Postanowienie XVIII C 536/15 W Y R O K W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 31 lipca 2015r. Sąd Okręgowy w Pozn

--- STRONA 1 --- 1 Sygn. akt: XVIII C 536/15 W Y R O K W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 31 lipca 2015r. Sąd Okręgowy w Poznaniu Wydział XVIII Cywilny w składzie : Przewodniczący: SSR del. do SO Magdalena Ławrynowicz Protokolant: st. sekr. sąd. Maria Kaczmarek po rozpoznaniu w dniu 17 lipca 2015 r. w Poznaniu na rozprawie sprawy z powództwa M. P. przeciwko Skarbowi Państwa - Dyrektorowi A. Ś. w K. i Dyrektorowi A. Ś. w P. - zastępowanemu przez Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa o zapłatę 1. oddala powództwo; 2. zasądza od powoda na rzecz Skarbu Państwa - Prokuratorii Generalnej kwotę 120 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego; 3. przyznaje adw. A.Ł. prowadzącej Kancelarię Adwokacką w P. (…) ze środków Skarbu Państwa - Sądu Okręgowego w Poznaniu kwotę 147,60 zł brutto tytułem wynagrodzenia za pomoc prawną udzieloną powodowi z urzędu; 4. nakazuje ściągnąć od powoda na rzecz Skarbu Państwa - Sądu Okręgowego w Poznaniu kwotę 147,60 zł tytułem nieuiszczonych kosztów sądowych. /-/ SSR del. do SO Magdalena Ławrynowicz --- STRONA 2 --- 2 Sygn. akt XVIII C 536/15 UZASADNIENIE Pozwem z dnia 26 października 2012 r. skierowanym przeciwko Skarbowi Państwa reprezentowanemu przez Dyrektora Aresztu Śledczego w (…) i Dyrektora Aresztu Śledczego w (…) powód ( M.P.) wniósł o zasądzenie od pozwanych na swoją rzecz kwoty 1.000.000 zł tytułem odszkodowania za złe warunki przetrzymywania, w tym w warunkach przeludnienia, niedostosowanie porcji żywieniowych do jego potrzeb, znęcanie się nad nim psychicznie i fizycznie oraz brak odpowiedniej opieki medycznej. Powód wskazał, że w Areszcie Śledczym w (…) przebywał od 27.11.2007 r. do 31.10.2008 r., a w Areszcie Śledczym w (…)od czerwca 2012 do daty wniesienia pozwu (k. 1). Uzupełniając braki formalne pozwu, (M.P.) pismem z dnia 9.12.2012 r. wskazał, iż za pobyt w Areszcie Śledczym w (…) w okresie od 27.11.2007 r. do 31.10.2008 r. dochodzi kwoty 50.000 zł z tytułu: braku miejsca – zbyt małej przestrzeni przypadającej na osobę, utraty zdrowia, złego odżywiania i znęcania psychicznego. Powód wskazał, że w trakcie pobytu w AŚ (…) leczył się na nerwicę i depresję spowodowaną warunkami panującymi w areszcie. Z kolei za pobyt w Areszcie Śledczym w (…) od 1 czerwca 2012 r. powód wniósł o przyznanie kwoty 950.000 zł z uwagi na: brak miejsca- zbyt małą przestrzeń przypadającą na osobę, brak aktywnej rehabilitacji skutkującej powstaniem u niego trwałego kalectwa, złego odżywiania, tj. niedostosowania wielkości porcji i zapotrzebowania kalorycznego porcji do indywidualnych potrzeb uzależnionych np. od wagi danej osoby, znęcanie psychiczne i fizyczne, brak dostępu do praktyk religijnych (k.15 i 21-23). Postanowieniem z dnia 27 listopada 2012 r. powód został zwolniony od kosztów sądowych w zakresie opłat (k. 11). W odpowiedzi na pozew pozwany Skarb Państwa reprezentowany przez Dyrektora AŚ (…) i Dyrektora AŚ (…), a zastępowany przez Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa wniósł o oddalenie powództwa, zasądzenie na rzecz pozwanego Skarbu Państwa kosztów postępowania według norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa procesowego na rzecz Skarbu Państwa – Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa. Skarb Państwa w pierwszej kolejności podniósł zarzut przedawnienia roszczeń powoda za okres poprzedzający 3 lata przed dniem wniesienia pozwu, a to z uwagi na treść art. 442 1 § 1 k.c. Nadto pozwany wskazał, że powód nie wykazał żadnej z przesłanek odpowiedzialności Skarbu Państwa, dlatego powództwo należy w całości oddalić. Pobyt powoda w AŚ (…) odbywał się zgodnie z przepisami prawa w szczególności w zakresie warunków bytowych, w tym wyżywienia, dostępu do opieki medycznej oraz osadzenia w warunkach braku przeludnienia, a także doboru właściwego składu osobowego w celach. Pozwany zarzucił również, że powód nie wskazał w jaki sposób wyliczył wysokość zadośćuczynienia, które jest zdecydowanie wygórowane. Podniósł również zarzut nadużycia prawa przez powoda skoro odbywanie kary pozbawienia wolności, będące konsekwencją --- STRONA 3 --- 3 rażącego naruszenia porządku prawnego przez powoda, samo w sobie wiąże się z niedogodnościami i dyskomfortem (k. 35-40). Postanowieniem z dnia 4 października 2013 r. Sąd ustanowił dla powoda pełnomocnika z urzędu (k. 124). ORA w Poznaniu do wykonywania tej funkcji wyznaczyła adw. Aleksandrę Łuczak (k. 139). W wykonaniu zarządzenia z dnia 8 listopada 2012 r. (k. 141) pełnomocnik powoda złożyła w dniu 20 grudnia 2013 r. pismo procesowe, w którym wskazując podstawę prawną roszczeń powoda – art. 24 § 1 k.c. i art. 448 k.c. - podtrzymała stanowisko i wnioski procesowe powoda i wniosła o przyznanie od Skarbu Państwa kosztów udzielonej pomocy prawnej, nieopłaconych nawet w części (k. 165-166). Sąd ustalił, co następuje: W okresie od 30.11.2007 r. do 30.10.2008 r. powód odbywał karę pozbawienia wolności w Areszcie Śledczym w (…). W okresie od 22.09.2008 r. do 26.09.2008 r. powód przebywał na oddziale IV, Pawilon A, nr