Wyrok XII C 1435/11 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 30 listopada 2011 r. Sąd Okręgowy XII wy

--- STRONA 1 --- Sygn akt XII C 1435/11 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 30 listopada 2011 r. Sąd Okręgowy XII wydział cywilny w składzie następującym: Przewodniczący: SSO Magdalena Horbacz Protokolant: Joanna Stuper po rozpoznaniu w dniu 16 listopada 2011 r. w Poznaniu sprawy z powództwa przeciwko Skarbowi Państwa - Dyrektorowi Zakładu Karnego we reprezentowanemu przez Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa o zapłatę 1. Zasądza od pozwanego na rzecz powoda kwotę 1000 zł (jeden tysiąc złotych) z ustawowymi odsetkami od dnia 5 października 2011 roku do dnia zapłaty 2. w pozostałym zakresie oddala powództwo 3. nie obciąża powoda kosztami procesu UZASADNIENIE Pozwem z dnia 27 lipca 2011 r. powód wniósł o zasądzenie od pozwanego Skarbu Państwa - Zakładu Karnego we kwoty 80.000 zł tytułem zadośćuczynienia za naruszenie dóbr osobistych powoda poprzez osadzenie powoda w celi nr 233 oddziału I C, w której jest zimno, brak jest oddzielenia toalety od celi mieszkalnej, brak jest prawidłowej wentylacji i oświetlenia celi. Pozwany wniósł o oddalenie powództwa i zasądzenie kosztów postępowania. Pozwany wskazał, że powód nie wykazał aby doszło do naruszenia jego dóbr osobistych oraz, że warunki panujące w celi nr 233 odpowiadają wymogom przepisów prawa. Nadto pozwany podniósł, że powód nie wykazał zasadności wysokości dochodzonej kwoty zadośćuczynienia. Sąd ustalił co następuje: Powód ma 48 lat. Powód posiada wykształcenie średnie, z zawodu jest technikiem ekonomistą. Powód przed osadzeniem był bezdomny. Powód przebywa w Zakładzie Karnym we od dnia 31 marca 2010 r. Wcześniej powód przebywał w różnych jednostkach penitencjarnych, gdzie odbywał kary za kradzieże i wyłudzenia. Powód nie był i nie jest zatrudniony w jednostce penitencjarnej. Powód był 5 razy karany dyscyplinarnie, a w przypadku 4 innych przekroczeń był dyscyplinowany przez rozmowę. /okoliczności niesporne, zeznania powoda (k.56-57), oświadczenie (l. 45)/ Od dnia 24 listopada 2010 r. do chwili obecnej powód przebywa w celi nr 233 na oddziale I pawilonu C w pozwanym zakładzie karnym. Cela nr 233 jest dwuosobowa o powierzchni 6,7 m² W celi tej kącik sanitarny usytuowany jest naprzeciwko drzwi wejściowych, bez parawanu, bez zasłonki, po prawej stronie od wejścia. Kącik sanitarny oddzielony jest od części mieszkalnej płytą pilśniową zamontowaną na kątownikach na wysokości 1,2 m od ziemi. Płyta ta zamontowana --- STRONA 2 --- jest przy łóżku. W kąciku sanitarnym zamontowana jest muszla ustępowa oraz umywalka z bieżącą wodą. Podczas korzystania z toalety współosadzony ma wgląd do toalety. Osoby wchodzące do celi wchodzą bezpośrednio na toaletę. Powód bezskutecznie prosił administrację pozwanego o zamontowanie zasłony w drzwiach toalety. Korzystanie z toalety w celi 233 nie zapewnia intymności i nieskrępowanego oddawania potrzeb fizjologicznych. Korzystanie z kącika sanitarnego krępuje powoda i wywołuje u powoda dyskomfort przez co doszło do naruszenia dóbr osobistych powoda w postaci godności i poszanowania prywatności. W celi nr 233 zamontowana jest kratka wentylacyjna zapewniająca wymianę grawitacyjną powietrza oraz zamontowane jest jedno okno drewniane umożliwiające dodatkowo przewietrzenie pomieszczenia. W celi nr 233 zamontowana jest oprawa