Wyrok VIII Ca 341/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 19 września 2012 r. Sąd Okręgowy w Toru

--- STRONA 1 --- Sygn. akt VIII Ca 341/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 19 września 2012 r. Sąd Okręgowy w Toruniu VIII Wydział Cywilny Odwoławczy w składzie: po rozpoznaniu w dniu 19 września 2012 r. w Toruniu na rozprawie sprawy z powództwa M. P. przeciwko Skarbowi Państwa - Aresztowi Śledczemu w T. o zapłatę na skutek apelacji pozwanego od wyroku Sądu Rejonowego w Toruniu z dnia 14 marca 2012 r. sygn. akt IC 859/11 I. oddala apelację, II. zasądza od pozwanego Skarbu Państwa - Aresztu Śledczego w T. na rzecz powoda M. P. kwotę 73,80 zł (siedemdziesiąt trzy złote 80/100) w tym 23 % podatku VAT tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu w instancji odwoławczej. VIII Ca 341/12 UZASADNIENIE Wyrokiem z dnia 14 marca 2012 r. Sąd Rejonowy w T.: Przewodniczący: SSO Katarzyna Borowy (spr.) Sędziowie: SSO Hanna Matuszewska SSO Jadwiga Siedlaczek Protokolant: st. sekr. sąd. Izabela Bagińska --- STRONA 2 --- I. zasądził od pozwanego Skarbu Państwa - Aresztu Śledczego w T. na rzecz powoda M. P. kwotę 900,00 zł; II. oddalił powództwo w pozostałej części; III. nie obciążył powoda kosztami procesu należnymi pozwanemu; IV. przyznał radcy prawnemu M. Ł. ze Skarbu Państwa - Sądu Rejonowego w T. kwotę 2.952zł tytułem zwrotu kosztów pomocy prawnej udzielnej powodowi z urzędu w tym 552zł tytułem podatku od towarów i usług, V. obciążył Skarb Państwa pozostałymi kosztami sądowymi. Sąd I instancji wskazał przy tym, że M. P. od 30 listopada 2011 r. przebywa w Areszcie Śledczym w T.. Był już uprzednio osadzany w w/w jednostce penitencjarnej tj. w okresach: od 1 grudnia 2008 r. do dnia 2 lipca 2009 r., od 9 października 2009 r. do dnia 2 grudnia 2009 r., od dnia 13 kwietnia 2010 r. do dnia 15 czerwca 2010 r., od dnia 30 listopada 2010 r. do dnia 9 grudnia 2010 r. i od 22 lutego 2011 r. do dnia 17 marca 2011 r. W trakcie osadzenia w Areszcie Śledczym w T. przebywał w różnych celach i o różnych powierzchniach: • nr 204 w okresie od 1 grudnia 2008 r. do 2 czerwca 2009 r., o pow. 15, 20 m 2 , będącej celą 5- osobową; • nr 211 w okresie od 2 czerwca 2009 r. do 2 lipca 2009 r., o pow. 15, 10 m 2 , będącej celą 5- osobową; • nr 111 w okresie od 9 października 2009 r. do 2 grudnia 2009 r. r., o pow. 15, 20 m , będącej celą 5- osobową; • nr 311 w okresie od 13 kwietnia 2010 r. do 11 maja 2010 r., o pow. 15, 30 m 2 , będącej celą 5- osobową; • nr 310 w okresie od 11 maja 2010 r. do 15 czerwca 2010 r., o pow. 15, 20 m 2 , będącej celą 5- osobową; • nr 108 w okresie od 30 listopada 2010 r. do 2 grudnia 2010 r., o pow. 7,7 m 2 , będącej celą 2- osobową; • nr 304 w okresie od 2 grudnia 2010 r. do 9 grudnia 2010 r., o pow. 15, 50 m 2 , będącej celą 5- osobową; • nr 205 w okresie od 22 lutego 2011 r. do 23.lutego.2011 r., o pow. 15, 50 m 2 , będącej celą 5- osobową; • nr 209 w okresie od 23 lutego 2011 r. do 28 lutego 2011 r., o pow. 15 m 2 , będącej celą 5- osobową; • nr 207 w okresie 28 lutego 2011 r. do 4 marca 2011 r. r., o pow. 7,90 m 2 , będącej celą 2 - osobową; • nr 209 w okresie 4 marca 2011 r. do 15 marca 2011 r., o pow. 15,00 m 2 , będącej celą 5- osobową; • nr 112 w okresie od 15 marca 2011 r. do 17 marca 2011 r., o pow. 8,2 m 2 , będącej celą 5- osobową; • nr 210 od 30 listopada 2011 r., o pow. 15,30 m 2 , będącej celą 5- osobową; • W czasie pobytu w Areszcie Śledczym w T. o różnym natężeniu i różnej częstotliwości występowało zjawisko przeludnienia. O umieszczaniu skazanych i tymczasowo aresztowanych na czas utrzymującego się przeludnienia jednostek w warunkach, w