Wyrok XV Ca 1553/11

--- STRONA 1 --- Sygn. akt XV Ca 1553/11 * WYROK W IMIENIU RZ E C Z Y PO SPO L IT E J POLSKIEJ Dnia 14 lutego 2012 roku Sąd Okręgowy w Poznaniu Wydział XV Cywilny Odwoławczy w składzie: Przewodniczący: SSO Joanna Andrzejak-Kruk (spr.) Sędzia: SO Michał Wysocki Sędzia: SO Jarosław Grobelny Protokolant: apl. rade. Ada Hryniewicz po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 lutego 2012 roku w Poznaniu sprawy z powództwa P S' przeciwko S! P _ A Śi w Ś i 1 Z K w R o zapłatę na skutek apelacji wniesionej przez S . P - Z K wR. od wyroku Sądu Rejonowego w Rawiczu z dnia 20 września 2011 roku sygn. akt I C 115/10 oddala apelację. /-/ M. Wysocki / - / T --- STRONA 2 --- Sygn. akt XV.Ca. 1553/11 UZASADNIENIE Pozwem złożonym w dniu 17.03.2009r. powód S wystąpił o zasądzenie od pozwanego SI___ P; - I i w śyMflfc i HpflflBRlk Z i M k w RflMMk: na swoją rzecz kwoty 25.000,-zł tytułem zadośćuczynienia oraz na cel społeczny sumy 10.000,- zł. Jako podstawę dochodzonego roszczenia powód wskazał art. 24 § 1 k.c. oraz art. 448 k.c. i zarzucił pozwanemu brak humanitarnego traktowania, resocjalizacji oraz właściwych warunków socjalno-bytowych podczas odbywania przez niego kary pozbawienia wolności, co - zdaniem powoda — było poniżające. Pozwany domagał się oddalenia powództwa i zasądzenia na jego rzecz kosztów procesu według norm przepisanych. Zdaniem pozwanego jego działanie nie było bezprawne i nie naruszało godności powoda. Wyrokiem z dnia 20.09.201 lr., sygn. akt I.C.115/10 Sąd Rejonowy w R« I. zasądził od pozwanego S M B t P * w Rawiczu na rzecz powoda kwotę 600,-zł; II. zasądził od pozwanego SUMfe P w na rzecz kwotę 400,-zł; III. w pozostałym zakresie powództwo oddalił; IV. nie obciążył powoda kosztami procesu. Zl za Jako podstawę swego rozstrzygnięcia Sąd I instancji powołał następujące ustalenia faktyczne i rozważania prawne: Powód P A U B B r ma w chwili obecnej 36 lat, z zawodu jest murarzem. W okresie od 6.07.2007r. do 10.07.2008r. powód odbywał karę w ŚlSMHpto w S A . Dziewięciokrotnie zmieniał cele, a rotacja wynikała stąd, że A a r t realizuje obowiązki związane z przyjęciem i kwalifikacją skazanych do odbywania kary oraz osób tymczasowo aresztowanych, a także z transportem osadzonych do odpowiednich zakładów karnych. W czasie odbywania kary przez powoda jednostka penitencjarna nie prowadziła ewidencji pozwalającej na ustalenie, ile osób przebywa w danej celi ( ewidencja taka prowadzona jest od września 2008r. ). Zdarzało się, że osadzeni skarżyli się na przeludnienie, ale powód skarg takich nie składał. Cele zajmowane przez powoda były w dobrym stanie technicznym. Cele są remontowane stosownie do potrzeb, a gruntowne remonty przeprowadza się co do 2 lata. W czasie, kiedy powód odbywał karę, kierownikowi działu kwatermistrzowskiego nie zgłaszano żadnych skarg dotyczących źle przeprowadzonych remontów. W każdej celi zapewnione było osobne miejsce do spania, a także tzw. kącik sanitarny murowany, zamykany drzwiami, z zapewnionym dostępem do bieżącej zimnej i ciepłej wody. Cele posiadały odpowiedni sprzęt kwaterunkowy w ilości odpowiadającej liczbie osób osadzonych. Wyposażenie cel, takie jak materace, wymieniane jest w miarę potrzeb. Cele posiadały sprawną wentylację grawitacyjną ( w każdej znajdowała się kratka wentylacyjna - osobna dla celi i dla kącika sanitarnego, a przewody wentylacyjne były co 1 --- STRONA 3 --- Sygn. akt XV.Ca. 1553/11 1 •*' roku kontrolowane zgodnie z obowiązującymi przepisami ). Powód miał także zagwarantowany dostęp do środków utrzymania czystości w celi oraz środków higieny osobistej. W październiku 2007r. i październiku 2008r. A m * przeszedł kontrolę stanu sanitarnego. W marcu i sierpniu 2008r. miały miejsce dezynsekcje celi nr 205. W kwietniu 2008r. i wrześniu 2009r. przeprowadzono wizytację jednostki przez sędziego penitencjarnego, przy czym nie stwierdzono wówczas uchybień w działalności i nie wydano żadnych zaleceń pokontrolnych. r r W czasie pobytu w S ttB p h i w powód miał możliwość korzystania z zajęć kulturalno-oświatowych i sportowych, z zakresu nauczania. W ramach resocjalizacji zapewnia się możliwość utrzymywania kontaktów z rodziną, podjęcia odpowiedniej terapii dla osób uzależnionych oraz kontaktu z instytucjami, które mogą stanowić pomoc w procesie resocjalizacji. Powód w czasie pobytu w pozwanej jednostce nie składał żadnych skarg w tym obszarze oddziaływań ani dotyczących warunków odbywania kary. W okresie od 27.10.2008r. do 2.06.2009r. powód przebywał w KoapM w Został zakwalifikowany jako recydywista do odbywania kary w zakładzie półotwartym w systemie zwykłym. Powód miał możliwość wyboru tzw. systemu programowanego oddziaływania, na co się nie zdecydował. Wybór taki daje się skazanemu, który ukończył 21. rok życia i w każdej chwili skazany ma prawo zmiany systemu. W przypadku odbywania kary w systemie zwykłym nie konstruuje się specjalnego programu resocjalizacji, kładzie się nacisk