyplinarnej. Przed publicznym wskazaniem tej okoliczności jako definitywnie ustalonego faktu warto zachować dokument potwierdzający stanowisko właściwego organu w tej kwestii.
Przypadek ten pokazuje, dlaczego możliwość sądowej kontroli zasadności, legalności i prawidłowości kontroli osobistej ma tak duże znaczenie. Akt wewnętrzny jednostki nie powinien zastępować wymaganej przez prawo oceny konkretnej sytuacji.
Jedna kontrola a systematyczne kontrole
Sam fakt, że kontrola osobista jest dolegliwa, nie oznacza automatycznie, że jest niezgodna z prawem.
Znaczenie mają jej podstawa, cel, częstotliwość oraz sposób przeprowadzenia.
Szczególne wątpliwości mogą powstawać wtedy, gdy bardzo inwazyjne kontrole są wykonywane rutynowo, wielokrotnie i bez wskazania konkretnych okoliczności uzasadniających ich stosowanie.
Przykładowe nieprawidłowości
Kiedy warto rozważyć złożenie skargi?
Skarga może wymagać rozważenia między innymi wtedy, gdy:
- • nie podano faktycznej lub prawnej podstawy kontroli,
- • nie pouczono skazanego o prawie do wniesienia skargi,
- • kontrolę przeprowadzono w obecności osób postronnych,
- • bez ustawowej podstawy uczestniczyła w niej osoba odmiennej płci,
- • skazanego pozostawiono całkowicie nagiego podczas całej kontroli zamiast zastosować kontrolę etapową,
- • zakres czynności przekraczał to, co było konieczne,
- • kontrola została przeprowadzona w sposób poniżający,
- • bardzo inwazyjne kontrole były stosowane rutynowo bez indywidualnego uzasadnienia.
Co zapisać bezpośrednio po kontroli?
Jeżeli skazany zamierza kwestionować kontrolę, szczegóły zdarzenia powinny zostać utrwalone możliwie szybko.
- • dokładną datę i przybliżoną godzinę kontroli,
- • miejsce jej przeprowadzenia,
- • wskazaną przez funkcjonariusza przyczynę kontroli,
- • zakres poleceń wydanych skazanemu,
- • czy skazany był całkowicie nagi,
- • czy kontrola była przeprowadzana etapowo,
- • liczbę funkcjonariuszy obecnych podczas kontroli,
- • płeć osób obecnych podczas kontroli,
- • obecność osób postronnych,
- • ewentualne wypowiedzi funkcjonariuszy,
- • czy przekazano pouczenie o prawie do skargi,
- • dane potencjalnych świadków.
Skarga
Co powinno znaleźć się w skardze?
Nie wystarczy napisać jedynie, że kontrola była „nieprawidłowa”.
Warto dokładnie opisać przebieg czynności i wskazać, czego dotyczy zarzut.
Trzeba rozdzielić trzy możliwe problemy:
bezzasadność – nie było wystarczającej przyczyny do przeprowadzenia kontroli;
nielegalność – naruszono przepisy prawa;
nieprawidłowość – sama kontrola mogła mieć podstawę, ale została przeprowadzona w niewłaściwy sposób.
Najważniejsze zasady w skrócie
1. Kontrola ma podstawę prawną
Funkcjonariusz powinien podać podstawę faktyczną i prawną jej przeprowadzenia.
2. Kontrola jest etapowa
Osoba kontrolowana powinna być częściowo ubrana.
3. Ta sama płeć
Zasadą jest wykonywanie kontroli przez funkcjonariuszy tej samej płci i bez osób postronnych.
4. Prawo do skargi
Skargę do sądu penitencjarnego można wnieść w terminie 7 dni od dnia przeprowadzenia kontroli.
5. Sąd bada więcej niż legalność
Kontroli podlega jej zasadność, legalność i prawidłowość.
Najczęstsze pytania
Czy funkcjonariusz może przeprowadzić kontrolę osobistą skazanego?
Tak, jeżeli istnieje podstawa do przeprowadzenia kontroli. Sposób jej wykonania nie jest jednak dowolny. Art. 223h k.k.w. szczegółowo określa zakres kontroli oraz gwarancje przysługujące osobie kontrolowanej.
Czy podczas kontroli skazany może zostać całkowicie nagi?
Przepisy przewidują kontrolę etapową. Podczas czynności wskazanych w art. 223h § 1 pkt 1–4 k.k.w. osoba kontrolowana powinna być częściowo ubrana. Funkcjonariusz najpierw sprawdza część odzieży, a przed sprawdzeniem pozostałej części powinien umożliwić założenie odzieży już sprawdzonej.
Czy można kontrolować miejsca intymne?
Art. 223h k.k.w. przewiduje możliwość kontroli miejsc intymnych, ale określa sposób jej przeprowadzenia. Kontroli tej dokonuje się poprzez oględziny ciała. Jeżeli konieczne są czynności zastrzeżone dla osoby wykonującej zawód medyczny, w kontroli uczestniczy taka osoba.
Czy kontrolę może przeprowadzić funkcjonariusz innej płci?
Zasadą jest przeprowadzanie kontroli przez funkcjonariuszy Służby Więziennej tej samej płci co osoba kontrolowana, bez obecności osób postronnych i osób odmiennej płci. Ustawa przewiduje szczególny wyjątek dla niezwłocznej kontroli podczas wykonywania zadań poza terenem jednostki, gdy występują okoliczności mogące zagrażać życiu lub zdrowiu.
Czy funkcjonariusz musi podać powód kontroli?
Tak. Po poinformowaniu o rozpoczęciu kontroli funkcjonariusz powinien podać osobie kontrolowanej faktyczną i prawną podstawę jej przeprowadzenia oraz pouczyć o prawie, terminie i sposobie złożenia skargi.
Czy kontrolę osobistą można zaskarżyć?
Tak. Osobie kontrolowanej przysługuje skarga do właściwego sądu penitencjarnego w terminie 7 dni od przeprowadzenia kontroli osobistej. Sąd bada jej zasadność, legalność oraz prawidłowość przeprowadzenia.
Zobacz również
Orzecznictwo
Sprawdź orzeczenia dotyczące praw osób pozbawionych wolności
W bazie Centrum publikujemy orzeczenia dotyczące kontroli osobistych, decyzji administracji więziennej oraz ochrony praw osób pozbawionych wolności.
Przejdź do bazy orzeczeń →Kontrola osobista została przeprowadzona nieprawidłowo?
Możemy przeanalizować okoliczności kontroli, sposób jej przeprowadzenia, wskazaną podstawę oraz możliwość wniesienia skargi do sądu penitencjarnego.
Umów konsultacjęMateriał ma charakter informacyjny. Ocena zasadności, legalności i prawidłowości konkretnej kontroli osobistej wymaga analizy jej podstaw, przebiegu oraz okoliczności konkretnej sprawy.