celi (…) – cela mieszkalna ogólna wraz z ośmioma innymi współosadzonymi. W okresie od 26.09.2008 r. do 06.10.2008 r. powód przebywał na oddziale IV, Pawilon A, nr celi (…) – cela mieszkalna ogólna wraz z ośmioma innymi współosadzonymi. W okresie od 06.10.2008 r. – 30.10.2008 r. powód przebywał na oddziale IV, Pawilon A, nr celi (…) – cela mieszkalna ogólna wraz z dziesięcioma innymi współosadzonymi. W Areszcie Śledczym w (…) powód przebywał w okresie od 13.06.2012 r. do 23.10.2012 r. oraz w okresie od 30.02.2012 r. do 22.01.2013 r. Powód w AŚ (…) w okresie: - od 13.06.2012 r. do 25.06.2012 r. przebywał na oddziale III, Pawilon A, nr celi (…) - od 25.06.2012 r. do 08.08.2012 r. przebywał na oddziale III, Pawilon A, nr celi (…), - od 08.08.2012 r. do 23.10.2012 r. przebywał na oddziale III, Pawilon C, nr celi (…), - od 23.10.2012 r. do 29.10.2012 r. przebywał na oddziale I, Pawilon A, nr celi (…), - od 30.10.2012 r. do 05.11.2012 r. przebywał na oddziale III, Pawilon A, nr celi (…), - od 05.11.2012 r. do 30.11.2012 r. przebywał na oddziale V, Pawilon A, nr celi(…), - od 30.11.2012 r. do 03.12.2012 r. przebywał na oddziale III, Pawilon A, nr celi (…), - od 03.12.2012 r. do 22.01.2013 r. przebywał na oddziale III, Pawilon C, nr celi (…), W Areszcie Śledczym w (…) okresowo zdarzają się przeludnienia. W roku 2011 przeludnienie było do sierpnia 2011 r. W roku 2012 nie było przeludnienia i nie została wydana żadna decyzja w sprawie przeludnienia w tej jednostce penitencjarnej. Z kolei w roku 2013 przeludnienie w AŚ (…) zdarzało się okresowo raz w marcu i raz w czerwcu. Te okresy przeludnienia trwały od 2 do 4 tygodni. W trakcie pobytu w AŚ (…) powód nigdy nie był adresatem indywidualnej decyzji wydawanej przez dyrektora jednostki o osadzeniu w warunkach przeludnienia. --- STRONA 4 --- 4 Dowód: pismo Z - cy dyrektora AŚ w (…) z dnia 20.03.2013 r. /k.41/, karta historii rozmieszczenia /k.42- 45/, wydruk z centralnej bazy danych osób pozbawionych wolności NoeNET /k.48 – 59, 77-79/, zeznania (T.B.) /k.156-157/. W okresie od 7-12 lipca 2011 r. powód był hospitalizowany w Szpitalu Wojewódzkim w (…), Oddział Chirurgii Ortopedycznej i Urazowej, albowiem uległ wypadkowi drogowemu, w wyniku którego doznał złamania trzonu i panewki łopatki lewej. Złamanie było leczone operacyjnie. W dniu 21.10.2011 r. lek.med. (E.P.) wydał do sprawy prowadzonej przez Sąd Apelacyjny w (…), sygn. II AKz 700/12 opinię na temat aktualnego stanu zdrowia powoda. W opinii tej wskazano, że z uwagi na konieczność rehabilitacji zalecane jest odroczenie wykonania kary pozbawienia wolności na około 6 miesięcy. W opinii o stanie zdrowia powoda z dnia 21 grudnia 2012 r. Kierownik Ambulatorium Zakładu Opieki Zdrowotnej AŚ (…) stwierdził, iż aktualny stan zdrowia powoda nie stanowi przeciwskazań do pobytu w areszcie śledczym. Powód w trakcie pobytu w AŚ (…) z powodu ograniczonego zakresu ruchów w stawie barkowym lewym był konsultowany przez ortopedę, w dniach: 11.07.2012 r., 12.08.2012 r., 17.10.2012 r. i 14.11.2012 r. W dniach od 14 sierpnia do 24 sierpnia 2012 r. powód był leczony zabiegami fizykoterapeutycznymi (ćwiczenia zwiększające ruchomość w stawie barkowym oraz wzmacniające mięśnie obręczy barkowej oraz naświetlanie stawu barkowego lampą solux). Nie wykonywano zabiegów elektroterapii z uwagi na obecność u powoda zespoleń metalowych. Powód miał wykonane również zabiegi Tens, które zostały przerwane z uwagi na pojawienie się problemów kardiologicznych. W trakcie pobytu w AŚ (…) powód był również konsultowany przez dermatologa, urologa, psychiatrę oraz wielokrotnie przez lekarzy ambulatorium. W dniu 16 stycznia 2014 r. Urząd Miejski w (…), miejski zespół do spraw orzekania i niepełnosprawności stwierdził u powoda lekki stopień niepełnosprawności trwający od lipca 2011 r. do 16 stycznia 2017 r. Dowód: dokumentacja medyczna /k.60 -76/, opinia o stanie zdrowia z dnia 21.10.2011r. /k.105- 109/, pismo z dnia 21.02.2014 r. /k.180/, orzeczenie o stopniu niepełnosprawności /k.181 -182/. W AŚ (…) kąciki sanitarne są zabudowane, zasłonięte, poza celą dla osób niebezpiecznych przebywających w szpitalu. W celach jest wentylacja. W AŚ (…) plany żywieniowe są przygotowywane zgodnie z rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości. Przygotowywane osadzonym posiłki są sprawdzane przez lekarza dyżurnego. Porcje dla osadzonych są ustalane zgodnie z jadłospisem według obowiązujących norm. Serwowane posiłki przygotowywane są zgodnie z obowiązującymi normami w tym zakresie, tak, jeżeli chodzi o gramaturę posiłków, jak i ich kaloryczność oraz udział białka, tłuszczu, węglowodanów, warzyw. Posiłki wydawane są ciepłe. Żywność wydawana osadzonym jest zawsze kontrolowana pod względem dat przydatności do spożycia. Dowód : zeznania (T.B.) /k.156-157/, zeznania (S.W.) /k.157. Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił na podstawie ww. dowodów i zeznań świadków ( T.B. ) i ( S.W. ) i częściowo zeznań powoda. --- STRONA 5 --- 5 Sąd dał wiarę dowodom z dokumentów zgromadzonych w sprawie. Dokumenty urzędowe zostały sporządzone przez kompetentne organy w zakresie ich działania. Autentyczność dokumentacji nie była przedmiotem zarzutu stron. Ocena ich treści w kontekście podnoszonych przez powoda twierdzeń należy z kolei do Sądu. Sąd dał wiarę zeznaniom świadków ( T.B. ) i ( S.W. ). Świadkowie zeznawali zwięźle i w sposób konkretny odpowiadali na zadawane im pytania. W zeznaniach świadków Sąd nie dopatrzył się tego, iż zeznają w sposób stronniczy. Świadkowie od wielu lat pracują w AŚ (…), znają zatem bardzo dobrze warunki panujące w tej jednostce. Sąd nie dał wiary zeznaniom powoda, albowiem nie znalazły one potwierdzenia w zgromadzonym materiale dowodowym. Powód przedstawił swój subiektywny obraz odbywania kary w AŚ (…), przy czym w sprawie brak było dowodów, które mogłyby wzmocnić moc dowodową jego zeznań. Sąd wskazuje, iż z faktu, że biegły w październiku 2011 r. stwierdził, że powód wymaga rehabilitacji i nie może odbywać kary pozbawienia wolności, nie można wywodzić, iż w późniejszym czasie powód wciąż potrzebuje rehabilitacji na tym samym poziomie, co zaraz po wypadku. Twierdzeniom powoda przeczy również okoliczność, że już w grudniu 2012 był już on osobą zdolną do odbywania kary a dalsze leczenie mogło odbywać się w warunkach izolacji więziennej. Sąd nie dał także wiary zeznaniom powoda, w których wskazywał na to, iż wielokrotnie zgłaszał do Dyrektora AŚ (…) skargi na temat osadzenia go w przeludnionej celi oraz tego, że odmawiano mu prawa do uczestniczenia w mszach świętych i innych praktykach religijnych, jak również na temat tego, że posiłki mu wydawane są zbyt małe. Powód nie przedstawił dowodu wskazującego na to, iż takowe skargi były wnoszone. Jedyny ślad wskazujący, iż powód skarżył się na wielkość posiłków, został odnotowany w karcie medycznej, jednakże i ta okoliczność nie może stanowić dowodu na to, że posiłki te rzeczywiście były w nieodpowiednich porcjach, a jedynie potwierdza to, że w subiektywnym odczuciu powoda wielkość porcji była niewystarczająca. Równie nieuzasadnione pozostały zarzuty odwołującego wskazujące, iż funkcjonariusze służby więziennej ograniczali jego prawo do spacerów oraz znęcali się nad nim w sposób fizyczny i psychiczny. Przewodniczący składu orzekającego w sprawie zarządzeniem z dnia 8 listopada 2012 r. zwrócił pisma powoda z dnia 5.05.2013 r., 7.05.2013 r., 11.05.2013 r., 16.05.2013 r. zawierające wnioski dowodowe z uwagi na nieuzupełnienie braków formalnych tych pism. Jedynymi zgłoszonymi skutecznie przez stronę powodową dowodami były zatem wniosek o przesłuchanie powoda w charakterze strony (pismo pełnomocnika powoda z dnia 19 grudnia 2013 r. k. 165-166) i wniosek o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego z zakresu medycyny sądowej, zgłoszony w piśmie własnym powoda z dnia 25 października 2014 r. (k. 205). Ten ostatni wniosek Sąd pominął postanowieniem z dnia 17 lipca 2015 r. (k. 281) jako spóźniony z uwagi na treść art. 207 § 6 k.p.c., który stanowi, że sąd pomija spóźnione twierdzenia i dowody, chyba że strona uprawdopodobni, że nie zgłosiła ich w pozwie, odpowiedzi na pozew lub dalszym piśmie przygotowawczym bez swojej winy lub że uwzględnienie spóźnionych twierdzeń i dowodów nie --- STRONA 6 --- 6 spowoduje zwłoki w rozpoznaniu sprawy albo że występują inne wyjątkowe okoliczności. Strona powoda nie wskazała żadnych okoliczności dla uprawdopodobnienia braku swej winy w zgłoszeniu tego wniosku na tak zaawansowanym etapie postępowania. Zwłaszcza, że wniosek ten w świetle okoliczności faktycznych podnoszonych w pozwie powinien być zgłoszony już w pozwie, a już absolutnie najpóźniej w piśmie fachowego pełnomocnika reprezentującego powoda złożonym na zarządzenie z dnia 8 listopada 2012 r. zobowiązujące w trybie art. 207 § 3 k.p.c. do zgłoszenia wszelkich twierdzeń i wniosków dowodowych pod rygorem ich pominięcia. Wniosek powoda nie mógł być przy tym traktowany jako kontynuacja jego wniosków zawartych w pismach z dnia 5, 7, 11 i 16 maja 2013 r., skoro pisma te zarządzeniem z dnia 8 listopada 2012 r. zostały zwrócone (k. 141). Sąd oddalił także wniosek powoda o przeprowadzenie dowodu z zeznań świadka ( S.B. ), który miał zostać przesłuchany na okoliczność stosowania przemocy fizycznej i psychicznej na terenie Aresztu Śledczego w (…) (pismo powoda z dnia 16 lutego 2015 r. k. 215). Dowód ten nie był istotny dla rozstrzygnięcia sprawy z uwagi na skutecznie podniesiony zarzut przedawnienia roszczenia dotyczącego pobytu powoda w AŚ (…). Ostatecznie zresztą sam powód cofnął wniosek o przesłuchanie tego świadka (pismo z dnia 31 maja 2015 r. k. 249). Sąd zważył, co następuje: Powództwo nie zasługiwało na uwzględnienie. Jak wynika z art. 67 § 2 k.p.c. za Skarb Państwa podejmuje czynności procesowe organ państwowej jednostki organizacyjnej, z której działalnością wiąże się dochodzone roszczenie, lub organ jednostki nadrzędnej. Nie ulegało wątpliwości, że właściwą jednostką Skarbu Państwa w sprawie powinien być Dyrektor Aresztu Śledczego w (…) i Aresztu Śledczego w (…), albowiem to z działalnością tych jednostek powód wiązał roszczenia dochodzone pozwem. W zakresie określonym odrębną ustawą (ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa - Dz.U.2013.1150 j.t.) za Skarb Państwa czynności procesowe podejmuje Prokuratoria Generalna