na przestrzeganie regulaminu i porządku zakładu karnego. Nie wymaga się od takich skazanych osobistego zaangażowania i przejawiania inicjatywy, ale jednocześnie nie dyskryminuje się takich osadzonych; nie odmawia się im udziału w zajęciach kulturalno- oświatowych, sportowych, dostępu do spaceru. System, w jakim odbywa się karę nie ma wpływu na dostęp do kursów i szkoleń, chyba że dany kurs cieszy się dużym powodzeniem wśród skazanych. Wówczas może się zdarzyć, że w pierwszej kolejności będą kwalifikowani skazania odbywający karę w systemie programowanego oddziaływani, ale są to przypadki incydentalne. Nie miały one miejsca w czasie odbywania kary przez powoda. Osadzeni mają możliwość zgłoszenia potrzeby odbycia rozmowy z wychowawcą. Nadto mają miejsce wizytacje cel przez przełożonych wychowawcy. W czasie odbywania kary powód cieszył się dobrą opinią, był systematycznie nagradzany regulaminowo, nie był karany dyscyplinarnie. Nie składał żadnych skarg dotyczących realizacji przez pozwaną jednostkę penitencjarną obowiązków mieszczących się w sferze działań resocjalizacyjnych. Powód miał możliwość korzystania z zajęć kulturalno-oświatowych i sportowych, a także uczestnictwa w kursach, o czym był informowany już w rozmowie wstępnej podczas przyjęcia do jednostki penitencjarnej, a także później - na tablicy ogłoszeń, poprzez radiowęzeł i telewizję więzienną. Powód był zainteresowany tylko jednym kursem „Podstawy obsługi komputera”, który ukończył w dniu 20.04.2009r. z wynikiem pozytywnym. W czasie pobytu w Z w R f l M i powód przebywał w 5 celach: nr lflł, i ( znajdujące się w pawilonie „fc” na oddziale } i oraz ^ i (znajdujące się w pawilonie „fc> ” na oddziale Ą ). Cela nr ma powierzchnię 16,44 m2 i była przeznaczona dla pięciu osób. Powód przebywał w tej celi w dniach od 27.10 do 4.11.201 lr. i tylko w jednym dniu zdarzyło się, że przebywało tam sześć osób. Powierzchnia przypadająca wówczas na jedną osobę wynosiła 2,74 m2. W okresie od 5.11.2008r. do 18.03.2009r. powód był osadzony w celi nr ^ P o powierzchni 25 m2, przeznaczonej na pobyt 8 osób. W tym czasie siedmiokrotnie zdarzyło się, że przebywało tam więcej osób, tj. w dniach od 5 do 14.11.2008r., od 20.12.2008r. do 7.01.2009r„ od 16 do 2.01.2009r. oraz od 4.02 do 7.03.2009r. - 10 osadzonych ( powierzchnia przypadająca wówczas na jedną osobę wynosiła 2,5 m2), a w dniach od 14 do 21.11.2008r., od 9 do 16.01.2009r. oraz od 28.01 do 4.02 2009r. - 9 skazanych (powierzchnia przypadająca wówczas na jedną osobę wynosiła 2,77 m2). W dniach od 8 do 16.04 powód przebywał razem z dwunastoma innymi osadzonymi w celi n rtŁ 2 --- STRONA 4 --- Sygn. akt XV.Ca. 1553/11 o powierzchni 36,59 rrf. która przeznaczona była na pobyt dwunastu skazanych. Powierzchnia przypadająca na jedną osobę w celi w tym okresie wynosiła 2,81 m2. W dniach od 16 do 22.04.2009r. powód przebywał w celi nr W o powierzchni 37,77 m2, przeznaczonej na pobyt dwunastu osadzonych. W tym czasie tylko w jednym dniu zdarzyło się, że przebywało tam trzynaście osób. Wówczas powierzchnia przypadająca na jednego osadzonego wynosiła 2,9 m2. W dniach od 18.03 do 8.04.2009r. powód przebywał w celi nr 4®^o powierzchni 21,50 m2 przeznaczonej dla 7 osób. W okresie od 22.04 do 2.06.2009r. powód ponownie przebywał w celi nr 9 - W tych przypadkach liczba osób w celi w wymienionym okresie nie przekroczyła dopuszczalnej normy zaludnienia, tj. 3 m2 przypadających na jednego osadzonego Cele zajmowane przez powoda były w dobrym stanie technicznym. Ewentualne usterki wymagające remontu były usuwane na bieżąco. W każdej celi zapewnione było osobne miejsce do spania, a także tzw. kącik sanitarny z zapewnionym dostępem do bieżącej zimnej wody. We wszystkich celach ( poza celą nr kąciki sanitarne były murowane i zamykane drzwiami, posiadały osobne kratki wentylacyjne. Dostęp do wody ciepłej gwarantowany był raz w tygodniu w łaźni. Cele posiadały sprawną wentylację ( w każdej znajdowała się kratka wentylacyjna, a przewody wentylacyjne były co roku kontrolowane zgodnie z obowiązującymi przepisami ). Cele wyposażone były również w instalację centralnego ogrzewania, w związku z czym skazani mieli zapewnioną odpowiednią temperaturę i dostateczny dopływ powietrza. O tym, czy w celi otwierać okna decydują sami osadzeni. Cele posiadały również sprzęt kwaterunkowy ( każdy skazany miał swoje łóżko, szafkę, taboret ). Powód miał także zagwarantowany dostęp do środków do utrzymania celi w czystości. Środki te wydaje się stosownie do zgłaszanych przez skazanych potrzeb. Za czystość w celi odpowiadają sami skazani. O tym, czy zachodzi konieczność przeprowadzenia dezynsekcji decyduje lekarz, po ustaleniu czy doszło do pogryzienia któregoś ze skazanych przez insekty. Dezynsekcję przeprowadza firma zewnętrzna. W dniu 14.04.2009r. u powoda stwierdzono zmiany skórne twarzy, kończyn dolnych i górnych o typie pogryzień przez owady. Skierowano go wówczas do lekarza w ambulatorium. Powód nie