których powierzchnia celi na 1 osobę wynosiła mniej niż 3 m 2 dyrektor w/w jednostki penitencjarnej comiesięcznie informował o przeludnieniu sędziego penitencjarnego. --- STRONA 3 --- Podczas pobytu M. P. w Areszcie Śledczym w T. Dyrektor Aresztu Śledczego jeden raz wydał decyzję o umieszczeniu go w warunkach przeludnienia z uwagi na brak wolnych miejsc w celach mieszkalnych. W oparciu o decyzję z dnia 23 lutego 2011 r. jeden dzień przebywał w celi, w której powierzchnia przypadająca na jednego więźnia była mniejsza niż 3 m 2 , ale nie mniejsza niż 2 m 2 . M. P. podczas pobytu w Areszcie Śledczym w T. był osadzany z różnymi osobami. Czasowo przebywał m.in. z D. G., D. C., T. C., M. H.. Stan ogólny cel w Areszcie Śledczym w T. jest dobry i nie stwierdzano większych nieprawidłowości podczas przeprowadzanych kontroli, również w okresie gdy przebywał w nich M. P.. W celach wentylacja jest grawitacyjna i podlega corocznej kontroli. Wentylacja nie zawsze jest sprawna, co może wynikać z aktualnie panujących warunków atmosferycznych /różnicy ciśnień/, zabrudzenia kratek wentylacyjnych lub niedrożności przewodów kominowych. W celach jest zapewniony odpowiedni dostęp światła. W każdej celi są okna, a nadto cele wyposażone są w oświetlenie sztuczne zgodnie z obwiązującymi w tym zakresie normami dotyczącymi natężenia oświetlenia pomieszczeń. Cele wyposażone są w kąciki sanitarne, które są oddzielone od części mieszkalnej, zabudowane drzwiami i zamknięte. Do cel doprowadzona jest ciepła i zimna woda. Cele są w ten sposób skonstruowane, by zapewnić miejsce do spania, siedzenia i spożywania posiłków. Osadzeni otrzymują środki higieny i środki czystości takie jak: papier toaletowy, nożyk do golenia, krem do golenia, pasta do zębów, szczoteczka do zębów. Krem do golenia i szczoteczka do zębów wydawane są na prośbę. Proszek do prania wydawany jest w oryginalnych opakowaniach. Rolka papieru toaletowego wydawana jest raz na miesiąc, przy czym jeżeli nie starcza można otrzymać dodatkowa rolkę na prośbę lub kupić w kantynie. Osadzeni nie otrzymują płynu do mycia naczyń ani gąbek. Do naczyń dostają czyścik do szorowania. O porządek w celach dbają osadzeni. Wnioski o ukaranie za brak porządku w celi są składane w stosunku do tych osadzonych, którzy mimo posiadanych środków i upomnień nie utrzymują porządku w celi. Osadzeni nie mogą prać w celi, za wyjątkiem skarpet i bielizny. Do zdawania brudnej bielizny oraz wydawania czystej są dwa odrębne pomieszczenia. Te czynności odbywają się pod nadzorem sanepidu. Więźniowie odbywają jeden spacer dziennie, który trwa 60 min. Osadzeni raz w tygodni korzystają z ciepłej kąpieli. Łaźnia jest ogólna. Między prysznicami jest 0,9 m. W sprawie było bezsporne, że powód przebywał w Areszcie Śledczym w T. w okresach: od 1 grudnia 2008 r. do dnia 2 lipca 2009 r., od 9 października 2009 r. do dnia 2 grudnia 2009 r., od dnia 13 kwietnia 2010 r. do dnia 15 czerwca 2010 r., od dnia 30 listopada 2010 r. do dnia 9 grudnia 2010 r. i od 22 lutego 2011 r. do dnia 17 marca 2011 r. oraz że w tym czasie cele były przepełnione. Wynika to z przedłożonych decyzji sędziego penitencjarnego z 3 listopada 2008 r., 2 grudnia 2008 r., 2 marca 2009 r. oraz 7 kwietnia 2008 r., 4 maja 2009 r., 1 czerwca 2009 r., 1 lipca 2009 r., 3 sierpnia 2009 r., 1 września 2009 r. ,1 października 2009 r., 2 listopada 2009 r., 1 grudnia 2009 r., Oznacza to, że przez okres od 1 grudnia 2008 r. do 1 grudnia 2009 r., w którym powód przebywał w Areszcie Śledczym w T. występowało tam zjawisko przeludnienia. Istota sporu sprowadzała się zaś do ustalenia, czy powód był jednym z więźniów, którzy przebywali w przepełnionej