Wyrok VIII Ca 426/11 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 16 listopada 2011 r. Sąd Okręgowy w Tor

--- STRONA 1 --- Sygn. akt VIII Ca 426/11 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 16 listopada 2011 r. Sąd Okręgowy w Toruniu VIII Wydział Cywilny Odwoławczy w składzie: po rozpoznaniu w dniu 16 listopada 2011 r. w Toruniu na rozprawie sprawy z powództwa R. D. przeciwko Skarbowi Państwa - Zakładowi Karnemu (...) w G. o zapłatę na skutek apelacji powoda od wyroku Sądu Rejonowego w Grudziądzu z dnia 13 kwietnia 2011 r. sygn. akt I C 315/10 1 . zmienia zaskarżony wyrok w punkcie I (pierwszym) o tyle, że zasądza od pozwanego Skarbu Państwa - Zakładu Karnego (...) w G. na rzecz powoda R. D. kwotę 200 zł (dwieście złotych) z ustawowymi odsetkami od 22 września 2010 r. do dnia zapłaty, tytułem zadośćuczynienia, 2 . oddala apelację w pozostałej części, 3 . przyznaje od Skarbu Państwa Sądu Rejonowego w Grudziądzu na rzecz adwokat J. M. kwotę 1.200 zł (jeden tysiąc dwieście złotych) + 23 % podatku VAT tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu za instancje odwoławczą. Przewodniczący - Sędzia: SSO Katarzyna Borowy (spr.) Sędziowie: SSO Włodzimierz Jasiński SSO Jadwiga Siedlaczek Protokolant: sekr. sądowy Natalia Ziółkowska --- STRONA 2 --- VIII Ca 426/11 UZASADNIENIE Wyrokiem z dnia 13 kwietnia 2011 r. Sąd Rejonowy w G. oddalił powództwo a kosztami sądowymi od uiszczenia, których zwolniony był powód obciążył Skarb Państwa. Ponadto Sąd ten zasądził od Skarbu Państwa Sądu Rejonowego w G. na rzecz adwokata J. M. kwotę 2.400 zł powiększoną o 23 % podatku VAT oraz nie obciążył powoda kosztami postępowania na rzecz pozwanego. Sąd Rejonowy ustalił, że powód R. D. odbywa karę pozbawienia wolności w Zakładzie Karnym (...) w G.. W okresie od 02.08.200ęr. do dnia 24.02.20l 0 r. był osadzony w celi nr 3 na oddziale VII w pawilonie B. Cela ma powierzchnię użytkową 13,72 m 2 i jest przeznaczona dla 4 osadzonych. W celi tej znajduje się kącik sanitarny, który odgrodzony jest od podłogi do sufitu. W celi wykorzystana została wentylacja grawitacyjna. W okresie od 02.08.2009r. do 02.09.2009r. w celi nr 3 poza powodem osadzeni byli również czterej inni skazani, tj. M. K. (1), P. K.. S. R., D. Z.. W dniu 02.09.2009r. osadzono w tej celi również M. K. (2). W w/w celi przebywało 6 skazanych do dnia 20.10.2009r. (skazany S. R. opuścił celę w dniu 20.10.2009r). W dniu 22.10.2009r. celę opuścił również skazany M. K. (2). W dniu 15.10.2009r. powód R. D. zgłosił się na wizytę lekarską w Zakładzie Opieki Zdrowotnej Zakładu Karnego (...) w G. u specjalisty chirurga M. L.. Lekarz stwierdził ranę lewego łuku brwiowego. W ambulatorium nałożono powodowi opatrunek. Po zdjęciu opatrunku nie wystąpiły żadne komplikacje. Podczas wizyty lekarskiej powód podał, że uderzył się o krawędź łóżka. Pozwany w okresie od sierpnia 2009r. do grudnia 2009r. co miesiąc informował sędziego penitencjarnego o konieczności umieszczenia osadzonych w warunkach, w których powierzchnia w celi mieszkalnej na jednego osadzonego wynosić będzie mniej niż 3 m 2 . W dniu 29.01.201O r. Dyrektor Zakładu Karnego (...) w G. wydał decyzję o umieszczeniu powoda w celi mieszkalnej, w której powierzchnia przypadającą na osadzonego wynosi poniżej 3 m 2 na czas do 14 dni. W dniu 11.02.2010r. Dyrektor Zakładu Karnego (...) uchylił decyzją nr 71/2010 z dnia 29.01.2010r. w przedmiocie umieszczenia powoda w celi mieszkalnej bez zachowania normy 3 m 2 powierzchni. Od początku pobytu w celi nr 3 Oddział VII aż do dnia 19.02.2010r powód R. D. był zatrudniony u pracodawcy zewnętrznego, a norma dzienna czasu pracy obejmowała czas do 10 godzin. Według Sądu I instancji powód nie zgłosił żadnych wniosków dowodowych, zmierzających do udowodnienia swoich twierdzeń o przyczynach urazu, w szczególności tego, że z