Skarbu Państwa. Powód domagał się zasądzenia zadośćuczynienia w kwocie 1.000.000 zł za krzywdę związaną z naruszeniem jego dóbr osobistych podczas osadzenia w AŚ (…) w okresie od 30.11.2007 r. do 30.10.2008 r. i AŚ (…) w okresie od 13.06.2012 r. do 23.10.2012 r. Źródła odpowiedzialności pozwanych powód upatrywał w naruszeniu przez pozwanych jego dóbr osobistych w postaci godności. Zatem podstawę odpowiedzialności pozwanych należy oceniać przez pryzmat przepisów art. 23 i 24 § 1 k.c. oraz art. 448 k.c. Jak stanowi art. 23 k.c., dobra osobiste człowieka, jak w szczególności zdrowie, wolność, cześć, swoboda sumienia, nazwisko lub pseudonim, wizerunek, tajemnica korespondencji, nietykalność mieszkania, twórczość naukowa, artystyczna, wynalazcza i racjonalizatorska, pozostają pod ochroną prawa cywilnego niezależnie od ochrony przewidzianej w innych przepisach. Zgodnie z art. 24 § 1 k.c. ten, czyje dobro osobiste zostaje zagrożone cudzym działaniem może żądać zaniechania tego działania, --- STRONA 7 --- 7 chyba, że nie jest ono bezprawne. W razie dokonanego naruszenia może on także żądać, ażeby osoba, która dopuściła się naruszenia, dopełniła czynności potrzebnych do usunięcia jego skutków, w szczególności ażeby złożyła oświadczenie odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie. Na zasadach przewidzianych w kodeksie może on również żądać zadośćuczynienia pieniężnego lub zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny. Kwestię zadośćuczynienia reguluje z kolei art. 448 k.c., zgodnie, z którym w razie naruszenia dobra osobistego sąd może przyznać temu, czyje dobro osobiste zostało naruszone, odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę lub na jego żądanie zasądzić odpowiednią sumę pieniężną na wskazany przez niego cel społeczny, niezależnie od innych środków potrzebnych do usunięcia skutków naruszenia. Zważyć należy, że odpowiedzialność jednostki penitencjarnej z art. 448 k.c. za naruszenie dóbr osobistych, spowodowane niezapewnieniem odpowiednich warunków bytowych osadzonym jest odpowiedzialnością deliktową, co oznacza, iż zgodnie z art. 442 1 § 1 k.c. , roszczenie o zapłatę zadośćuczynienia za doznaną wskutek naruszenia dóbr osobistych krzywdę przedawnia się z upływem 3 lat od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia. Pozwany Skarb Państwa podniósł zarzut przedawnienia, wskazując, iż powód sporządził pozew w dniu 10 października 2012 r., a więc może domagać się zadośćuczynienia za okres przypadający po miesiącu październiku 2009 r. W przedmiotowej sprawie w ocenie Sądu rozpoczęcie biegu terminu przedawnienia roszczenia dochodzonego przez powoda winno wiązać się z dwiema okolicznościami: powzięcia przez poszkodowanego świadomości o doznanej szkodzie niemajątkowej oraz świadomości, co do osoby sprawcy. Jak wskazuje orzecznictwo Sądu Najwyższego, tak wyznaczony początek terminu przedawnienia musi być oceniany według obiektywnych kryteriów (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 lipca 2009 r., III CZP 47/09, LEX nr 518113, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 maja 2006 r., I CSK 176/05, LEX nr 198138). Wymóg ustalenia momentu, w którym poszkodowany dowiedział się o osobie obowiązanej do naprawienia szkody, dotyczy konkretnej szkody i poszkodowanego. Chodzi oczywiście nie o chwilę, w której poszkodowany uzyskał jakąkolwiek wiadomość na temat sprawcy, lecz o chwilę uzyskania takich informacji, które - oceniając obiektywnie - pozwalają z wystarczającą dozą prawdopodobieństwa przypisać sprawstwo konkretnemu podmiotowi. Poszkodowany powinien przy tym zachować się w swoich sprawach w sposób zapobiegliwy i dołożyć starań o uzyskanie informacji istotnych z punktu widzenia przesłanek odpowiedzialności za doznaną szkodę (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 września 2009 r., IIV CSK 43/09, LEX nr 578046). W ocenie Sądu o wskazywanych przez powoda niedogodnościach, które miały mieć miejsce w czasie pobytu w AŚ (…), a więc o ewentualnej krzywdzie wiążącej się z pobytem w jednostce penitencjarnej oraz o podmiotach odpowiedzialnych za taki stan rzeczy powód wiedział już i miał --- STRONA 8 --- 8 świadomość w czasie osadzenia w AŚ (…), które trwało od 31 listopada 2007 r. do 30 października 2008 r. Data zakończenia odbywania kary w AŚ (…) jest zatem datą, w której rozpoczął się bieg przedawnienia roszczeń z tytułu zadośćuczynienia za krzywdy w związku z naruszeniem dóbr osobistych powoda podczas odbywania kary w AŚ (…). Powód wniósł pozew w dniu 26 października 2012 r., podczas gdy ostatnim dniem skutecznego zgłoszenia roszczeń za czas pobytu w AŚ (…) był 30 października 2011 r. Z tych względów powództwo w zakresie kwoty 50.000 zł tytułem zadośćuczynienia za naruszenie dóbr osobistych podczas odbywania przez powoda kary pozbawienia wolności w AŚ (…) należało, z uwagi na skuteczny zarzut przedawnienia, oddalić. Dalsze merytoryczne rozstrzygnięcie żądań powoda w zakresie naruszenia jego dóbr osobistych rozpoznawane przez Sąd było jedynie co do roszczenia obejmującego okres po 30 października 2011 r., co w przedmiotowej sprawie oznacza, że sprowadziło się wyłącznie do, zarzutów kierowanych w stosunku