celi. Strona pozwana bowiem twierdziła, że powód nie wykazał, aby przebywał w celi o zbyt małej powierzchni. Z przedstawionego przez pozwanego materiału dowodowego wynika ponadto, iż pod koniec 2007r. i w 2008r. przeprowadzano kontrole Aresztu wówczas nie stwierdzono żadnych nieprawidłowości, w zakresie kontroli sanitarnej. Kontrola wentylacji wykazała, że przewody wentylacyjne są drożne i ciąg mają prawidłowy. Pozwany wykazał stosowną dokumentacją, że w 2008r. i 2009 r. Dyrektor Aresztu Śledczego w T. wielokrotnie informował sędziego penitencjarnego, iż na podstawie art.248 §1 k.k.w. podtrzymał decyzję o umieszczeniu skazanych i tymczasowo --- STRONA 4 --- aresztowanych na czas utrzymującego się przeludnienia w warunkach, w których powierzchnia celi na 1 osobę wynosi mniej niż 3 m 2 . Sąd Rejonowy uznał, że bliższe rzeczywistemu stanowi rzeczy jest ustalenie, iż stan cel, w których przebywał powód w Areszcie Śledczym w T., był w okresie osadzenia powoda zadawalający wobec nie stwierdzenia istotnych nieprawidłowości w trakcie prowadzonych kontroli, natomiast istniały pewne niedogodności związane np. z wentylacją i zachowaniem czystości będące konsekwencją niewątpliwego przeludnienia utrudniającego choćby wietrzenie celi. Z materiału dowodowego wynika, że powód przebywał w warunkach przeludnienia. Wbrew temu co twierdzi strona pozwana, w ocenie Sądu Rejonowego, to na pozwanym spoczywał ciężar udowodnienia, że cele, w których przebywał powód nie były przeludnione. Sąd I instancji w tej kwestii podzielił argumentacje przedstawioną w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego 2007r. (vide: V CSK 431/06), tj. iż ciężar dowodu, że warunki w zakładzie karnym odpowiadały obowiązującym normom i nie doszło do naruszenia dóbr osobistych spoczywa na pozwanym - zakładzie karnym. Pozwany wprawdzie w odpowiedzi na pozew zaprzeczył aby powód znajdował się wśród więźniów, którzy doświadczyli mieszkania w warunkach przepełnienia, jednak po pierwsze tego nie udowodnił, a jednocześnie z pozostałego materiału dowodowego tj. decyzji sędziego penitencjarnego, kontroli sędziego penitencjarnego, relacji samego powoda M. P. oraz świadków D. G. i D. C. fakt pobytu w przeludnionej celi nie budzi najmniejszej wątpliwości. Odnośnie ciężaru dowodu należy również podkreślić, iż to obowiązkiem pozwanego było wykazanie, że nie naruszył dobra osobistego powoda i działał zgodnie z prawem. Tak też wynika z orzecznictwa Europejskiego Trybunał Praw Człowieka, tj. na państwie spoczywa ciężar wykazania, że doznane przez osadzonego w zakładzie karnym cierpienia i urazy nie zostały spowodowane postępowaniem władz (vide: wyrok z dnia 4 grudnia 1995r. w sprawie 42/1994/289/591, decyzja z dnia 13 listopada 2003r. w sprawie O. przeciwko Polsce). Reasumując w sprawie o zapłatę zadośćuczynienia za naruszenie dóbr osobistych pozwanego obciąża obowiązek wykazania, że jego działanie było zgodne z prawem. W ocenie Sądu Rejonowego pozwany nie wykazał, że powód nie przebywał w stanie przeludnienia. Zwrócić należy uwagę, że do akt sprawy dołączone zostały decyzje sędziego penitencjarnego stwierdzające stan przeludnienia w jednostce, w której przebywał powód, w okresie jego osadzenia. Jak wskazują jednostki penitencjarne, przed dniem wejście w życie przepisów nowelizujących przepis art. 248 kkw, nie prowadziły one szczegółowej ewidencji osadzonych przebywających w poszczególnych celach. Należy jednak zwrócić uwagę, że decyzje sędziego penitencjarnego stwierdzające przeludnienie stwarzały podstawy do sformułowania domniemania faktycznego, że powód osadzony w jednostce penitencjarnych, w której występowało zjawisko