Pełny wymiar czasu pracy
Przy pełnym miesięcznym wymiarze czasu pracy albo pełnej miesięcznej normie wynagrodzenie powinno osiągać co najmniej poziom minimalnego wynagrodzenia za pracę.
Prawo karne wykonawcze
Zatrudnienie skazanych i wynagrodzenie za pracę
Praca w czasie odbywania kary pozbawienia wolności podlega szczególnym zasadom. Znaczenie mają forma zatrudnienia, wymiar czasu pracy, sposób ustalenia wynagrodzenia, ustawowe potrącenia, zasady pracy nieodpłatnej oraz przestrzeganie obowiązków związanych z bezpieczeństwem i organizacją pracy.
Zasady kierowania skazanego do pracy
Przy kierowaniu do pracy powinno się w miarę możliwości uwzględniać zawód, wykształcenie, zainteresowania oraz potrzeby osobiste skazanego. Ustawa przewiduje również pierwszeństwo zatrudnienia dla skazanych zobowiązanych do świadczeń alimentacyjnych oraz znajdujących się w szczególnie trudnej sytuacji materialnej, osobistej lub rodzinnej.
Jeżeli skazany ma wykonywać pracę szkodliwą dla zdrowia na podstawie skierowania do pracy, wymagana jest jego pisemna zgoda.
Wynagrodzenie za pracę
Art. 123 k.k.w. przyjmuje zasadę odpłatności pracy skazanego. Przy pełnym wymiarze czasu pracy wynagrodzenie powinno zostać ustalone w sposób zapewniający osiągnięcie co najmniej minimalnego wynagrodzenia za pracę przy przepracowaniu pełnego miesięcznego wymiaru albo wykonaniu pełnej miesięcznej normy.
Niepełny wymiar czasu pracy
Przy zatrudnieniu w niepełnym wymiarze najniższe wynagrodzenie ustala się proporcjonalnie do liczby godzin zatrudnienia.
Praca faktycznie wykonana
Co do zasady wynagrodzenie przysługuje za pracę wykonaną. Ustawa przewiduje także sytuacje, w których skazany zachowuje wynagrodzenie mimo niewykonywania pracy, jeżeli był gotów do jej wykonywania, a przeszkoda dotyczyła podmiotu zatrudniającego.
Zasady wynagradzania
Zasady wynagradzania ustala się w porozumieniu zawieranym przez dyrektora zakładu karnego albo w umowie zawieranej przez skazanego, zależnie od podstawy zatrudnienia.
Potrącenia z wynagrodzenia skazanego
Wynagrodzenie wypłacane skazanemu podlega szczególnym ustawowym potrąceniom. Art. 125 k.k.w. przewiduje potrącenie 7% na cele Funduszu Pomocy Pokrzywdzonym oraz Pomocy Postpenitencjarnej oraz 51% na Fundusz Aktywizacji Zawodowej Skazanych oraz Rozwoju Przywięziennych Zakładów Pracy.
Dodatkowo przepisy regulują zakres ochrony wynagrodzenia przed egzekucją oraz tworzenie tzw. środków gromadzonych na czas zwolnienia. Dlatego przy sporach o wysokość wypłaty nie wystarczy porównać kwoty brutto z kwotą otrzymaną przez skazanego – trzeba odtworzyć wszystkie ustawowe potrącenia.
Przy analizie konkretnego rozliczenia warto sprawdzić listę płac, podstawę zatrudnienia, liczbę godzin, naliczone składki, ustawowe potrącenia, zaliczkę podatkową oraz ewentualne potrącenia egzekucyjne.
Nasze stanowisko
Tak wysoki poziom obciążeń wynagrodzenia wymaga krytycznej oceny
W naszej ocenie bardzo wysoki poziom ustawowych potrąceń z wynagrodzenia skazanego pozostaje w napięciu z wychowawczą i readaptacyjną funkcją pracy. Po uwzględnieniu potrąceń ustawowych, podatku, środków gromadzonych na czas zwolnienia oraz – zależnie od sytuacji – egzekucji, do bieżącej dyspozycji skazanego może trafiać jedynie niewielka część wypracowanej kwoty.
Jeżeli osoba pozbawiona wolności wykonuje rzeczywistą pracę, lecz może na bieżąco dysponować kwotą stanowiącą zaledwie niewielki ułamek zarobionego wynagrodzenia, trudno oczekiwać, aby taki system uczył, że legalna praca się opłaca. Może on prowadzić do skutku przeciwnego: osłabienia motywacji do pracy, poczucia związku pomiędzy własnym wysiłkiem a wynagrodzeniem oraz przygotowania do samodzielnego życia po zwolnieniu.