do drugiego statio fisci pozwanego, tj. Aresztu Śledczego w (…) i to w okresie od 30 października 2009 r. do do dnia wniesienia pozwu. Art. 24 k.c., stanowiący podstawę roszczeń z tytułu naruszenia dóbr osobistych, nie wymaga dla odpowiedzialności winy sprawcy oraz przewiduje domniemanie bezprawności jego działania naruszającego dobra osobiste, co powoduje, że dochodzący ochrony nie musi tej przesłanki udowadniać, natomiast na sprawcy ciąży obowiązek wykazania, iż jego działanie było zgodne z prawem. Podkreślić należy, iż na podstawie przepisu art. 6 k.c. w zw. z art. 24 k.c. ciężar dowodu, że warunki w zakładzie karnym odpowiadały obowiązującym normom i nie doszło do naruszenia dóbr osobistych spoczywa na pozwanym. Po ustaleniu podstaw odpowiedzialności do Sądu należy ocena, czy zakres i stopień naruszenia dóbr osobistych uzasadniają przyznanie zadośćuczynienia pieniężnego i w jakiej wysokości, przy zachowaniu zasady, że przyznana ochrona powinna być dostosowana do charakteru i rodzaju naruszonego dobra osobistego oraz stopnia i zakresu naruszenia (por. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego 2007 roku, sygn. akt V CSK 431/06, LEX nr 255593). Jedną z podstawowych powinności państwa prawa jest zagwarantowanie humanitarnych warunków odbywania kary pozbawienia wolności. Zgodnie z art. 10 ust. 1 ratyfikowanego przez Polskę Międzynarodowego Paktu Praw Osobistych i Publicznych z dnia 19 grudnia 1966 r. (Dz. U. z 1977 r., nr 38 poz. 167 i 169), każda osoba pozbawiona wolności będzie traktowana w sposób humanitarny i z poszanowaniem przyrodzonej godności człowieka. Z kolei art. 3 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (Dz. U. z 1993 r., nr 61 poz. 284 ze zm.), której Polska jest sygnatariuszem, stanowi, że nikt nie może być poddany torturom ani nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu lub karaniu. Te normy prawa międzynarodowego znajdują swoje odpowiedniki w art. 40 i 41 ust. 4 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej. Zgodnie bowiem z art. 40 Konstytucji RP nikt nie może być poddany torturom ani okrutnemu, nieludzkiemu lub poniżającemu --- STRONA 9 --- 9 traktowaniu i karaniu; zakazuje się stosowania kar cielesnych. Zgodnie zaś z art. 41 ust. 4 Konstytucji RP każdy pozbawiony wolności powinien być traktowany w sposób humanitarny. Powołane przepisy prawa w sposób niewątpliwy nakładają na władzę publiczną obowiązek zapewnienia osobom osadzonym w zakładach karnych humanitarnych warunków odbywania kary pozbawienia wolności, nienaruszających godności ludzkiej. Przywołać należy również wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 19 kwietnia 2001 r. w sprawie Peers v. Grecja (28524/95, opubl. LEX nr 607209), w którym Trybunał dokonując wykładni art. 3 powołanej wyżej Konwencji wskazał, że „ Niedozwolone traktowanie musi osiągnąć minimalny poziom dolegliwości, jeżeli ma ono wejść w zakres stosowania art. 3 Konwencji. Ocena tego minimalnego poziomu dolegliwości jest ze swej istoty relatywna: zależy od wszystkich okoliczności danej sprawy, takich jak czas trwania takiego traktowania, jego fizyczne i psychiczne skutki oraz, w niektórych przypadkach, płeć, wiek i stan zdrowia ofiary. Ponadto, rozstrzygając, czy traktowanie jest "poniżające" w rozumieniu art. 3, Trybunał będzie musiał mieć na względzie to, czy jego celem było poniżenie i upokorzenie zainteresowanej osoby oraz to, czy, jeżeli chodzi o konsekwencje, traktowanie takie nie wpłynęło negatywnie na jej osobowość w sposób sprzeczny z art. 3 .” Powód wskazywał, że w okresie pobytu w AŚ (…) doszło do naruszenia jego godności albowiem odbywał karę w warunkach przeludnienia oraz odmawiano mu prawa do leczenia, tj. nie zezwalano mu na odbywanie potrzebnej rehabilitacji, leczono go wyłącznie farmakologicznie i nie uwzględniano jego wniosków o częstsze spacery. Niewłaściwie przeprowadzony sposób rehabilitacji w AŚ (…), doprowadził powoda w jego ocenie do trwałego kalectwa. Nadto powód wskazywał, iż wydawane mu porcje żywieniowe były za małe i nie były odpowiednio dostosowane do jego diety (jest wegetarianinem) i masy ciała. Powód także wskazywał, iż odmawiano mu prawa do udziału w praktykach religijnych. Odnosząc się do poszczególnych zarzutów podnoszonych przez powoda należy wskazać, że zgodnie z art. 110 § 1 i 2 k.k.w. skazanego osadza się w celi mieszkalnej wieloosobowej lub jednoosobowej; powierzchnia w celi mieszkalnej, przypadająca na skazanego, wynosi nie mniej niż 3 m 2 , cele wyposaża się w odpowiedni sprzęt kwaterunkowy zapewniający skazanemu osobne miejsce do spania, odpowiednie warunki higieny, dostateczny dopływ powietrza i odpowiednią do pory roku temperaturę, według norm określonych dla pomieszczeń mieszkalnych, a także oświetlenie odpowiednie do czytania i wykonywania pracy. Warunki bytowe określone w art. 110 § 2 k.k.w. stanowią standard minimalny, który administracja zakładu karnego musi zapewnić skazanym. Z powyższego wynika, że 3 m 2 stanowi minimalną powierzchnię celi mieszkalnej, jaka powinna przypadać na jednego skazanego odbywającego karę pozbawienia wolności. Przepis ten wyznacza, więc jeden z elementów służących zapewnieniu humanitarnych