przeludnienia, przebywał w celach, w których nie miał zagwarantowanych wymaganych 3 m 2 powierzchni. Zgodnie z przepisem art. 231 kpc sąd może uznać za ustalone fakty mające istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, jeżeli wniosek taki można wyprowadzić z innych ustalonych faktów. Tytułem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę spowodowaną osadzeniem powoda w celi niespełniającej norm określonych w art. 110 § 2 k.k.w., pełnomocnik powoda domagał się dla niego kwoty 15.000,00 zł od Skarbu Państwa - Aresztu Śledczego w T. na podstawie art. 24 k.c. w zw. z art. 448 k.c. Zgodnie z art. 24 k.c. ten, czyje dobro osobiste zostaje zagrożone cudzym działaniem, może żądać zaniechania tego działania, chyba że nie jest ono bezprawne. W razie dokonanego naruszenia może on także żądać, ażeby osoba, która dopuściła się naruszenia, dopełniła czynności potrzebnych do usunięcia jego skutków, w szczególności ażeby złożyła oświadczenie odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie. Na zasadach przewidzianych w kodeksie może on również żądać zadośćuczynienia pieniężnego lub zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny. Natomiast zgodnie z art. 448 k.c. w razie naruszenia dobra osobistego sąd może przyznać temu, czyje dobro osobiste zostało naruszone, odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę lub na jego żądanie zasądzić odpowiednią sumę pieniężną na wskazany przez niego cel społeczny, niezależnie od innych środków potrzebnych do usunięcia skutków naruszenia. Zgodnie z wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 17 marca 2010 r. (II CSK 486/09) prawo do godnego odbywania kary pozbawienia wolności należy zaliczyć do katalogu dóbr osobistych podlegających ochronie. Działania naruszające te dobra mogą rodzić odpowiedzialność Skarbu Państwa na podstawie art. 24 k.c. i 448 k.c. Zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem nadmierne zagęszczenie w celi może być kwalifikowane jako traktowanie niehumanitarne. Natomiast do stwierdzenia wystąpienia „szczególnie uzasadnionego wypadku" (art. 248 k.k.w. obecnie już nieobowiązujący) nie wystarcza ogólne powołanie się na istniejący w kraju stan przeludnienia w zakładach --- STRONA 5 --- karnych. Trzeba podkreślić, iż art.110 §2 k.k.w. stanowi, że powierzchnia w celi mieszkalnej, przypadająca na skazanego, wynosi nie mniej niż 3 m 2 . Cele wyposażone być powinny w odpowiedni sprzęt kwaterunkowy zapewniający skazanemu osobne miejsce do spania, odpowiednie warunki higieny, dostateczny dopływ powietrza i odpowiednią do pory roku temperaturę, według norm określonych dla pomieszczeń mieszkalnych, a także oświetlenie odpowiednie do czytania i wykonywania pracy. W okresie 2008 r. obowiązywał przepis art. 248 k.k.w., który utracił moc 6 grudnia 2009 r. Zgodnie z powołanym przepisem art.248 k.k.w. w szczególnie uzasadnionych wypadkach dyrektor zakładu karnego lub aresztu śledczego może umieścić osadzonych, na czas określony, w warunkach, w których powierzchnia w celi na jedną osobę wynosi mniej niż 3 m 2 . O takim umieszczeniu należy bezzwłocznie powiadomić sędziego penitencjarnego. Pozwany bronił się przytaczając treść art. 248 § 1 k.k.w. i twierdził, iż dochował przy tym wymogów proceduralnych związanych z podejmowaniem tego typu decyzji. Z art.248 §1 k.k.w. wynika, że zmniejszenie przypadającej na jednego osadzonego powierzchni musi znajdować uzasadnienie w szczególnym przypadku i być z góry ograniczone czasowo. Zastosowanie przepisu art.248 §1 k.k.w. wchodziło w rachubę zatem wyłącznie w przypadku nadzwyczajnych i nietypowych zdarzeń. Skoro jest to przepis o charakterze wyjątkowym to