Nie twierdzimy przy tym, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego P 20/09 wprost stwierdził niekonstytucyjność obecnego art. 125 k.k.w. Wyrok dotyczył wcześniejszego art. 123 § 2 k.k.w., który pozwalał ustalać wynagrodzenie skazanego na poziomie niższym od minimalnego wynagrodzenia.
Trybunał Konstytucyjny – P 20/09
Wynagrodzenie skazanego i zasada równości
W wyroku z 23 lutego 2010 r., sygn. P 20/09, Trybunał Konstytucyjny uznał art. 123 § 2 zdanie pierwsze k.k.w. w zakresie słowa „połowy” za niezgodny z art. 32 oraz art. 65 ust. 4 w związku z art. 2 Konstytucji.
Rozstrzygnięcie doprowadziło do odejścia od rozwiązania, które pozwalało ustalać wynagrodzenie skazanego zatrudnionego w pełnym wymiarze na poziomie połowy minimalnego wynagrodzenia. Trybunał wskazywał m.in. na ryzyko nieuzasadnionego zaniżania wynagrodzeń skazanych i uzyskiwania przez pracodawców nieuzasadnionych korzyści.
W naszej ocenie wartości konstytucyjne zaakcentowane w tym wyroku są ważnym punktem odniesienia w dyskusji o tym, jaka część wynagrodzenia za rzeczywiście wykonaną pracę powinna pozostawać do dyspozycji osoby skazanej.
Senat – petycja P10-60/22
Problem potrąceń był przedmiotem prac senackich
W Senacie rozpatrywano petycję dotyczącą zmiany art. 125 k.k.w. i wyeliminowania albo dostosowania do standardów konstytucyjnych szczególnych obciążeń wynagrodzenia osób skazanych.
W materiałach i podczas prac komisji odnotowano argument autora petycji, że potrącenia 7% i 51% mają charakter obciążeń nieznanych innym grupom pracowników i – w jego ocenie – są dyskryminujące. Przedstawicielka Kancelarii Senatu wyjaśniała również, że dopiero z kwoty pozostającej po tych obciążeniach i podatku realizowane są m.in. potrącenia egzekucyjne, takie jak alimenty, grzywny czy nawiązki.
Nie przedstawiamy tego jako orzeczenia Senatu o niekonstytucyjności art. 125 k.k.w. Jest to jednak ważny dowód, że skala obciążeń wynagrodzeń osób pozbawionych wolności i jej zgodność ze standardami konstytucyjnymi stały się przedmiotem oficjalnej debaty parlamentarnej.
Praca nieodpłatna
Nie każda praca bez wynagrodzenia jest dopuszczalna
Art. 123a k.k.w. przewiduje konkretne przypadki pracy nieodpłatnej. Poza ustawowymi granicami nie można dowolnie zastępować pracy odpłatnej pracą bez wynagrodzenia.
- ✓określone prace porządkowe i pomocnicze mogą być nieodpłatne do 90 godzin miesięcznie
- ✓w określonych przypadkach praca ponad ten wymiar wymaga pisemnej zgody albo wniosku skazanego
- ✓nieodpłatna praca w celu przyuczenia do zawodu wymaga pisemnej zgody
- ✓ustawa ogranicza czas takiego przyuczenia
- ✓praca nieodpłatna może wiązać się z możliwością przyznania nagrody
Bezpieczeństwo i higiena pracy
Skazanego należy poinstruować o sposobie wykonywania pracy, przeszkolić z zakresu BHP, ochrony przeciwpożarowej oraz obsługi maszyn i urządzeń, a także zapoznać z podstawowymi zasadami i normami pracy oraz zasadami wynagradzania.
Szkolenie przed pracą
Brak prawidłowego instruktażu może mieć znaczenie zwłaszcza przy pracy z maszynami, urządzeniami lub w warunkach stwarzających zwiększone ryzyko.
Praca szkodliwa
Przy skierowaniu do pracy szkodliwej dla zdrowia ustawa wymaga pisemnej zgody skazanego.
Wypadek przy pracy
W razie wypadku trzeba zabezpieczyć dokumentację zdarzenia, ustalić warunki pracy, szkolenia i ewentualne naruszenia zasad bezpieczeństwa.
Zwolnienie od pracy i urlop
14 dni zwolnienia od pracy
Po roku nieprzerwanej pracy skazanemu zatrudnionemu odpłatnie na podstawie skierowania do pracy albo umowy o pracę nakładczą przysługuje 14 dni roboczych zwolnienia od pracy z zachowaniem prawa do wynagrodzenia. Przy zatrudnieniu nieodpłatnym – 14 dni bez wynagrodzenia.