powodu zastawienia przez łóżka był utrudniony dostęp do kącika sanitarnego, przez co potknął się o krawędź łóżka i uderzył głową o ścianę. Powód nie wykazał również dalszych swoich twierdzeń odnośnie braku wentylacji celi. Według Sądu I instancji dokonując oceny zasadności roszczenia R. D., należy w pierwszej kolejności stwierdzić, że w myśl art. 448 §1 zd. pierwsze k.c., w razie naruszenia dobra osobistego sąd może przyznać temu, czyje dobro osobiste zostało naruszone, odpowiednią sumą tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę lub na jego żądanie zasądzić odpowiednią sumę pieniężną na wskazany przez niego cel społeczny, niezależnie od innych środków potrzebnych do usunięcia skutków naruszenia. Jak trafnie przyjęto w judykaturze, prawo do godnego odbywania kary pozbawienia wolności niewątpliwie należy zaliczyć do katalogu dóbr osobistych podlegających ochronie. Działania naruszające te dobra mogą zatem rodzić odpowiedzialność Skarbu Państwa na podstawie art. 24 i 448 k.c. (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 marca 2010r„ II CSK 486/09, nie publ.). Przyznanie zadośćuczynienia zależne jest jednak od wykazania --- STRONA 3 --- bezprawności działania władzy państwowej skutkującego naruszeniem dobra osobistego osadzonego w postaci godnego odbywania kary pozbawienia wolności. Główny zarzut R. D. dotyczył osadzenia go w celi o zbyt małej powierzchni. Zagadnienie to regulowane jest przepisem art. 110 §2 zd. pierwsze k.k.w. zgodnie z którym powierzchnia w celi mieszkalnej przypadająca na skazanego wynosi nie mniej niż 3 m 2 . Powód wykazał, że w okresie od 02.09.2009r. do 20.10.2009r. przebywał w celi nr 3 Oddziału VII wraz z pięcioma innymi osadzonymi, a w okresie od 02.08.2009r. do 02.09.2009r. oraz od 2010.2009r. do dnia 22.10.2009r. wraz z czterema osadzonymi. Z powyższego zestawienia wynika, że przez okres 49 dni powierzchnia w celi , w której przebywał powód przypadająca na skazanego wynosiła 2,28 m2, natomiast przez okres 34 dni powierzchnia przypadająca na jednego osadzonego wynosiła 2,74 m2. Odnosząc się do pozostałego okresu pobytu powoda w celi nr 3, to powód nie wykazał by przypadająca na powoda powierzchnia użytkowa była mniejsza niż 3m2. Co się zaś tyczy okresu od 29.01.2010 do 11.02.2010r to powód zaakceptował decyzję Dyrektora Zakładu Karnego (...) w G. w przedmiocie umieszczenia powoda w celi mieszkalnej, w której powierzchnia przypadająca na osadzonego wynosi poniżej 3m2. Z dokonanych ustaleń wynika, że powód faktycznie przez okres ponad 2,5 miesiąca nie miał zagwarantowanych 3m2 powierzchni mieszkalnej. Należy jednak wskazać, że powód w omawianym okresie był zatrudniony i przez około 10 godzin dziennie przebywał poza terenem zakładu karnego. Ponadto podkreślenia wymaga fakt, że tylko przez ok. 1,5 miesiąca powierzchnia mieszkalna w celi wynosiła 2.28 m2 na osobę, a przez kolejny miesiąc powierzchnia przypadająca na jednego osadzonego była tylko nieznacznie mniejsza od minimalnego standardu, wynosiła bowiem 2,74 m2. Dlatego zdaniem Sądu Rejonowego brak jest podstaw do uznania, że warunki istniejące w celi nr 3, w której przebywał powód w okresie od 2.08.09 do 24.02.2010 naruszyły jego godność osobistą. Ponadto należy wskazać, że pozwany do chwili obowiązywania przepisu ari.248, k.k.w. informował każdorazowo Sędziego Penitencjarnego o konieczności umieszczenia osadzonych w warunkach w których powierzchnia w celi mieszkalnej na jednego osadzonego wynosić będzie mniej niż 3m2. W konsekwencji, osadzenie w celi nr3 nie stanowiło działania bezprawnego, które rodziłoby po stronie powoda roszczenia o zadośćuczynienie. Drugi z zarzutów sprowadzał się do niezapewnienia prawidłowej wentylacji w celi. Sporna cela wyposażona była w wentylację grawitacyjną, podobnie jak znakomita większość innych budynków. Zarzut nieprawidłowej