jego zastosowanie powinno ograniczać się do sytuacji mających rzeczywiście szczególny charakter. Wątpliwości budzi też sformułowanie „czas określony", który wyznacza okres stłoczenia osadzonych na mniejszej przestrzeni niż przestrzeń wynikająca z norm określonych w art.110 §1 k.k.w. Okres zagęszczenia nie powinien przecież przekraczać czasu trwania szczególnych okoliczności, o których mowa w art.248 §1 k.k.w. Okres ten nie może być w ogóle nadmiernie długi i nie powinien przekraczać czasu niezbędnego do niezwłocznego usunięcia stanu przeludnienia. Należy zaznaczyć, że w okresie 2008r. -2009 r. nie istniał żaden szczególny przypadek, który usprawiedliwiałby przeludnienie w Areszcie. Nie budzi wątpliwości, iż stan przeludnienia w zakładach karnych w Polsce utrzymuje się od wielu lat. Sąd I instancji uwzględnił zasadność argumentacji pozwanego, że Areszt nie może odmówić przyjęcia kierowanych do niego osób, zaś więźniów w Polsce jest bardzo wielu, jednak nie są to okoliczności szczególne. O istnieniu tego rodzaju zjawisk wiadomo bowiem od dawna, a fakt, iż stan ten utrzymuje się od lat świadczy raczej o braku prawidłowej organizacji więziennictwa, niż o istnieniu okoliczności szczególnych. Zdaniem Sądu Rejonowego, w przypadku powoda, doszło do złamania norm wynikających z art.110 § 1 k.k.w. poprzez nadużycie wyjątkowej regulacji przepisu art.248 §1 k.k.w. polegające na zmniejszeniu przypadającej na osadzonego powierzchni pomimo braku szczególnych podstaw oraz z uwagi na przedłużający się okres obowiązywania tej decyzji. Z punktu widzenia przedmiotowej sprawy bez znaczenia jest natomiast wykonanie przez dyrektora Aresztu wynikającego z art.248 §1 k.k.w. obowiązku poinformowania sędziego penitencjarnego o umieszczeniu osadzonych wbrew przepisowi art. 110 § 2 k.k.w. Na marginesie należy jedynie zaznaczyć, iż w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 maja 2008r., Trybunał uznał, że art.248 §1 k.k.w. jest niezgodny z Konstytucją. Wejście w życie tego orzeczenia zostało odroczone o osiemnaście miesięcy. Ustalenie w drugiej połowie 2008 r., że art.248 §1 k.k.w. jest niezgodny z konstytucją prowadzić winno pozwanego do wniosku, że nie ma podstawy prawnej do dalszego zakwaterowania powoda w celi, w której na jedną osobę przypada mniej niż 3m 2 powierzchni. Działania tego typu, oceniane z punktu widzenia wypowiedzi Trybunału Konstytucyjnego nie powinny być zatem uznane za legalne z punktu widzenia art.417 k.c. Skarb Państwa - Areszt Śledczy w T., w świetle ustalonego stanu faktycznego i powyższych uwag, podejmował zatem w stosunku do powoda czynności bezprawne w rozumieniu art.417 k.c. Po pierwsze, z uwagi na naruszenie art.110 §2 k.k.w. poprzez długotrwałe osadzenie powoda w celach, w których przypadająca na niego powierzchnia była mniejsza niż 3 m 2 a po drugie z uwagi na naruszenie art.248 §1 k.k.w. poprzez nadużywanie wyjątkowego uprawnienia wynikającego z tego przepisu. Zadośćuczynienie stanowi odszkodowanie za szkodę niematerialną, do której mają zastosowanie wprost wszystkie przepisy dotyczące odszkodowania chyba, że w grę wchodzi uregulowanie szczególne. Wypada przypomnieć, iż Skarb Państwa odpowiada za szkody wyrządzone przy wykonywaniu władzy publicznej na zasadzie ryzyka (art. 417 k.c.). Jest wobec tego zobowiązany do naprawienia szkody, jeżeli została ona wyrządzona w związku ze sprawowaniem funkcji władczych i jeśli pozostaje ona w zwykłym związku przyczynowym z jego działaniem, które nie znajdowało podstaw w obowiązujących przepisach. --- STRONA 6 --- Istota kary pozbawienia wolności polega na pozbawieniu skazanego możliwości swobodnego przemieszczania się i osadzeniu