warunków odbywania kary pozbawienia wolności. Zaznaczyć trzeba, że tylko w takich warunkach możliwe jest zagwarantowanie, że wykonywanie tejże kary odbywać się będzie przy poszanowaniu godności osób, wobec których jest ona stosowana. Innymi słowy, w/w przepis, określając minimalną powierzchnię celi mieszkalnej, jako --- STRONA 10 --- 10 jeden z warunków humanitarnego wykonywania kary pozbawienia wolności, służy ochronie godności osób ją odbywających. Dlatego jego naruszenie powoduje również naruszenie godności skazanego. Jak wskazuje się w orzecznictwie, zmuszanie osadzonego do przebywania w przeludnionej, – czyli takiej, w której na jednego więźnia przypada mniej niż 3m 2 – celi, prowadzi do naruszenia przysługującego mu prawa do godnego traktowania w okresie odbywania kary ( por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego 2007 r., sygn. akt V CSK 431/06, LEX nr 255593 ). Natomiast nadmierne zagęszczenie w celi może samo w sobie być kwalifikowane, jako traktowanie niehumanitarne ( por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 marca 2010 roku, sygn. akt II CSK 486/09, LEX nr 599534 ). Dopiero zatem umieszczenie powoda w celi o powierzchni mieszkalnej wynoszącej mniej niż 3 m 2 na osobę byłoby bezprawne bowiem naruszałoby przepis art. 110 § 2 k.k.w. Jeżeli chodzi o problematykę liczenia powierzchni przypadającą na jednego skazanego to odwołać należy się do Instrukcji Nr 6/2010 Dyrektora Generalnego Służby Więziennej z dnia 13.08.2010 r. w sprawie ustalenia pojemności jednostek penitencjarnych. Zgodnie z § 4 tego aktu do powierzchni pomieszczenia mieszkalnego nie wlicza się wnęki okiennej i grzejnikowej, a także powierzchni znajdującej się poza kratami wewnętrznymi oraz zajmowanej przez urządzenia grzewcze i wydzielone kąciki sanitarne. Mając powyższe na uwadze wskazać należy, że powierzchnia celi, na którą wskazywał powód w swoich zeznaniach, zgodnie z jego wyliczeniami wynosiła 3,2 m 2 , a więc nie naruszała powyższych standardów, skoro standard to 3 m 2 . Abstrahując jednak od powyższego wskazać należy przede wszystkim, że z zgromadzonego materiału dowodowego wynika, iż w okresie pobytu powoda w AŚ (…) w stosunku do powoda nigdy nie wydano indywidualnej decyzji o przeludnieniu. Niczym nieuzasadnione są zatem zarzuty powoda, iż przebywał w pozwanej jednostce penitencjarnej w warunkach przeludnienia. Podkreślić należy, że powód w AŚ (…) przebywał w roku 2012 i w styczniu 2013 r. jak wynika z stanu faktycznego w roku 2012 w AŚ (…) nie było przeludnienia, natomiast pierwsze okresowe przeludnienie w tej jednostce penitencjarnej zostało odnotowane w marcu 2013 r. a więc, już po dacie wniesienia pozwu. Naruszenia prawa do godnego odbywania kary pozbawienia wolności powód upatrywał również w nieodpowiednim sposobie leczenia występującego u niego schorzenia i braku rehabilitacji, co w konsekwencji miało doprowadzić go do kalectwa. Powód wskazywał w swoich zeznaniach, że od 1 czerwca 2012 r., kiedy to został przyjęty do AŚ (…), lekarze nie zalecili rehabilitacji. Twierdzeniom powoda przeczy jednak załączona przez pozwany AŚ (…) dokumentacja medyczna powoda. Z jej treści wynika, iż powód kilkakrotnie był badany przez ortopedę, a w dniu 14 sierpnia 2012 r. rozpoczął fizykoterapię (k.68), którą zakończył 28 sierpnia 2012 r. z zaleceniem ćwiczeń indywidualnych (k.70). Powód także nie wykazał, aby przyczyną orzeczenia lekkiego stopnia niepełnosprawności, były warunki, w jakich został osadzony i przede wszystkim brak dostępu do odpowiedniego leczenia. Wskazać należy, iż zgodnie z przedłożonym przez powoda orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności, jest on osobą niepełnosprawną w stopniu lekkim od lipca 2011 r. Oznacza to, --- STRONA 11 --- 11 wprost, że z oceny biegłych badających przypadek powoda wynika, że lekka niepełnosprawność powoda powstała już w lipcu 2011 r. a więc przeszło rok przed tym jak powód został osadzony w pozwanym AŚ (…). Nie sposób zatem przyjąć, iż niepełnosprawność powoda jest wynikiem braku odpowiedniego leczenia przyjętego przez lekarzy w AŚ (…). Jeśli chodzi o dostęp powoda do praktyk religijnych wskazać należy, że kwestię tę reguluje wydane na podstawie art. 106 § 4 k.k.w. rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 2 września 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad wykonywania praktyk religijnych i korzystania z posług religijnych w zakładach karnych i aresztach śledczych (Dz. U. 2003.159.1546). Zgodnie z § 1 ust. 1 tego rozporządzenia s kazani mają prawo uczestniczyć w nabożeństwach i spotkaniach, także indywidualnych, o charakterze religijnym, które odbywają się w kaplicy lub innym odpowiednio przystosowanym do tego celu pomieszczeniu albo miejscu na terenie zakładu karnego lub aresztu śledczego, zgodnie z ustalonym porządkiem wewnętrznym zakładu. Poza niczym nieuzasadnionymi stwierdzeniami powoda, iż jego prawo do uczestniczenia w mszach świętych jest ograniczone, powód nie przedstawił również żadnych dowodów potwierdzających, iż odmawia mu się zgody i uniemożliwia uczestniczenie w praktykach religijnych. Ze zgromadzonego materiału dowodowego nie wynika aby AŚ (…) nie stosowało treści