składał Administracji Z tfW n K w w R h b i pisemnych skarg, które dotyczyłyby warunków odbywania kary. W tych okolicznościach Sąd Rejonowy uznał powództwo za częściowo zasadne. Wyjaśnił, że podstawą żądania było twierdzenie powoda o konieczności zapewnienia godziwych warunków bytowych w czasie odbywania kary. a warunki te nie zostały dochowane w pozwanych jednostkach penitencjarnych, jak również nie została powodowi zapewniona gwarantowana przez ustawodawcę powierzchnia przypadająca na jednego skazanego w wysokości 3 m2, zaś przebywanie w przeludnionej celi było uciążliwe, ponieważ nie było jak przejść, czy coś zrobić w celi oraz zdarzało się, że trzeba było czekać na miejsce przy stoliku, by móc zjeść posiłek. Sąd Rejonowy stwierdził, iż prawo do godnego odbywania kary pozbawienia wolności jest gwarantowane konstytucyjnie. Przepis art. 41 ust. 4 Konstytucji stanowi, że każdy pozbawiony wolności powinien być traktowany w sposób humanitarny, a z kolei przepis art. 40 Konstytucji zabrania poddawania kogokolwiek torturom, okrutnemu, nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu i karaniu oraz zakazuje stosowania kar cielesnych. W orzecznictwie niejednokrotnie wyrażano pogląd, że prawo do godnego odbywania kary pozbawienia wolności należy zaliczyć do katalogu dóbr osobistych podlegających ochronie. Działania naruszające te dobra mogą zatem rodzić odpowiedzialność Skarbu Państwa na podstawie art. 24 i 448 k.c. ( por. wyrok Sądu Najwyższego z 17.03.2010r., II CSK 486/09, LEX nr 599534, a także np. wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z 18.11.2010r., I ACa 870/10, LEXnr 756731 ). --- STRONA 5 --- Sygn. akt XV.Ca. 1553/11 Minimalne standardy odnośnie warunków odbywania kary uregulowane są w przepisie art. 110 k.k.w. Skazanego osadza się w celi mieszkalnej wieloosobowej lub jednoosobowej, powierzchnia w celi mieszkalnej przypadająca na skazanego wynosi nie mniej niż 3 m2, a cele wyposaża się w odpowiedni sprzęt kwaterunkowy zapewniający skazanemu osobne miejsce do spania, odpowiednie warunki higieny, dostateczny dopływ powietrza i odpowiednią do pory roku temperaturę, według norm określonych dla pomieszczeń mieszkalnych, a także oświetlenie odpowiednie do czytania i wykonywania pracy. Do dnia 5.12.2009r. obowiązywał przepis art. 248 § 1 k.k.w., zgodnie z którym w szczególnie uzasadnionych wypadkach d lB to r zddBfe k if l9 > lub a f l ^ może umieścić osadzonych, na czas określony, w warunkach, w których powierzchnia w celi na jedną osobę wynosi mniej niż 3 m \ O takim umieszczeniu należało bezzwłocznie powiadomić sędziego penitencjarnego. Przepis ten został wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26.05.2008r. uznany za niezgodny z art. 40, art. 41 ust. 4 i art. 2 Konstytucji RJP. Jednocześnie Trybunał Konstytucyjny odroczył utratę mocy obowiązującej cytowanego przepisu na okres 18 miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku w Dzienniku Ustaw (sygn. SK 25/07, OTK-A 2008/4/62). Wskazany przepis został uchylony ustawą z dnia 9.10.2009r. o zmianie ustawy - Kodeks karny wykonawczy, która weszła w życie z dniem 6.12.2009r. Nowelizacja ta zmieniła jednocześnie brzmienie art. 110 k.k.w., precyzując sytuacje, w których ś 0 M k r zakigtn kmmĘ& lub a M i ś H B B ^ może umieścić skazanego na czas określony w celi mieszkalnej, w której powierzchnia przypadająca na skazanego wynosi poniżej 3 m2, nie mniej jednak niż 2 m2. W uzasadnieniu wyroku z 26.05.2008r. Trybunał Konstytucyjny zwrócił m.in. uwagę, że minimalna powierzchnia mieszkalna przewidziana w art. 110 k.k.w. należy do najniższych w systemach penitencjarnych państw europejskich, zaś Europejski Komitet Zapobiegania Torturom stale zaleca, by powierzchnia celi mieszkalnej przypadająca na więźnia wynosiła co najmniej 4 m2. Zdaniem Trybunału przeludnienie należy traktować jako poważny problem i ma ono wiele negatywnych aspektów, takich jak pozbawienie elementów intymności, konieczność stałego przebywania w bliskim kontakcie fizycznym z innymi osobami, co może wywoływać agresję, prowadzić do buntów i zagrażać bezpieczeństwu osadzonych. Trybunał wskazał, że nadmierne zagęszczenie w celi może samo w sobie być kwalifikowane jako traktowanie niehumanitarne, a w razie wyjątkowej kumulacji różnych niedogodności - nawet jako tortura. Ocena stopnia dolegliwości wynikającej z przeludnienia jednostek penitencjarnych, wymagająca analizy ewentualnej kumulacji także innych czynników wpływających na wartościowanie warunków przebywania, ma z natury rzeczy charakter oceny in concreto. Trybunał stwierdził jednocześnie, że trudno wyobrazić sobie sytuację, w której w celi o powierzchni na osobę mniejszej niż 3 m2 (co i tak jest standardem jednym z najniższych w Europie) można mówić o humanitarnym traktowaniu. Postulat humanitarnego traktowania zawiera także warunek prowadzenia działań wychowawczych i pomocowych, które przygotowują do życia na wolności oraz powstrzymują od powrotu do