oświetleniowa typu WIS 100, która wyposażona jest w żarówki o mocy 100 W lub równoważne źródło odpowiadające tej mocy. Ponadto powód otrzymał zgodę na zamontowanie sobie dodatkowej lampki. Cela nr 233 jest ogrzewana i temperatura powietrza wynosi co najmniej 20º C. Temperatura powietrza regulowana jest przez system automatyki pogodowej i utrzymywana na stałym poziomie. W przypadku skarg zgłaszanych przez osadzonych na zbyt niską temperaturę w celi mieszkalnej dokonywane są pomiary i dotychczas nie stwierdzono nieodpowiedniej (zaniżonej) temperatury. W pozwanym Zakładzie karnym odbywaja się okresowe kontrole przewodów kominowych dymowych, spalinowych, i wentylacyjnych. Ostatnia kontrola miała miejsce w dniu 27 maja 2011 r. podczas której nie stwierdzono nieprawidłowości. /dowód: zeznania powoda (k. 56-57); notatka służbowa z 11.10.2011r. (k. 43,44) Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił na podstawie wskazanych powyżej dowodów z dokumentów i zeznań powoda. Sąd nie uznał za wiarygodne zeznań powoda, że cela nr 233 nie posiada odpowiedniego oświetlenia, że nie ma prawidłowej wentylacji, oraz jest zimno. Powyższym przeczą informacje wynikające z notatek służbowych sporządzonych przez Starszego Inspektora Działu kwatermistrzowskiego Zakładu Karnego we i Inspektora Działu Kwatermistrzowskiego Zakładu Karnego we , a powód nie powołał żadnych innych dowodów, oprócz własnych zeznań, na potwierdzenie swoich twierdzeń. Sąd oddalił wniosek powoda o zobowiązanie pozwanego do dostarczenia dowodu z filmu i fotografii celi mieszkalnej nr 233 oraz o przeprowadzenie oględzin tej celi, uznając, że powyższy dowód jest zbędny dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy, albowiem stan toalety został wykazany przez powoda jego zeznaniami i po części wynika z notatki służbowej z dnia 11.10.2011 r., okoliczności dotyczące wentylacji, oświetlenia i ogrzewania celi, nie mogły zostać wykazane materiałem filmowym i fotograficznym z oczywistych względów, a przeprowadzenie oględzin celi doprowadziłoby jedynie do przedłużenia postępowania. Sąd zważył, co następuje: Powód w niniejszej sprawie domagał się zadośćuczynienia w kwocie 80.000 zł za okres osadzenia w zakładzie karnym we w celi nr 233 oddziału I pawilonu C tj, od dnia 24 listopada 2010 r. Powód podstaw swojego żądania upatrywał w przepisach art 23 kc , art 24 § 1 kc, art 448 kc, art 110 § 2 kkw w art 30, 40, 41 ust 4 i art 77 Konstytucji, a także w art 3 w zw z art 8 ust 1 Ratyfikowanej przez Polskę Europejskiej Konwencji o ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności oraz Europejskiej Konwencji o zapobieganiu torturom oraz nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu. W pierwszej kolejności wskazać należy, że przepis art 23 kc zgodnie z którym dobra osobiste człowieka, jak w szczególności zdrowie, wolność, cześć, swoboda sumienia, nazwisko lub pseudonim, wizerunek, tajemnica korespondencji, nietykalność mieszkania, twórczość naukowa, artystyczna, wynalazcza i racjonalizatorska, pozostają pod ochrona prawa cywilnego niezależnie od ochrony przewidzianej w innych przepisach. W myśl art 24 § 1 kc, ten czyje dobro osobiste zostaje zagrożone cudzym działaniem, może żądać zaniechania --- STRONA 3 --- tego działania, chyba że nie jest ono bezprawne. W razie dokonanego naruszenia, może on także żądać, ażeby osoba, która dopuściła się naruszenia, dopełniła czynności