wentylacji w celi nie został poparty żadnym dowodem. Dlatego zarzut ten według Sądu I instancji należy uznać za całkowicie bezpodstawny. Z kolei zdarzenie na które powołuje się powód i doznane w związku z nim obrażenia, nie zostały w żaden sposób wykazane przez powoda. Z książki zdrowia skazanego wynika tylko, że powód zgłosił się do lekarza chirurga, który stwierdził ranę lewego łuku brwiowego. Powód nie udowodnił natomiast, że obrażenie to było wynikiem potknięcia się o łóżko i uderzenia o ścianę. Z podanych względów, na podstawie art. 448 k.c. powództwo R. D. podlegało oddaleniu jako bezzasadne. Rozstrzygnięcie w tym przedmiocie zamieszczono w punkcie I sentencji. --- STRONA 4 --- O wynagrodzeniu pełnomocnika powoda z urzędu będącego adwokatem orzeczono w punkcie III sentencji wyroku na podstawie par. 19 ust.l i 2 w zw. z par.6 pkt5 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28.09.2002r w sprawie opłat za czynności adwokatów oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1348 z póżn. zm.). O kosztach sądowych, od uiszczenia których powód był zwolniony, orzeczono na podstawie art. 113 ustawy z dnia 28 lipca 2005r o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (jedn. tekst Dz.U. z 2010, nr 90, poz. 594 ze zm.) w punkcie II sentencji wyroku. O kosztach procesu orzeczono w punkcie IV sentencji wyroku na podstawie art. 102 k.p.c., albowiem powód, co wynika ze złożonego oświadczenia majątkowego, nie dysponuje środkami pieniężnymi ani dochodami umożliwiającymi zadośćuczynienie roszczeniu o zwrot kosztów procesu. Od powyższego wyroku apelację wniósł powód zaskarżając wyrok w całości oraz zarzucając sprzeczność istotnych ustaleń Sądu z treścią zebranego materiału dowodowego polegającą na: • przyjęciu, iż powód nie wykazał, iż obrażenia głowy, których doznał, były skutkiem nadmiernego zagęszczenia celi, • przyjęcie, iż czasokres w jakim powód przebywał w celi przeludnionej nie uzasadnia zasądzenia na jego rzecz zadośćuczynienia z tytułu naruszenia dóbr osobistych takich jak prawo do odbywania kary pozbawienia wolności w godziwych warunkach Zarzucając powyższe powód wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i uwzględnienie powództwa w całości a nadto obciążenie pozwanego kosztami sądowymi za obie instancje ,w tym kosztami zastępstwa procesowego strony powodowej. Powód podniósł, że w trakcie odbywania kary narażony był na nadmierne zagęszczenie, złe warunki higieniczne, brak wystarczającej wentylacji pomieszczeń a także, że w wyniku nadmiernego zagęszczenia celi doznał urazu głowy -rany łuku brwiowego. Według powoda wykazał on, że doznał urazu co pozostawało w związku przyczynowym z nadmiernym przeludnieniem celi. Powód domagał się zadośćuczynienia z powołaniem się na naruszenie dóbr osobistych polegające na prawie do odbywania kary pozbawienia wolności w humanitarnych warunkach, z poszanowaniem godności osobistej skazanego. SĄD OKRĘGOWY zważył, co następuje: Apelacji powoda nie można odmówić częściowo słuszności. Sąd I instancji w sposób prawidłowy ustalił, że powód przez okres 83 dni w roku 2009 r. przebywał w celi w której powierzchnia na 1 osadzonego nie przekroczyła 3 m 2 przy tym przez 49 dni była to powierzchnia 2,28 m 2 a przez 34 dni 2,74 m 2 . Należy zgodzić się także z Sądem I instancji, że powód nie wykazał aby pomiędzy doznanym urazem a przeludnieniem celi występował związek przyczynowy, a ponadto aby wentylacja działała nieprawidłowo, a warunki higieniczne były niewłaściwe. Reasumując stwierdzić należy, że ustalenie stanu faktycznego przez Sąd Rejonowy było prawidłowe, a Sąd Okręgowy w pełni je podziela. Zarzuty zawarte w apelacji dotyczące tej kwestii nie zostały w żaden sposób uzasadnione. W szczególności skarżący nie wskazuje nawet aby dokonano w tym zakresie przez Sąd I instancji ocena materiału dowodowego naruszała