przestępstwa, a więc pozwalają zrealizować cele kary. Trybunał Konstytucyjny odwołał się także do orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (dalej: ETPC), który uznał, że samo długotrwałe przebywanie w przepełnionych celach, w warunkach uwłaczających ludzkiej godności, stanowi wystarczającą przesłankę uznania naruszenia art. 3 Konwencji w postaci traktowania poniżającego (por. wyroki ETPC: z 20.01,2005r., Mayzit przeciwko Rosji nr 63378/00, z 9.03.2006r., Cenbauer przeciwko Chorwacji nr 73786/01, z 28.03.2006r., Melnik przeciwko Ukrainie nr 72286/01). Jednocześnie w orzecznictwie podkreślano, że cierpienie i poniżenie muszą wykraczać poza nieunikniony ich element związany z daną formą, zgodnego z prawem, traktowania lub karania (por. wyroki ETPC: z 25.04.1978r., Tyrer przeciwko Zjednoczonemu Królestwu nr 5856/72; Goering przeciwko Zjednoczonemu Królestwu nr 161/1989). Warto w tym miejscu odwołać się do dwóch wyroków ETPC, które zapadły w sprawach przeciwko Polsce w dniu 22.10.2009r. W orzeczeniu, które zostało wydane na 4 --- STRONA 6 --- Sygn. akt XV.Ca. 1553/1 skutek rozpoznania skargi nr (sprawa przeciwko ETPC, odwołując się do zasad ustalonych w orzecznictwie Trybunału, wskazał, że przy badaniu czy doszło do naruszenia art. 3 Konwencji należy poddać analizie czas takiego traktowania, jego psychofizyczne skutki, a w niektórych wypadkach wiek, płeć i stan zdrowia ofiary. Trybunał bada również, czy celem traktowania było poniżenie i upokorzenie ofiary oraz czy jego skutki naruszyły godność osobistą ofiary. Nawet jednak przy braku takiego celu nie wyklucza się w zdecydowany sposób stwierdzenia naruszenia art. 3 Konwencji. ETPC zauważył również, Że ważnym czynnikiem, na podstawie którego rozpoznawana jest sprawa jest w szczególności czas przez jaki osadzony był umieszczony w zaskarżonych warunkach. W niektórych przypadkach gdy przeludnienie w celach osiągnęło określony stopień, brak przestrzeni w jednostce penitencjarnej może stanowić główny element w ocenie zgodności danej sytuacji z art. 3 Konwencji. ETPC podniósł, że mając do czynienia z przypadkami rażącego przeludnienia oceniał, iż zjawisko to samo w sobie stanowi wystarczającą przesłankę uznania naruszenia art. 3 Konwencji -chodziło tu o przypadki, gdy powierzchnia życiowa przypadająca na skarżącego była mniejsza niż 3 m2. Gdy zaś brak przestrzeni nie był tak rażący, w celu ocenienia zgodności danej sytuacji z art. 3 Konwencji Trybunał brał pod uwagę inne aspekty materialnych warunków osadzenia. Chodziło tu w szczególności o takie czynniki jak możliwość dostępu do toalety w warunkach poszanowania prywatności, dopływ powietrza, dostęp do naturalnego światła, stan ogrzewania oraz odpowiednie warunki higieny. W sprawie O d M l ^ przeciwko (skarga nr ttP M W ) ETPC wskazał ponadto, odwołując się do wcześniej zapadłych orzeczeń, że osoba pozbawiona wolności nie traci przez sam fakt uwięzienia ochrony jej podstawowych praw gwarantowanych przez Konwencję. Trybunał podkreślał, że osoby osadzone znajdują się w wyjątkowej sytuacji i władze mają obowiązek je chronić. Zgodnie z art. 3 Konwencji państwo musi zapewnić warunki uwięzienia, które odpowiadają godności ludzkiej oraz zadbać, żeby sposób wykonywania określonych środków nie poddawał osadzonego cierpieniu oraz trudnościom niewspółmiernym do koniecznego poziomu dolegliwości zawsze związanych z uwięzieniem. We wcześniejszych sprawach, gdzie skarżący mieli do dyspozycji mniej niż 3 m2 na osobę Trybunał stwierdzał, że przeludnienie było tak duże, że samo w sobie stanowiło uznanie naruszenia art. 3 Konwencji. Także w polskim orzecznictwie podkreślano wagę zapewnienia skazanym odpowiednich warunków odbywania kary. W uzasadnieniu wyroku z dnia 28.02.2007r. Sąd Najwyższy wskazał, że zgodnie z art. 30 Konstytucji, przyrodzona i niezbywalna godność człowieka jest nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona stanowi obowiązek władz publicznych. Obowiązek ten powinien być realizowany przez władze publiczne przede wszystkim wszędzie tam, gdzie Państwo działa w ramach imperium, realizując swoje zadania represyjne, których wykonanie nie może prowadzić do większego ograniczenia praw człowieka i jego godności, niż to wynika z zadań ochronnych i celu zastosowanego środka represji. Sąd Najwyższy zauważył również, że wymóg zapewnienia przez Państwo godziwych warunków odbywania kary pozbawienia wolności jest jednym z podstawowych wymogów nowożytnego państwa prawa, znajdującym wyraz w normach prawa międzynarodowego - art. 10 ust. 1 międzynarodowego paktu praw osobistych i publicznych z dnia 19.12.1966r. oraz art. 3 i 8 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. W orzeczeniu tym Sąd Najwyższy stwierdził, iż odbywanie kary pozbawienia wolności w przeludnionych celach, z nieoddzieloną toaletą i węzłem sanitarnym, z niewystarczającą liczbą łóżek i nieodpowiednią wentylacją, może stanowić przejaw poniżającego traktowania, prowadzącego do