potrzebnych do usunięcia jego skutków. w szczególności, ażeby złożyła oświadczenie odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie. Na zasadach przewidzianych w kodeksie cywilnym może on również żądać zadośćuczynienia pieniężnego lub zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny. Zasady te określone zostały w przepisach kodeksu cywilnego, w tym m.in. w art 417 § 1 kc i art 448 kc W odniesieniu do naruszeń czynem niedozwolonym dóbr osobistych art 448 kc stanowi, że w razie naruszenia dobra osobistego sąd może przyznać temu, czyje dobro zostało naruszone, odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę. Z powyższego unormowania wynika, że przyznanie zadośćuczynienia pieniężnego jest jedynie uprawnieniem sądu orzekającego, a nie jego obowiązkiem. Aby przypisać jakiemukolwiek podmiotowi (w tym skarbowi Państwa) odpowiedzialność z tytułu czynu niedozwolonego muszą zostać spełnione łącznie trzy przesłanki: powstanie szkody- uszczerbku w dobrach osoby poszkodowanej, szkoda spowodowana musi być przez zachowanie (działanie / zaniechanie) określonego podmiotu; pomiędzy szkodą, a zachowaniem podmiotu potencjalnie odpowiedzialnego musi zaistnieć związek przyczynowy. Czyn sprawcy pociągający za sobą odpowiedzialność cywilna musi być bezprawny, a więc niezgodny z obowiązującymi zasadami porządku prawnego. Dla oceny odpowiedzialności cywilnej z tytułu czynu niedozwolonego koniecznym jest wykazanie rzeczonych powyżej przesłanek odpowiedzialności. Bezprawnym jest każde działanie naruszające dobro osobiste, jeżeli nie zachodzi żadna ze szczególnych okoliczności usprawiedliwiających je. Do okoliczności wyłączających bezprawność naruszenia dóbr osobistych na ogół zalicza się działanie w ramach porządku prawnego, tj, działanie dozwolone przez obowiązujące przepisy prawa, wykonywanie prawa podmiotowego, zgodę pokrzywdzonego (ale z zastrzeżeniem uchylenia jej skuteczności w niektórych przypadkach) oraz działanie w ochronie uzasadnionego interesu. Mając na względzie, iż zadośćuczynienie dochodzone przez powoda, wiązać się miało, jak sam powód stwierdził, ze szkodą niemajątkowa na jego osobie, powód zobligowany był do wskazania, na czym owa szkoda miałaby polegać, wykazania jej wystąpienia, a nadto - poza wykazaniem samej zasady odpowiedzialności- do wykazania, że wysokość dochodzonego zadośćuczynienia uzasadniona jest rozmiarem krzywd. Jedną z podstawowych powinności nowożytnego państwa prawa jest zagwarantowanie humanitarnych warunków odbywania kary pozbawienia wolności. Zgodnie z art 10 ust 1 ratyfikowanego przez Polskę Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Publicznych z dnia 19 grudnia 1966r. (Dz.U. z 1977r. nr 38 poz 167,169), każda osoba pozbawiona wolności będzie traktowana w sposób humanitarny i z poszanowaniem przyrodzonej godności człowieka. Z kolei art 3 Konwencji o Ochronie praw Człowieka i Podstawowych Wolności (Dz.U. z 1993r. nr 61 poz 284 ze zm), której Polska jest sygnatariuszem, stanowi, że nikt nie może być poddany torturom ani nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu lub karaniu. Te normy prawa międzynarodowego znajdują swoje odpowiedniki w art 40 i 41 ust 4 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Wszystkie one w sposób niewątpliwy nakładają na władzę publiczną wskazany obowiązek zapewnienia osobom osadzonym w zakładach karnych humanitarnych warunków odbywania kary --- STRONA 4 --- pozbawienia wolności, nie naruszających godności ludzkiej. Jednym z aspektów dostosowywania prawa polskiego do w/w wymogów było wprowadzenie do porządku prawnego art 110 § 2 kkw, zgodnie z którym, powierzchnia celi mieszkalnej, przypadająca na skazanego, wynosi nie mniej niż 3 m². Cele wyposaża sie w odpowiedni sprzęt kwaterunkowy zapewniający skazanemu osobne miejsce do spania, odpowiednie warunki higieny, dostateczny dopływ powietrza i odpowiednia do pory roku temperaturę, według norm określonych dla pomieszczeń mieszkalnych, a także oświetlenie odpowiednie do czytania i wykonywania pracy. Mając na uwadze powyższe stwierdzić należało, że zgodnie z przedstawionym powyżej stanowiskiem powód ma obowiązek jedynie wskazać dolegliwości związane z odbywaniem kary pozbawienia wolności i uzasadnić ich związek z dochodzonym roszczeniem. Pozwany zaś dla uwolnienia się od odpowiedzialności musi wykazać, że warunki odbywania kary odpowiadały normom i nie mogło dojść do naruszenia dóbr osadzonego na skutek warunków odbywania kary pozbawienia wolności. Godność jest tym elementem psychiki człowieka, który konkretyzuje się w poczuciu własnej wartości i oczekiwaniu szacunku ze strony innych ludzi. Stanowi ona bardzo ważny element psychiki ludzkiej, dlatego jest jednym z najistotniejszych dóbr osobistych człowieka. Z tego powodu korzysta ona z ochrony już na poziomie konstytucyjnym- zgodnie z art 30 Konstytucji, Przyrodzona i niezbywalna godność człowieka jest nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem władz publicznych. Przy ocenie, czy doszło do naruszenia dobra osobistego, decydujące znaczenie ma nie subiektywne odczucie danej osoby, ale to, jaką reakcje wywołuje naruszenie w racjonalnym społecznym odbiorze, Należy więc przyjmować koncepcję obiektywna naruszenia dobra osobistego w kontekście całokształtu okoliczności sprawy (por wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 października 2001 r. V CKN 195/01. lex 531/07) W podobnym tonie wypowiedział się Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 11 marca 1997 r. (III CKN 33/97, OSNC z 1997 r. nr 6-7 poz 93), który orzekł, że ocena czy nastąpiło naruszenie dobra osobistego, jakim jest stan uczuć, godność osobista i nietykalność cielesna (art 24 § 1 kc) nie może być dokonana według miary indywidualnej wrażliwości zainteresowanego. Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy wskazać należy, że powód wykazał, że doszło do naruszenia jego dóbr osobistych w postaci godności i prawa do prywatności, intymności. Zgromadzony materiał dowodowy w sposób niewątpliwy wykazał, że w celi nr 233 powód nie miał zapewnionych warunków do intymności i nieskrępowanego korzystania z toalety. Kącik sanitarny w celi nr 233 nie jest oddzielony w całości od celi mieszkalnej, jest tylko przedzielony płytą pilśniową do wysokości 1,2 m, także osoba korzystająca z toalety jest widoczna przez współosadzonego. Nadto brak drzwi wejściowych, czy nawet parawanu, zasłony umożliwia osobom wchodzącym do celi wgląd w kącik sanitarny i osoby akurat z niego korzystającej. Jednocześnie powód bezskutecznie domagał się zamontowania zasłony, która zapewniałaby chociaż minimum intymności przed osobami wchodzącymi do celi. Sąd nie podzielił twierdzeń powoda, że doszło do naruszenia jego dóbr osobistych poprzez brak odpowiedniej wentylacji, oświetlenia i ogrzewania w celi nr 233. Powyższe