powyżej cytowanego rozporządzenia. Jeśli chodzi o zarzucane przez powoda łamanie praw człowieka poprzez okrajanie porcji żywnościowych, przywołać trzeba art. 109 § 1 k.k.w., zgodnie, z którym skazany otrzymuje trzy razy dziennie posiłki, o odpowiedniej wartości odżywczej, w tym, co najmniej jeden posiłek gorący, z uwzględnieniem zatrudnienia i wieku skazanego, a w miarę możliwości także wymogów religijnych i kulturowych oraz napój do zaspokajania pragnienia; skazany, którego stan zdrowia tego wymaga, otrzymuje wyżywienie według wskazań lekarza. Jak wynika z ustaleń poczynionych w sprawie powód otrzymywał trzy posiłki dziennie, w tym jeden ciepły. Z zeznań świadka (S.W.) wynika, w jaki sposób przygotowywane są jadłospisy i, że przed każdym wydaniem posiłku więźniom posiłki są badane. Świadek wskazał, że w AŚ (…) respektowane są przepisy rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 02.09.2003 r. w sprawie określenia wartości dziennej normy wyżywienia oraz rodzaju diet wydawanych osobom osadzonym w zakładach karnych i aresztach śledczych (Dz.U. 03.167.1633). Twierdzenia przeciwne powoda w tym zakresie uznać należało za dowolne i subiektywne. Na potwierdzenie swojego stanowiska powód nie przedstawił żadnych dowodów. Nie można było również oceniać wagi i kaloryczności posiłków na podstawie zachowywanych przez powoda próbek żywności, zwłaszcza, że przedstawiane przez powoda próbki, nie były przechowywane w odpowiednich warunkach i już przez ten sam fakt – ze względów higienicznych nie mogły być badane. W zakresie zarzutów kierowanych przede wszystkim, co do ogólnego postępowania służby więziennej – a więc zarzutów dotyczących ograniczania prawa do spacerów, nakazów rozbierania się do naga przed spacerem, zastrzeżeń, co do umieszczania w celi z osobami palącymi, bądź skazanymi za poważne przestępstwa tj. morderstwo, przyczyn nałożenia na powoda statutu tzw. enki, czy też zastrzeżeń, co do ogólnego zachowania strażników więziennych a także w zakresie zarzutów --- STRONA 12 --- 12 wskazujących, iż w AŚ (…) doszło do kradzieży jego mienia, to zauważyć należy, iż szczególną drogę dochodzenia przez skazanych odbywających karę pozbawienia wolności ochrony ich praw naruszonych lub zagrożonych działaniami funkcjonariuszy więziennych przewidują przepisy kodeksu karnego wykonawczego. Zgodnie z art. 7 i art. 34 k.k.w. skazany może zaskarżyć do sędziego penitencjarnego oraz do sądu penitencjarnego decyzje wydawane przez funkcjonariuszy z powodu ich niezgodności z prawem, jak również zaskarżyć wymierzenie kary dyscyplinarnej (art. 148 § 1 k.k.w.). W tym szczególnym trybie następuje zatem stwierdzenie, czy decyzja oraz działania i zaniechania funkcjonariusza służby więziennej ograniczające prawa osoby osadzonej były zgodne z prawem czy bezprawne. W tym trybie następuje także badanie merytorycznej zasadności takich decyzji (działań), które wydawane są w celu zapewnienia bezpieczeństwa i realizacji zadań wychowawczo- resocjalizacyjnych ciążących na administracji zakładu karnego. Zwrócić należy uwagę, iż Sąd Najwyższy w jednym z swoich orzeczeń wskazywał, że sąd cywilny w procesie o naruszenie dóbr osobistych skazanego nie jest władny oceniać, czy funkcjonariusz służby więziennej odmawiając przyznania skazanemu określonego uprawnienia działał zgodnie z prawem czy bezprawnie, jak również czy zastosowanie wobec skazanego kary dyscyplinarnej było uzasadnione i zgodne z prawem, czy bezprawne. Do oceny tej uprawniony jest jedynie sędzia lub sąd penitencjarny w sytuacji odwołania się skazanego od takich decyzji lub podjęcia działania z urzędu. Dopuszczenie badania tych kwestii przez sąd cywilny w sprawie o naruszenie dóbr osobistych skazanego oznaczałoby nie tylko dopuszczenie dwutorowości postępowania sądowego w zakresie nadzoru nad wykonywaniem kary pozbawienia wolności, lecz także prowadziłoby w konsekwencji do faktycznego pozbawienia znaczenia przyjętego przez ustawodawcę trybu postępowania i oddziaływania sędziego i sądu penitencjarnego na skazanego w zakładzie karnym. Gdyby bowiem skazany, pozbawiony przez funkcjonariusza zakładu karnego pewnych uprawnień przewidzianych w k.k.w. lub ukarany dyscyplinarnie, mógł - bez zaskarżenia takiej decyzji w trybie przewidzianym w tym kodeksie - skutecznie dochodzić ochrony bezpośrednio przed sądem cywilnym w procesie o naruszenie dóbr osobistych, to przewidziany i uregulowany w k.k.w. tryb postępowania penitencjarnego nie tylko nie mógłby spełniać funkcji zakładanych przez ustawodawcę, lecz w istocie straciłby rację bytu (vide: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 lutego 2012 r., IV CSK 276/11, LEX nr 1211994). W przedmiotowej sprawie powód nie wykazał, że uzyskał w trybie przewidzianym przepisami k.k.w. stwierdzenie przez sędziego lub sąd penitencjarny, że doszło do niezgodności z prawem decyzji funkcjonariusza służby więziennej pozbawiającej go określonych uprawnień lub poddającej go karze dyscyplinarnej. Tym samym Sąd w przedmiotowej sprawie – w sprawie o ochronę dóbr osobistych - wytoczonym między innymi z powodu pozbawienia go określonych uprawnień, przyjął brak bezprawności działania pozwanego Skarbu Państwa. Powód także