go w zakładzie karnym. Jednak karanie w sposób okrutny, nieludzki i upokarzający jest zabronione (vide: art.5 Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka), nikt nie może być poddany torturom ani okrutnemu, nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu i karaniu (art.40 Konstytucji), zaś każdy pozbawiony wolności powinien być traktowany w sposób humanitarny (art. 41 ust 4. Konstytucji). Podobnie art.4 §1 k.k.w. stanowi, że każdy pozbawiony wolności powinien być traktowany w sposób humanitarny. Nie można co prawda tracić z pola widzenia faktu, iż wykonywanie kary pozbawienia wolności wiąże się nie tylko z ograniczeniem prawa do przemieszczenia się, ale także z ograniczeniem innych podstawowych wolności, w tym prawa do prywatności czy intymności. Ingerencji w tą sferę nie da się zatem wykluczyć. Jednak obowiązkiem państwa, które decyduje się osadzać obywateli w zakładach karnych jest takie zorganizowanie odbywania kary, aby związane z tym dolegliwości nie przekraczały niezbędnego minimum. Tymczasem praktyka wykonania kary pozbawienia wolności wskazuje, że normą jest w Polsce osadzanie skazanych na karę pozbawienia wolności w wieloosobowych celach o niskim standardzie, w których panuje przeludnienie i zapewnienie jednej tylko kąpieli tygodniowo (vide: uzasadnienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 maja 2008r. sygn. SK 25/07 OTK - A z 2008r., nr 4, poz. 62, powoływany dalej jako wyrok z dnia 26 maja 2008r. i podaną tam literaturę ). Po dogłębnej analizie materiału dowodowego Sąd Rejonowy uznał, że w okresie od 1 grudnia do 1 grudnia 2009 r. kiedy w celach, w których przebywał powód, jego dobro osobiste w postaci prawa do godnego odbywania kary pozbawienia wolności, zostało przez Skarb Państwa - Areszt Śledczy w T. naruszone. Stwierdzone zostało przede wszystkim przeludnienie w celi, która jak już wskazano wyżej, jest uważane za niehumanitarne. W związku z tym nastąpiło narażenie powoda, na dolegliwości przekraczające konieczne minimum związane ze specyfiką kary pozbawienia wolności, na brak intymności, brak spokoju, stres i pozbawienie aktywności fizycznej. Powyższe warunki odbywania kary pozbawienia wolności prowadziły do dodatkowej nerwowości współwięźniów co jawi się jako oczywiste przy stłoczeniu 7 mężczyzn na małej powierzchni. Natomiast ustalenia tego rodzaju, że oświetlenie w celi było dobre, więźniowie otrzymywali środki czystości, w celi była umywalka z dostępem do ciepłej i zimnej wody, a raz w tygodniu można była korzystać z łaźni, była możliwość wyjścia na spacery i sporadycznie odbywały się zajęcia kulturalno - oświatowe to są przecież konieczne i jedynie minimalne standardy organizowania odbywania kary pozbawienia wolności, których nie można uznać za szczególne osiągnięcie administracji Aresztu Śledczego i próbę złagodzenia pozostałych niedogodności. Należy zaznaczyć, że znalazły pełne zrozumienie Sądu Rejonowego trudności w dochowaniu wszystkich wymogów, w przypadku Aresztu Śledczego w T., który jest starym budynkiem, a jego architektura uniemożliwia organizowanie zajęć ruchowych na większą skalę, jednak konsekwencje tego stanu rzeczy w połączeniu z przeludnieniem prowadziły do bezzasadnego, bezprawnego zwiększenia dolegliwości kary pozbawienia wolności ponad dopuszczalną miarę. Ponadto odnośnie stanu technicznego oraz higienicznego cel, Sąd I instancji z jednej strony dał wiarę zebranym w sprawie dokumentom oraz zeznaniom świadków - pracowników Aresztu, iż nie dochodziło w tym zakresie do znaczących naruszeń. Jednak z uwagi na przeludnienie w zamkniętym pomieszczeniu o powierzchni około 16 m 2 , w którym stale przebywa od pięciu