naruszenia godności osób pozbawionych wolności. Na gruncie prawa polskiego może uzasadniać żądanie zasądzenia zadośćuczynienia na podstawie art. 24 w zw. z art. 448 k.c. jako naruszające dobra osobiste skazanego: godność i prawo do intymności. Sąd Najwyższy zauważył przy tym, że art. 24 k.c., stanowiący podstawę roszczeń z tytułu naruszenia dóbr osobistych, nie wymaga dla odpowiedzialności winy sprawcy oraz przewiduje domniemanie --- STRONA 7 --- Sygn. akt XV.Ca. 1553/11 bezprawności jego działania naruszającego dobra osobiste, co powoduje, że dochodzący ochrony nie musi tej przesłanki udowadniać, natomiast na sprawcy ciąży obowiązek wykazania, iż jego działanie było zgodne z prawem. Wskazano wreszcie, iż po ustaleniu podstaw odpowiedzialności do sądu należy ocena, czy zakres i stopień naruszenia dóbr osobistych uzasadniają przyznanie zadośćuczynienia pieniężnego i w jakiej wysokości, przy zachowaniu zasady, że przyznana ochrona powinna być dostosowana do charakteru i rodzaju naruszonego dobra osobistego oraz stopnia i zakresu naruszenia ( V CSK 431/06, OSNC 2008/1/13 ). Powyższe zapatrywania ugruntowało także najnowsze orzecznictwo. W przywołanym już wyroku z 17.03.201 Or. ( II CSK 486/09 ) Sąd Najwyższy stwierdził, że nadmierne zagęszczenie w celi może samo w sobie być kwalifikowane jako traktowanie niehumanitarne. W wyroku S^l* AifttĘĘĘĘfb w P « S M & z 7.04.2010r. wskazano, że skoro na powodzie spoczywa obowiązek udowodnienia jedynie naruszenia dobra osobistego, to przy domniemaniu bezprawności takiego naruszenia powód nie musi wykazywać niczego więcej. Nie wyklucza to wprawdzie możliwości udowodnienia przez pozwanego, że naruszenie danego dobra osobistego było zgodne z prawem. Będzie tak w szczególności wówczas, gdy poziom uciążliwości związanych z przebywaniem w warunkach przeludnienia nie osiągnie ( z uwagi na intensywność oddziaływania czy czas osadzenia ) poziomu naruszenia praw jednostki tolerowanego jako nieprowadzący do - co najmniej - traktowania poniżającego ( I ACa 222/10, LEX nr 628185 ). W wyroku z 18.11.2010r. S«t A j M k w Vwmtmm stwierdził, iż niewątpliwie umieszczenie w celach o powierzchniach mniejszych, niż 3 m narusza dobro osobiste w postaci godności ( art. 23 k.c. ). W uzasadnieniu tego orzeczenia Sąd Apelacyjny wskazał, że jest rzeczą oczywistą, że przeludnienie w celach łączy się z dodatkowymi dolegliwościami bytowymi dnia codziennego ( warunki noclegu, spożywania posiłków, korzystania z ubikacji - często oddzielonej tylko połowicznie płytą pilśniową z kotarą itd. ), a stan taki jest szczególnie dotkliwy, jeśli twa dłuższy okres. Podniesiono również, że domniemanie bezprawności naruszenia dobra osobistego podlega obaleniu przez wykazanie uprawnienia do określonego działania. Kto twierdzi, że naruszono jego dobro osobiste, nie musi wykazywać bezprawności. Sąd Apelacyjny wskazał przy tym, że powoływanie się na ogólnie znane trudności Państwa w wykonywaniu kary pozbawienia wolności, domniemania tego nie obalają ( I ACa 870/10, LEX nr 756731 ). Sąd Rejonowy przywołał też podjętą w dniu 18.10.201 lr. przez skład 7 sędziów Sądu Najwyższego uchwałę, w której wyrażono stanowisko, zgodnie z którym umieszczenie osoby pozbawionej wolności w celi o powierzchni przypadającej na osadzonego mniejszej niż 3 m2 może stanowić wystarczającą przesłankę stwierdzenia naruszenia jej dóbr osobistych. Odpowiedzialność Skarbu Państwa na podstawie art. 448 k.c. za krzywdę wyrządzoną tym naruszeniem nie zależy od winy ( III CZP 25/11 ). Zdaniem Sądu Rejonowego powód, powołując się na fakt umieszczenia go w czasie odbywania kary w Z d B N śi K cjb ^ w R jbb ŚM^ w celach, gdzie nie zagwarantowano mu 3 m2 powierzchni mieszkalnej, wykazał, iż doszło do naruszenia jego dobra osobistego w postaci godności. W myśl podglądów orzecznictwa polskiego i europejskiego nadmierne zagęszczenie w celi może samo w sobie być kwalifikowane jako traktowanie niehumanitarne. Przeludnienie wiąże się z dodatkowymi dolegliwościami wykraczającymi poza niezbędny element związany z odbywaniem kary. W niniejsze sprawie powód wskazywał zaś na utrudnienia związane ze spożywaniem posiłków czy przemieszczaniem się po celi. Oczywistym jest, że osadzenie w celi dodatkowej jednej bądź dwóch osób pociąga za sobą konieczność dostawienia łóżka, taboretu czy stolika, co ogranicza dostępną powierzchnię dla pozostałych skazanych. Staje się to bardziej dotkliwe, jeśli trwa to przez dłuższy okres czasu. Pamiętać trzeba, że w celi skazani śpią. spożywają posiłki, przebywają w ciągu dnia, jedynie na krótko ją opuszczają, korzystając z dostępnych zajęć czy spacerów. Tym bardziej zatem istotne jest, by mieli zagwarantowaną minimalną powierzchnię 3 m2 na jedną osobę. W czasie 6 --- STRONA 8 --- Sygn. akt XV.Ca. 1553/11 siedmiomiesięcznego okresu przebywania powoda w Z t t M b i KgHpPi w R f lp r il zdarzało się, że owa minimalna powierzchnia nie była powodowi zapewniona, co przyznała w odpowiedzi na