Urlop przy umowie o pracę
Skazanemu zatrudnionemu na podstawie umowy o pracę przysługuje urlop wypoczynkowy w wymiarze 18 dni roboczych.
Jak analizujemy nieprawidłowości przy zatrudnieniu?
1
Podstawa zatrudnienia
Ustalamy, czy skazany pracuje na podstawie skierowania, umowy czy w ramach pracy nieodpłatnej przewidzianej ustawą.
2
Czas i rodzaj pracy
Sprawdzamy grafik, ewidencję godzin, normy pracy oraz faktycznie wykonywane obowiązki.
3
Rozliczenie
Porównujemy wynagrodzenie, potrącenia, składki i kwoty faktycznie pozostawione do dyspozycji skazanego.
4
Dalsze działania
Po ustaleniu rodzaju nieprawidłowości oceniamy właściwy tryb złożenia wniosku, skargi, żądania wyjaśnień albo innego środka prawnego.
Powiązane materiały
Przeczytaj również w Poradniku
Nieprawidłowości dotyczące zatrudnienia, wynagrodzenia albo potrąceń mogą wymagać ustalenia podstawy działania administracji, zgromadzenia dokumentów oraz wyboru właściwego wniosku lub skargi.
Prawa skazanego
Najważniejsze prawa osoby odbywającej karę pozbawienia wolności.
Przejdź do poradnika →Skargi i wnioski skazanego
Jak dokumentować problem i przygotować pismo dotyczące nieprawidłowości.
Przejdź do poradnika →Decyzje dyrektora zakładu karnego
Jak analizować rozstrzygnięcia administracji dotyczące sytuacji skazanego.
Przejdź do poradnika →Najczęściej zadawane pytania
Czy praca skazanego jest odpłatna?
Co do zasady tak. Art. 123 § 1 k.k.w. stanowi, że praca skazanego jest odpłatna, z wyjątkami dotyczącymi pracy nieodpłatnej przewidzianymi w art. 123a k.k.w.
Czy skazanemu przysługuje co najmniej minimalne wynagrodzenie?
Przy zatrudnieniu w pełnym wymiarze czasu pracy wynagrodzenie ustala się w sposób zapewniający osiągnięcie co najmniej minimalnego wynagrodzenia za pracę przy przepracowaniu pełnego miesięcznego wymiaru czasu pracy lub wykonaniu pełnej normy pracy. Przy niepełnym wymiarze wynagrodzenie ustala się proporcjonalnie.
Czy skazany może pracować nieodpłatnie?
Tak, ale tylko w przypadkach przewidzianych ustawą. Art. 123a k.k.w. dopuszcza m.in. określone prace porządkowe i pomocnicze oraz prace na cele społeczne w wymiarze do 90 godzin miesięcznie bez wynagrodzenia. W innych przypadkach nieodpłatna praca może wymagać pisemnej zgody skazanego.
Jakie potrącenia są dokonywane z wynagrodzenia skazanego?
Kodeks karny wykonawczy przewiduje ustawowe potrącenia z wynagrodzenia, w tym 7% na Fundusz Pomocy Pokrzywdzonym oraz Pomocy Postpenitencjarnej i 51% na Fundusz Aktywizacji Zawodowej Skazanych oraz Rozwoju Przywięziennych Zakładów Pracy.
Czy skazany ma prawo do zwolnienia od pracy?
Tak. Skazanemu zatrudnionemu odpłatnie na podstawie skierowania do pracy albo umowy o pracę nakładczą po roku nieprzerwanej pracy przysługuje 14 dni roboczych zwolnienia od pracy z zachowaniem prawa do wynagrodzenia. Dla zatrudnionego nieodpłatnie przewidziano 14 dni zwolnienia bez prawa do wynagrodzenia.
Czy skazany powinien być przeszkolony z BHP?
Tak. Przed rozpoczęciem pracy skazanego instruuje się o sposobie wykonywania pracy, szkoli w zakresie BHP i ochrony przeciwpożarowej oraz zapoznaje z zasadami i normami pracy oraz zasadami wynagradzania.
Problem z zatrudnieniem lub wynagrodzeniem skazanego?
Możemy przeanalizować podstawę zatrudnienia, ewidencję czasu pracy, listę płac, ustawowe potrącenia, zasady pracy nieodpłatnej i dokumentację dotyczącą bezpieczeństwa pracy oraz wskazać możliwe dalsze działania.
Informacje mają charakter ogólny. Ocena prawidłowości zatrudnienia i rozliczeń wymaga analizy konkretnej podstawy zatrudnienia, dokumentacji oraz aktualnego stanu prawnego.