uchybienia nie miały miejsca i w tym zakresie pozwany spełnił wymogi wynikające z w/w przepisów. W ocenie Sądu wskazane powyżej działanie pozwanego należy także uzać za --- STRONA 5 --- zawinione. Stwierdzić należy, że od funkcjonariusza pozwanego - Dyrektora zakładu karnego we ze względu na jego funkcję, należy wymagać, aby przestrzegał on wynikających a art 110 § 2 kkw warunków umieszczania skazanych w celach. Zdaniem Sądu naruszenie godności człowieka z natury rzeczy rodzi u niego negatywne przeżycia psychiczne. W okolicznościach niniejszej sprawy powód wykazał, że naruszenie jego godności jak przysługującego mu dobra osobistego skutkowało odczuwaniem przez niego dyskomfortu związanego z korzystaniem z toalety w celi nr 233 i pozbawieniem poczucia intymności, przy czym odczucia te wykraczały poza ramy złego samopoczucia wywołanego koniecznością odbywania kary pozbawienia wolności. W ocenie Sądu także istnienie normalnego związku przyczynowego pomiędzy bezprawnym i zawinionym zachowaniem pozwanego a naruszeniem godności osobistej powoda i odniesioną przez niego z tego tytułu krzywdą było niewątpliwe. Mając na uwadze powyższe Sąd uznał że w niniejszej sprawie zaszły wszystkie przesłanki odpowiedzialności pozwanego za krzywdę powoda. W tej sytuacji należało jeszcze przesądzić, czy w okolicznościach sprawy żądana przez powoda forma rekompensaty krzywdy jest uzasadniona, mając na względzie, że brzmienie art 24 kc ukierunkowane jest na usunięcie skutków naruszenia dóbr osobistych, natomiast możliwość żądania zadośćuczynienia pieniężnego wskazana jest w tym przepisie jako dodatkowa forma zrekompensowania krzywdy. Zdaniem Sądu znaczenie naruszonego dobra osobistego, długi i nieprzerwany czas utrzymywania się stanu go naruszającego oraz fakt, że przeproszenie powoda przez pozwanych stanowiłoby dla niego w tej sytuacji tylko niewielką satysfakcję, przemawiały za przyznaniem powodowi zadośćuczynienia pieniężnego. Przy ocenie wysokości zadośćuczynienia za doznaną krzywdę spowodowana naruszeniem dóbr osobistych należy mieć na uwadze rodzaj dobra, które zostało naruszone oraz charakter, stopień nasilenia i długość okresu doznawania przez pokrzywdzonego ujemnych przeżyć psychicznych spowodowanych naruszeniem (krzywda). Dla oceny tej nie jest też bez znaczenia stopień winy osoby naruszającej te dobra i ewentualna korzyść majątkowa, jaką w związku z tym działaniem uzyskała lub spodziewała się uzyskać. Odnosząc się do wskazanych wyżej przesłanek, należy zauważyć, że w przypadku powoda zostało naruszone jedno z najistotniejszych dóbr osobistych. Naruszenie to miało charakter długotrwały, albowiem trwa nieprzerwanie od 24 listopada 2010r. Jednocześnie w ocenie sądu charakter doznawanej przez powoda krzywdy nie był szczególnie przykry, ani nie była ona intensywna. Nie można przy tym nie zauważyć, że powód był recydywistą penitencjarnym, a tym samym, choć znzne jemu były warunki panujące powszechnie w zakładach karnych, to jednak doprowadził on do konieczności ponownego umieszczenia go w zakładzie karnym. winę pozwanego zdaniem Sądu należy uznać za nieumyślną, a jej stopień za co najwyżej średni, przy czym niewątpliwie naruszenia dobra osobistego powoda nie miało mu przynieść jakiejkolwiek korzyści. Mając na uwadze powyższe, Sąd uznał, że właściwą rekompensatą za krzydwę odniesiona przez powoda w okresie osadzenia w pozwanym zakładzie karnym we tj