pozew strona pozwana. Analizując dokumentację przedłożoną przez pozwanego Sąd stwierdził, że przez 101 dni powód przebywał w przeludnionych celach. W konsekwencji, w czasie gdy w poszczególnych celach przebywało więcej osób niż dopuszczała to kodeksowa norma, powód miał do swojej dyspozycji powierzchnię wahającą się od 2,5 m do 2,90 m \ Sąd dostrzegł przy tym, że najdłuższy taki okres miał miejsce od 4.02 do 7.03.2009r., a więc przez 31 dni i wówczas w celi na jedną osobę przypadało 2,5 m2 powierzchni mieszkalnej. Jeśli zważy się, że powierzchnia ta ograniczona była sprzętem kwaterunkowym i wydzielonym kącikiem sanitarnym, nie może budzić wątpliwości, że powyższe stanowiło uciążliwość przekraczającą dolegliwość wynikającą z orzeczonej kary i naruszało godność osobistą powoda. Jednocześnie Skarb Państwa nie zdołał obalić domniemania bezprawności naruszenia dobra osobistego. Powszechnie znane trudności Państwa w wykonywaniu kary pozbawienia wolności, domniemania tego nie obalają ( por. wyrok SA w Poznaniu z 18.11.201 Or. ). Sąd Rejonowy nie stwierdził, aby poza brakiem zagwarantowania powodowi - w ustalonym okresie - minimalnej powierzchni mieszkalnej w celi, Z ^ M Kjm* w R^B M kw inny sposób naruszył jego dobra osobiste. Wprawdzie powód twierdził, że w tej jednostce penitencjarnej nie zagwarantowano mu skutecznej resocjalizacji, ale przeprowadzone postępowanie dowodowe wykazało, że powód nie podejmował samodzielnie żadnego wysiłku, by urzeczywistnić działania readaptacyjne. Resocjalizacja jest procesem, który w ogromnej mierze zależy od woli i zaangażowania samego osadzonego. Pozwany wykazał, iż powód miał możność wyboru systemu odbywania kary, a zdecydował się na odbywanie jej w systemie zwykłym, a w trakcie osadzenia ukończył kurs komputerowy. Zdaniem Sądu przeprowadzone postępowanie dowodowe nie wykazało, by AMKŁ z S an ie, nie zapewniając powodowi odpowiednich warunków odbywania kary, naruszył jego dobra osobiste. Nie ustalono, by w czasie osadzenia powoda w tej jednostce penitencjarnej rzeczywiście naruszono minimalną gwarantowaną kodeksowo powierzchnię przypadającą na jednego skazanego. Nie potwierdziły się też pozostałe formułowane przez powoda zarzuty dotyczące warunków odbywania kary. Po stwierdzeniu, iż pozwany Skarb Państwa reprezentowany przez 2dMBbt w R i ś i odpowiada za naruszenie dobra osobistego powoda w postaci godności Sąd I instancji ocenił, czy zakres i stopień naruszenia uzasadniał przyznanie zadośćuczynienia pieniężnego ( art. 448 k.c. ). Po analizie okoliczności sprawy Sąd doszedł do przekonania, iż z uwagi na charakter naruszenia i okres jego trwania żądanie zasądzenia zadośćuczynienia było uzasadnione, choć określenie go przez powoda na poziomie 25.000,-zł Sąd uznał za nadmiernie wygórowane. Mając na względzie fakt, że powód przebywał w przeludnionych celach przez okres 101 dni ( ponad 3 miesiące ), a więc niemal połowę odbytej kary i wiążące się z tym uciążliwości naruszające godność osobistą powoda ( stłoczenie utrudniające poruszanie się po celi, ograniczoną możliwość spożywania posiłków przy stole ), Sąd uznał roszczenie powoda o zadośćuczynienie za zasadne do wysokości 600,-zł. Na podstawie art. 448 k.c. Sąd uznał za zasadne także zgłoszone przez powoda żądanie zasądzenia odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny i zasądził od W pozostałym zakresie Sąd Rejonowy powództwo oddalił. Na podstawie art. 102 k.p.c. nie obciążono powoda kosztami procesu. Jak wynika z akt osobopoznawczych, sytuacja materialna powoda jest trudna - jest jedynym żywicielem wielodzietnej rodziny, obciążonym obowiązkiem alimentacyjnym, a nadto wysokim zadłużeniem ( 72.000,-zł ). W przypadku zastosowania zasady odpowiedzialności za wynik procesu powód musiałby ponieść koszty w 97,15%. Zdaniem Sądu nie można pomijać 7 --- STRONA 9 --- Sygn. akt XV.Ca. 1553/11 okoliczności, że wnosząc pozew powód domagał się zasądzenia określonej kwoty nie tylko na swoją rzecz, ale także na cel społeczny. Obciążenie go w tej sytuacji kosztami procesu stanowiłoby nadmierną dolegliwość. Apelację od powyższego wyroku złożył pozwany S)Ę 0 b Pm mm m - w ZdflBfc w R m M k zaskarżając go w punkcie I i II oraz zarzucając: 1. naruszenie przepisów prawa materialnego, a mianowicie art. 24 k.c., art. 417 k.c. oraz art. 448 k.c., poprzez ich błędną wykładnię i przyjęcie, że samo osadzenie powoda w przeludnionej celi stanowi wystarczającą podstawę do uwzględnienia żądania zasądzenia zadośćuczynienia; 2. niewyjaśnienie istotnych okoliczności sprawy polegające na tym, że Sąd nie zbadał stopnia zawinienia pozwanego przy ewentualnym naruszeniu dóbr osobistych powoda, kwestii czy zachowanie pozwanego cechowała zła wola oraz czy zachowanie pozwanego polegające na umieszczeniu powoda w celach przeludnionych zmierzało do wyrządzenia powodowi dodatkowej dolegliwości; nie zbadano czy przebywanie przez powoda w celach przeludnionych powodowało u powoda jakieś dolegliwości mogące