zasady logiki doświadczenia życiowego prowadząc w konsekwencji do wadliwych ustaleń. Należy natomiast zgodzić się z zarzutem naruszenia art. 24 i 448 kc, który został sformułowany pośrednio poprzez wskazanie wadliwego przyjęcia przez Sąd, iż okres w jakim powód przebywał w celi przeludnionej nie uzasadnia zasądzenia na jego rzecz zadośćuczynienia w tytułu naruszenia dóbr osobistych takich jak prawo do odbywania kary pozbawienia wolności w godziwych warunkach. --- STRONA 5 --- W tym zakresie stwierdzić należy co następuje: Umieszczenie osoby pozbawionej wolności w celi o powierzchni przypadającej na osadzonego niniejszej niż 3 m 2 może stanowić wystarczającą przesłankę stwierdzenia naruszenia jej dóbr osobistych. Odpowiedzialność Skarbu Państwa na podstawie art. 448 kc za krzywdę wyrządzoną tym naruszeniem nie zależy od winy (uchwała składu 7 sędziów SN z 18.X.2011 r. III CZP 25/11). Zgodnie z art. 248 § 1 kkw obowiązującego do dnia 5.12.2009 r. w szczególnie uzasadnionych wypadkach dyrektor zakładu karnego lub aresztu śledczego może umieścić osadzonych na czas określony, w warunkach, w których powierzchnia w celi na jedną osobę wynosi mniej niż 3 m 2 . O takim umieszczeniu należy bezzwłocznie powiadomić sędziego penitencjarnego. Przepis powyższy został uznany przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucją. Odroczenie utraty mocy zobowiązującej art. 248 § 1 kkw orzeczone wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 maja 2008 r. SK 25/07 nie daje podstaw do przyjęcia, że może on być do tego czasu (18 miesięcy od 5 czerwca 2008 r.) stosowany poprzez powołanie się na obowiązek przyjęcia każdej osoby kierowanej do jednostki oraz przekazywania informacji o przekroczeniu niniejszej normy sędziemu penitencjarnemu. Sposób ten nie spełnia nawet tych, uznanych za niekonstytucyjne reguł (wyrok SA w Katowicach z dnia 22 maja 2009 r. I ACa 284/09 LEX nr 563072). Aktualnie tj. poczynając od 6.12.2009 r. możliwość umieszczenia skazanego w celi poniżej 3m 2 regulowana jest przez art. 110 § 2 a i § 2 b kkw. Z możliwości takiej pozwany skorzystał jednorazowo w roku 2010 wydając stosowną decyzję od której nie odwołał się powód, tym samym ją akceptując. W tym zakresie nie można mówić o bezprawności działania pozwanego. Obowiązujący w okresie pobytu powoda w przedmiotowej celi art. 248 § 1 kkw pozwalał dyrektorowi zakładu karnego lub aresztu śledczego umieścić skazanego w celi o powierzchni mniejszej niż 3 m 2 na jedną osobę, ale tylko w szczególnie uzasadnionych wypadkach i jedynie na czas określony. Przepis ten jako wprowadzający wyjątek od zasady przewidzianej w art. 110 § 2 kkw podlegał ścisłej interpretacji. Tym samym ocena, czy zostały spełnione przesłanki uzasadniające umieszczenie skazanego w przeludnionej celi, powinna być dokonywana ze szczególną wnikliwością. Pod pojęciem „szczególnie uzasadniony wypadek" należało rozumieć przypadek nadzwyczajny, szczególny, a nie każdą dowodną sytuację (por. uzasadnienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego, sk 25/07). Pod pojęcie to mogły podpadać takie sytuacje jak np. wzrost liczby przestępstw i wyroków skazujących na bezwzględne kary izolacyjne, wprowadzenie stanu wojennego, wyjątkowego lub klęski żywiołowej, wystąpienie stanu epidemii lub zagrożenia epidemiologicznego w zakładzie karnym (por. art. 110 § 2 a i 2 b kkw 2009 r.). Do stwierdzenia wystąpienia „szczególnie uzasadnionego wypadku" nie wystarcza zatem ogólnikowe powołanie się na istniejący w kraju stan przeludnienia zakładów karnych (uzasadnienie wyroku SN z dnia 17 marca 2010 r. II CSK 486/09 LEX nr 599534). W sprawie niniejszej pozwany nie wykazał aby zachodził szczególnie uzasadniony wypadek a czas pobytu powoda w przedmiotowej celu, choć niezbyt długi wynosił w roku 2009 prawie 3 miesiące. Na powodzie spoczywał jedynie