wynoszący do dnia wyrokowania 1 rok, będzie kwota 1000 zł. O odsetkach sąd orzekł na podstawie art 481 § 1 kc tj. od dnia doręczenia pozwanemu Skarbowi Państwa odpisu pozwu (k.31), albowiem już w tym momencie istniał obowiązek pozwanego postępowania zgodnie z prawem, a w toku niniejszego postępowania nie zostały ujawnione żadne nowe okoliczności nieznane wcześniej pozwanemu. --- STRONA 6 --- W puncie 2 wyroku Sąd oddalił żądanie powoda ponad zasądzoną kwotę uznając żądanie powoda za wygórowane i nieadekwatne do rozmiaru krzywdy doznanej przez powoda i stopnia zawinienia pozwanego. Sąd wziął w tym względzie pod uwagę specyficzną sytuację w jakiej znajdował się powód, a mianowicie sytuacji będącej konsekwencją postępowania karnego i skazania powoda prawomocnym wyrokiem na karę pozbawienia wolności. W ocenie sądu osoba popełniająca przestępstwo musi liczyć się w konsekwencji z ograniczeniami nałożonej na nią kary, w szczególności kary pozbawienia wolności W naturalny sposób ochrona dóbr osobistych takiej osoby ulega w ten sposób ograniczeniu poprzez dolegliwość wymierzoną wyrokiem. Osoba pozbawiona wolności musi liczyć się z pogorszeniem warunków życia, w tym mieszkaniowych oraz związanych z ogólną egzystencją materialną. Podkreślić należy, że warunki odbywania kary pozbawienia wolności w pozwanym zakładzie (poza warunkami toalety) nie odbiegały zasadniczo od tych, w jakich żyją i mieszkają osoby na wolności. Powód przebywał i przebywa nadal w dwuosobowej celi, w której ma zapewnione miejsce do spania, jedzenia i wypoczynku. cela nr 233 jest ogrzewana, oświetlona i posiada odpowiednią wentylację. Dodatkowo w pozwanym zakładzie powód ma zapewnione całodobowe wyżywienie i opiekę lekarską, której na wolności nie mógłby zaznać, z uwagi na brak zatrudnienia, brak ubezpieczenia i brak miejsca do mieszkania. Podkreślić należy, że powód w okresie osadzenia nie musiał i nadal nie musi, własna pracą zapracować na zapewniony mu w jednostce penitencjarnej "wikt i opierunek". Koszty jego pobytu opłaciło i opłaca nadal społeczeństwo. Skoro powód tak chętnie powołuje sie na europejskie standardy odbywania kary to winien sobie uświadomić, że także poziom życia (standard) znaczącej części mieszkańców naszego kraju, przebywających na wolności i szanujących takie wartości jak zdrowie, godność czy własność innych osób, odbiega w znaczący sposób (niekiedy przybiera to postać skandaliczną) od standardów uznanych za europejskie. Społeczeństwo polskie jest na tle innych społeczeństw europejskich biedne i zapewne z tego powodu nie zawsze warunki panujące w zakładach karnych, ale także w domach pomocy społecznej, szpitalach, internatach szkolnych, domach dziecka, odpowiadają oczekiwaniom ich "pensjonariuszy" Niezależnie od powyższego, wskazać należy, że powód nie wskazał i nie potrafił uzasadnić w jaki sposób wyliczył dochodzona pozwem kwotę 80.000 zł. Stosownie do wyrażonej w art 102 kpc zasady słuszności w szczególnie uzasadnionych wypadkach sąd może zasądzić od strony przegrywającej tylko część kosztów albo nie obciążać jej w ogóle kosztami. Sąd uznał, że zasady słuszności przemawiają za nie obciążaniem powoda kosztami procesu w części oddalonego powództwa, albowiem powód nadal przebywa w warunkach izolacji i nie jest zatrudniony w pozwanym zakładzie karnym. Powód nie ma żadnych dochodów, a nadto na wolności nie ma żądnej rodziny i przed osadzeniem był bezdomny.