nie wykazał, iż zostało prawomocnym wyrokiem potwierdzone, że w czasie jego pobytu w jednostce penitencjarnej doszło do kradzieży jego mienia. --- STRONA 13 --- 13 Oceniając z kolei zarzuty powoda odnoszące się do naruszenia jego godności poprzez osadzenie go w areszcie o określonych warunkach, w tym celi, w której było robactwo, Sąd wskazuje, że powód również w żaden sposób nie udowodnił swoich twierdzeń. Z zeznań powoda wynika, że Dyrekcja Aresztu przeprowadzała stosowne inspekcje w tym zakresie i stosowała środki zapobiegawcze. Powód wskazał bowiem, że „raz na miesiąc chodził pan i pryskał”. Nie sposób zatem przyjąć, że warunki, w których powód przebywał były nakierowane na to, aby uczynić jego pobyt w areszcie nadmiernie uciążliwym. Abstrahując od tego Sąd wskazuje, że w warunkach wskazywanych przez powoda przebywali także pozostali skazani oraz pracowali funkcjonariusze służby więziennej. Przebywanie powoda w takich, a nie innych warunkach wynikało zatem z ogólnego stanu budynków Aresztu Śledczego -, a nie z szykanowania powoda, czy znęcania się nad nim przez funkcjonariuszy służby więziennej (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 maja 2012 r. IV CSK 473/11, Biul. SN 2012/7/12). Powód w swoich zeznaniach zasygnalizował również, że nie były wydawane podstawowe środki higieny. Wskazać należy, że zgodnie z art. 111 § 1 k.k.w. skazanemu zapewnia się warunki niezbędne do utrzymania higieny osobistej, w szczególności otrzymuje on z zakładu karnego pościel oraz inne środki do utrzymania higieny i czystości w celi. Ponadto, zgodnie z § 29 pkt 1 regulaminu k.p.w. skazany potwierdza podpisem przyjęcie do użytku i zwrot do magazynu odzieży, bielizny, obuwia, pościeli, sprzętu stołowego i środków higieny osobistej. Powód i w tej kwestii poza swoim subiektywnym stwierdzeniem nie udowodnił w żaden sposób, iż środki higieny nie były mu wydawane wcale, bądź w niewystarczającej ilości. Reasumując Sąd wskazuje, że zarzuty podnoszone przez powoda zostały sformułowane nader ogólnie w sposób hasłowy i w żaden sposób nie zostały udowodnione. Powód w żaden sposób nie wykazał faktu występowania uciążliwości czy utrudnień wynikających z działań funkcjonariuszy służby więziennej zarówno strażników jak i służby medycznej. Powód nie wykazał, tego, aby odbywał karę w niewłaściwych warunkach sanitarnych i higienicznych oraz żywieniowych. W konsekwencji twierdzenia powoda dotyczące warunków odbywania kary pozbawienia wolności nie zasługiwały na uwzględnienie. Tym samym w niniejszej sprawie nie zachodzą przesłanki do przypisana pozwanemu odpowiedzialności na zasadach wskazanych w art. 24 k.c.. Skoro sąd w przedmiotowej sprawie nie dopatrzył się podstaw odpowiedzialności pozwanego za naruszenie dobra osobistego powoda do godnego odbywania kary ze względu na niewłaściwe warunki sanitarne, higieniczne, brak opieki medycznej, czy ze względu na złe warunki żywieniowe, to w punkcie 1 wyroku z uwagi na brak podstaw z art. 24 § 1 k.c. w związku z art. 448 k.c. powództwo oddalił. O kosztach procesu Sąd orzekł na podstawie art. 98 § 1 k.p.c., zgodnie, z którym strona przegrywająca sprawę obowiązana jest zwrócić przeciwnikowi na jego żądanie koszty niezbędne do celowego dochodzenia praw i celowej obrony (koszty procesu). Należy przy tym wskazać, że zwolnienie od obowiązku uiszczania kosztów sądowych – w przypadku powoda nastąpiło jedynie w zakresie opłat i nie został on całkowicie zwolniony od obowiązku zwrotu kosztów procesu --- STRONA 14 --- 14 przeciwnikowi. Zgodnie zaś z art. 99 k.p.c. stronom reprezentowanym przez radcę prawnego lub rzecznika patentowego oraz Skarbowi Państwa reprezentowanemu przez Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa zwraca się koszty w wysokości należnej według przepisów o wynagrodzeniu adwokata. Jak stanowi § 11 pkt 25 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U.2013.461 j.t.) stawki minimalne wynoszą za prowadzenie spraw o odszkodowanie lub o zadośćuczynienie związane z warunkami wykonywania kary pozbawienia wolności lub tymczasowego aresztowania - 120 zł. Z tych względów Sąd zasądził od powoda na rzecz Skarbu Państwa – Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa w pkt 2 wyroku kwotę 120 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego. Powód obecnie co prawda nie dysponuje środkami na ich poniesienie, ale z chwilą opuszczenia zakładu karnego i podjęcia pracy zarobkowej będzie miał możliwości by koszty te pokryć, zwłaszcza, że zasądzona kwota nie jest znaczna. W pkt 3 wyroku orzeczono o kosztach zastępstwa prawnego udzielonego powodowi z urzędu przez adw. (A.Ł.) zgodnie z § 2 ust. 1-3 w zw. z § 11 pkt 25 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U.2013.461 j.t.). Z uwagi na to, iż powód został zwolniony z konieczności ponoszenia kosztów sądowych jedynie w zakresie opłat, Sąd w pkt 4 wyroku na podstawie art. 113 ust. 1 w związku z art. 5 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz. U. z 2014 r., poz. 1025 j.t.) nakazał ściągnąć od powoda na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Poznaniu kwotę 147,60 zł tytułem nieuiszczonych kosztów sądowych. /-/ SSR del. do SO Magdalena Ławrynowicz