obowiązek udowodnienia naruszenia dobra osobistego. Przy domniemaniu bezprawności, takiego naruszenia powód nie musi wykazywać niczego więcej. Nie wyklucza to wprawdzie możliwości udowodnienia przez pozwanego, że naruszenie danego dobra osobistego było, zgodne z prawem. Będzie tak w szczególności wówczas gdy poziom uciążliwości związany z przebywaniem w warunkach przeludnienia nie osiągnie (z uwagi na intensywność oddziaływania czy czas osadzenia) poziom naruszenia praw jednostki tolerowanego jako nieprowadzący do - co najmniej - traktowania poniżającego. W sprawie niniejszej czas pobytu powoda w przedmiotowej celi choć nie był bardzo długi wynosił blisko 3 miesiące. Niewątpliwie świadczy to o dużym poziomie uciążliwości, nawet jeśli powód pracował 10 godzin, a tym samym w tym czasie przebywał poza celą. Nie można pominąć bowiem faktu, że przez większą część doby powód przebywał w przeludnionym pomieszczeniu. Prawo do godnego odbywania kary pozbawienia wolności niewątpliwie należy zaliczyć do katalogu dóbr osobistych podlegających ochronie. Działania naruszające te dobra mogą zatem rodzić odpowiedzialność Skarbu Państwa na podstawie art. 24 i 448 kc. Nadmiernie zagęszczenie celi może samo w sobie być kwalifikowane jako traktowanie niehumanitarne. --- STRONA 6 --- W judykaturze (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego 2007 r. V CSK 431/06, OSNC 2008 nr 1 poz. 13 oraz z dnia 2 października 2007 r. II CSK 269/07, OSNC - 20 - 0 -2008 nr 3 poz. 75) trafnie zwrócono uwagę, że wymóg zapewnienia przez Państwo godziwych warunków odbywania kary pozbawienia wolności jest jednym z podstawowych obowiązków demokratycznego państwa prawnego, wynikającym z norm prawa międzynarodowego. Zgodnie bowiem z art. 10 ust. 1 ratyfikowanego przez Polskę międzynarodowego paktu praw osobistych i publicznych z dnia 19 grudnia 1966 r. (Dz. U. z 1977 r. Nr 38 poz. 167 i 169) oraz art. 3 e. k. p. c. każda osoba pozbawienia wolności musi być traktowana w sposób humanitarny i z poszanowaniem przyrodzonej godności człowieka. Zasady powyższe zostały recypowane do polskiego porządku prawnego i wyrażone w art. 40 i 41 ust. 4 i art. 47 Konstytucji. Prawo do godnego odbywania kary pozbawienia wolności niewątpliwie należy zaliczyć do katalogu dóbr osobistych podlegających ochronie. Działania naruszające te dobra mogą zatem rodzić odpowiedzialność Skarbu Państwa na podstawie art. 24 i 448 kc (tak też SN w wyroku z 17 marca 2010 r. II CSK 486/09 LEX nr 599534). W konsekwencji w ocenie Sądu Okręgowego prawie trzymiesięczny pobyt powoda w przedmiotowej celi uzasadnia przyjęcie, że doszło do naruszenia dobra osobistego powoda uzasadniającego przyznanie stosowanego zadośćuczynienia. Biorąc pod uwagę fakt, że czas pobytu powoda w przeludnionej celi nie był nadmiernie długi, a ponadto naruszenie normy 3 m 2 powierzchni przez 34 dni, było nieznacznie należy przyjąć, że zadośćuczynienie w kwocie 200 zł będzie adekwatne w stosunku do stopnia naruszenia dobra osobistego i doznanej przez powoda krzywdy. O odsetkach Sąd orzekł na mocy art. 481 § 1 kc w zw. z art. 455 kc przyjmując jako początkową datę biegu terminu dzień następny po doręczeniu odpisu pozwu pozwanemu. Częściowa zmiana orzeczenia Sadu I instancji nastąpiła w oparciu o art. 386 § 1 kpc. Ponieważ zasądzenie zadośćuczynienia w kwocie przewyższającej 200 zł było nieuzasadnione powództwo w tej części prawidłowo zostało oddalone przez Sąd I instancji. W konsekwencji apelacja w tym zakresie winna być oddalona na mocy art. 385 kpc. O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu Sąd orzekł na mocy art. 29 ust. 1 ustawy z dnia 26 maja 1992 Prawo o adwokaturze (tekst jedn. Dz. U. z 2009 r. Nr 146 poz. 1198 z późn. zm.) oraz § 2 ust. 3, § 6 pkt. 5, § 13 pkt. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163 poz. 1348 z późn. zm.).