stanowić podstawę domagania się zadośćuczynienia; 3. naruszenie przepisów postępowania, w szczególności art. 233 k.p.c. polegające na przekroczeniu granic zasady swobodnej oceny dowodów, poprzez uznanie, że z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, iż powód przebywając w celach przeludnionych doznał krzywdy i dolegliwości w stopniu który uzasadniałby w świetle okoliczności niniejszej sprawy przyznanie zadośćuczynienia. Z uwagi na powyższe pozwany wniósł o: 1. zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa w całości; 2. zasądzenie od powoda na swoją rzecz kosztów procesu według norm przepisanych, a ew en tu a ln ie o: 3. uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania przy uwzględnieniu kosztów postępowania odwoławczego. Powód domagał się oddalenia apelacji. Sąd Okręgowy zważył, co następuje: Apelacja nie jest zasadna. Choć skarżący zarzuca naruszenie art. 233 § 1 k.p.c., to nie wskazuje żadnego dowodu, którego zarzut ten dotyczy oraz przyczyn, dla których jego ocena miałaby nie odpowiadać wymogom określonym w powyższym przepisie, jak również nie wskazuje, do jakich konkluzji - odmiennych niż przyjęte przez 8 --- STRONA 10 --- Sygn. akt XV.Ca. 1553/11 Sąd Rejonowy - prawidłowa ocena dowodów winna doprowadzić. Zarzut ten nie mógł być zatem skuteczny, a dodać trzeba, że zarówno samo jego sformułowanie, jak i treść uzasadnienia apelacji wyraźnie wskazują, iż skarżący w rzeczywistości nie kwestionował ustaleń stanowiących podstawę zaskarżonego wyroku, lecz zmierzał do podważenia sposobu zastosowania przez Sąd I instancji prawa materialnego, w tym zwłaszcza art. 24 k.c. i art. 448 k.c. Wbrew natomiast przekonaniu skarżącego, Sąd Rejonowy nie naruszył art. 24 k.c., art. 417 k.c. oraz art. 448 k.c. poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że samo osadzenie powoda w przeludnionej celi stanowiło wystarczającą podstawę do uwzględnienia żądania zasądzenia zadośćuczynienia. Na poparcie swego stanowiska skarżący wskazuje wyrok Sądu Najwyższego z 2.10.2007r. ( II CSK 269/07, publ. OSN-ZD 2008/3/75 ), natomiast pogląd, który się przytacza, nie został tam wyrażony. W powyższym orzeczeniu Sąd Najwyższy skupił się przede wszystkim na ocenie bezprawność działania Państwa, dochodząc do wniosku, że osadzenie skazanego w celi w warunkach, w których powierzchnia na jedną osobę wynosiła mniej niż 3 m2 jest zgodne z prawem przy spełnieniu przesłanek określonych w art. 248 § 1 k.k.w. W orzecznictwie zarysowała się natomiast rozbieżność w wykładni prawa dotycząca tego, czy umieszczenie osadzonego w przeludnionej celi może być uznane samo w sobie, bez uwzględnienia innych uciążliwości, za naruszenie jego dóbr osobistych, przy czym ostatecznie Sąd Najwyższy wypowiedział się w tej kwestii pozytywnie w uchwale 7 sędziów z 18.10.201 lr. ( III CZP 25/11, publ. Bill. SN 2011/10/6 ). Zdaniem Sądu Najwyższego jest to wykładnia prokonstytucyjna ( w wyroku z 26.05.2008r., SK 25/07 Trybunał Konstytucyjny stwierdził mianowicie, że nadmierne zagęszczenie w celi może samo w sobie być kwalifikowane jako traktowanie niehumanitarne, a w razie wyjątkowej kumulacji różnych niedogodności - nawet jako tortura, a także wyraził pogląd, że trudno sobie wyobrazić sytuację, w której w celi o powierzchni mniejszej niż 3 m2 na osobę, co jest jednym z najniższych standardów w Europie, można mówić o humanitarnym traktowaniu ) oraz uwzględniająca orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka na tle art. 3 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z dnia 4.11.1950r. ( Dz.U. z 1993r. Nr 61, poz. 284 ). Choć zatem na konkretne warunki uwięzienia składają się różne parametry ( jak np. powierzchnia pomieszczenia przypadająca na jedną osobę, dostęp światła i powietrza, infrastruktura sanitarna, warunki spania i jedzenia lub możliwość przebywania poza celą ) i uzasadnione jest ich łączne rozpatrywanie i ocena na tle wszystkich okoliczności danej sprawy, to nie wyklucza to sytuacji, w której decydujące znaczenie zostaje przypisane jednemu czynnikowi ze względu na jego wagę jako przyczyny naruszenia dóbr osobistych osadzonego. Z art. 110 § 2 k.k.w. wynika, iż minimalna powierzchnia w celi mieszkalnej przypadająca na skazanego wynosi 3 m2, co jest równoznaczne z ustaleniem standardu na najniższym możliwym poziomie. Naruszenie takiego minimum z reguły stanowi istotną przesłankę stwierdzenia naruszenia godności pozbawionego wolności, przybierającego postać 9 --- STRONA 11 --- Sygn. akt XV.Ca. 1553/11 poniżającego i niehumanitarnego traktowania, będącego następstwem przebywania w celi o drastycznie ograniczonej przestrzeni życiowej. Przy uwzględnieniu występujących w konkretnej sprawie okoliczności może to prowadzić do uznania, iż doszło do krzywdy i w rezultacie - przyznania zadośćuczynienia na podstawie art. 448 k.c. Nie można zgodzić się z zarzutem, iż Sąd R ejonow y nie zbadał i nic wyjaśnił, czy przebywanie przez powoda w przeludnionych celach doprowadziło do doznania przez niego krzywdy i dolegliwości w stopniu uzasadniającym przyznanie zadośćuczynienia. Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku jasno wynika, iż zasądzając przewidziane w art. 448 k.c. sumy pieniężne Sąd 1 instancji miał na względzie zarówno charakter, jak i czas trwania naruszenia dóbr osobistych powoda. Powód, jak ustalił Sąd I instancji ( a co nie jest kwestionowane w apelacji ), przebywał w przeludnionych celach niemal połowę ( 101 dni ) trwającego ponad 7 miesięcy jego osadzenia w Zakładzie Karnym w Rawiczu i w tym czasie przypadało na niego od 2,5 do 2,9 m powierzchni mieszkalnej. Najdłuższy taki okres trwał przez 31 dni, gdy na powoda przypadała powierzchnia celi mieszkalnej wynosząca zaledwie 2,5m , przy czym z takiej powierzchni, znacząco odbiegającej od minimalnej normy wyrażonej w art. 110 § 2 k.k.w., powód musiał korzystać łącznie przez 70 dni. W tej sytuacji całkowicie pozbawione podstaw i sprzeczne ze stanem rzeczywistym są twierdzenia apelacji, iż przypadki, gdy minimalna powierzchnia nie była powodowi zapewniona, zdarzały się jedynie sporadycznie. Bezprawne działanie pozwanego miało bowiem charakter długotrwały, a prawo powoda do godnego odbywania kary pozbawienia wolności zostało naruszone w stopniu wykraczającym poza typowe dolegliwości, które nieuchronnie wiążą się z osadzeniem w zakładzie karnym. Jak wyjaśnił już Sąd I instancji, negatywne następstwa osadzenia w warunkach nieodpowiadających standardom ujawniały się we wszystkich aspektach codziennego życia i funkcjonowania, jak choćby przemieszczanie się po celi czy spożywanie posiłków. Jako wiarygodne należy też ocenić twierdzenia powoda, który zwracał uwagę na napięcia i konflikty powstające pomiędzy skazanymi przebywającymi znaczną część doby w przeludnionym pomieszczeniu ( k.177 ). Powyższe okoliczności w powiązaniu z długością okresu osadzenia powoda w celach mieszkalnych, w których przypadająca na niego powierzchnia była mniejsza niż 3 m2, uzasadniały przyznanie powodowi zadośćuczynienia za doznaną krzywdę w wysokości 600,-zł oraz sumy pieniężnej w wysokości 400,- zł na wskazany przez niego cel społeczny. Nie są to kwoty wygórowane i odpowiadają dyspozycji art. 448 k.c. Nie ma natomiast znaczenia dla oceny samej zasady dochodzonego przez powoda roszczenia podniesiona w apelacji okoliczność, iż osadzanie go w przeludnionych celach nie było zachowaniem zamierzonym, zależnym od woli pozwanego i nie zmierzało do wyrządzenia powodowi dodatkowej dolegliwości, lecz miało związek z „obowiązkiem prowadzenia odpowiedniej polityki penitencjarnej”. Jakkolwiek na tle art. 448 k.c. przyjmuje się, że żądanie z art. 10 --- STRONA 12 --- il ( Sygn. akt XV.Ca. 1553/11 448 k.c. jest uzasadnione wyłącznie w wypadku zawinionego naruszenia dobra osobistego ( por. np. uzasadnienie uchwały (7) Sądu Najwyższego z 9.09.2008r. III CZP 31/08, publ. OSN 2009/3/36 ), to w niniejszej sprawie, wbrew zarzutom apelacji, ocena stopnia zawinienia pozwanego nie mogła prowadzić do oddalenia powództwa. Źródłem naruszenia dóbr osobistych powoda było niezgodne z praw em ( w tym z art. 41 ust. 4 Konstytucji RP i art. 110 § 2 k.k.w.) działanie organu władzy publicznej, a zatem konieczne jest uwzględnienie zarówno art. 77 ust. 1 Konstytucji RP ( wyznaczającego model odpowiedzialności państwa za wyrządzenie szkody ), jak i art. 417 k.c. ( stanowiącego ogólną podstawę odpowiedzialności deliktowej podmiotów sprawujących władzę publiczną za szkody wyrządzone przy wykonywaniu tej władzy ). Żaden z powołanych przepisów jako przesłanki odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa za niezgodne z prawem działanie lub zaniechanie przy wykonywaniu władzy publicznej nie przewiduje winy. Odpowiedzialność ta ma charakter obiektywny, a jej przesłanką jest jedynie bezpraw ność działania lub zaniechania podm iotu sprawującego władzę publiczną, oceniana w odniesieniu do nakazów i zakazów wynikających z norm prawnych. Zasady te dotyczą również odpowiedzialności Skarbu Państwa na podstawie art. 448 k.c. za krzywdę wyrządzoną naruszeniem dóbr osobistych w związku z umieszczeniem osoby pozbawionej wolności w celi o powierzchni przypadającej na osadzonego mniejszej niż 3 m ( tak też cyt. wyżej uchwała (7) Sądu Najwyższego z 18.10.201 lr., III CZP 25/11 ). Obowiązek naprawienia szkody, o którym mowa w art. 77 ust. 1 Konstytucji RP oraz art. 417 k.c., obejmuje bowiem także szkodę niemajątkową ( krzywdę ) w ujęciu art. 448 k.c. Wynikające z art. 448 k.c. ograniczenie odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną działaniem władzy publicznej ( zgodnie z tym przepisem, „sąd może” przyznać odpowiednie sumy pieniężne ) dotyczy natomiast zakresu kompensacji, a nie zasady odpowiedzialności jednoznacznie określonej w art. 77 ust. 1 Konstytucji RP. Z uwagi na powyższe i na podstawie art. 385 k.p.c. Sąd Okręgowy oddalił apelację. -/ Michał Wysocki I-I Joanna Andrzejak-Kruk I-I Jarosław Grnhelnv