do siedmiu mężczyzn myjących się raz w tygodniu, posiadających ograniczone środki higieny i możliwości prania odzieży stwierdzić należy, że warunki odbywania kary pozbawienia wolności musiały być trudne. Aczkolwiek zeznania osadzonych z powodem świadków stanowiły ich subiektywne odczucia, jednak Sąd Rejonowy przyjął je za wiarygodne. Na podstawie tych relacji i zeznań powoda Sąd ten oceniał kwestię poziomu naruszenia dóbr osobistych powoda, który musiał znaleźć odzwierciedlenie w wysokości ewentualnego zadośćuczynienia. Wskazany uprzednio art.448 k.c. stanowi, że w przypadku naruszenia dobra osobistego pokrzywdzonemu należy się odpowiednia suma pieniężna. Ustawodawca nie precyzuje przy tym kryteriów ustalenia, jaka suma jest odpowiednia, pozostawiając tę kwestię doktrynie i judykaturze. Oczywiście każdy przypadek powinien być analizowany indywidualnie, zaś krzywda, a w konsekwencji zadośćuczynienie za jej uczynienie jest trudna do ustalenia. Mając na uwadze ustalone okoliczności faktyczne oraz nie podlegające dyskusji stwierdzenie, że zadośćuczynienie ma charakter kompensacyjny, Sąd Rejonowy doszedł do przekonania, że właściwe będzie zasądzenie na rzecz powoda kwoty 900,00zł od pozwanego Skarbu Państwa- Aresztu Śledczego w T.. Jako zadośćuczynienie ma ona znaczenie z jednej strony symboliczne. Chodzi bowiem o danie powodowi satysfakcji, że w związku z naruszeniem jego godności osobistej w czasie odbywania kary pozbawienia wolności Skarb Państwa zobowiązany jest zapłacić mu zadośćuczynienie. Z drugiej jednak strony jest to kwota, która winna wynagrodzić krzywdę dotyczącą naruszenia takich dóbr powoda jak godność, intymność i wolność od stresu (okresy przeludnienia nie były bowiem szczególnie długie). Sąd I instancji zasądził zatem od pozwanego 900,00 zł i oddalił --- STRONA 7 --- powództwo w pozostałej części. Należy bowiem podkreślić, że przyznanie powodowi zadośćuczynienia w wysokości przez niego żądanej naruszałoby zasady współżycia społecznego określone w art.5 k.c. oraz elementarne poczucie sprawiedliwości. Oznaczałoby to, że każda osoba naruszająca porządek prawny i odbywająca karę pozbawienia wolności mogłaby żądać wysokiego zadośćuczynienia za przebywanie w przepełnionych celach. Ponadto stopień winy pozwanego nie jest znaczny. Dyrektor Aresztu Śledczego w T. w miarę swoich możliwości starał zapobiegać naruszeniom związanym z przeludnieniem w celi. Ponadto powód w trakcie osadzenia nie skarżył się na przeludnienie w celi i panujące w niej warunki sanitarne. Okolicznością powszechnie znaną jest fakt, iż obecnie osadzeni często występują do sądów o odszkodowanie bądź zadośćuczynienie w związku z warunkami panującymi w zakładzie powołując się na podobne okoliczności, przy czym nie zawsze stanowiące odzwierciedlenie, ich własnej sytuacji. Zdaniem Sądu I instancji powód wyolbrzymił poziom krzywdy jakiej doznał w związku z dotyczącymi go naruszeniami i stąd żądanie zadośćuczynienia w kwocie 15.000 złotych nie znalazło uznania. O kosztach postępowania Sąd Rejonowy orzekł na mocy art. 102 kpc nie obciążając powoda, uznając, że wypadkach szczególnie uzasadnionych sąd może zasądzić od strony przegrywającej tylko część kosztów albo nie obciążać jej w ogóle kosztami. Sąd I instancji uznał, że z uwagi na sytuację materialną powoda nie należy obciążać go kosztami procesu. O kosztach w punkcie IV wyroku Sąd Rejonowy orzekł zgodnie z §15 i 16 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 28 września 2002r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz.U.02.163.1349 ze zm.). Na mocy art. 113 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych Sąd Rejonowy Skarb Państwa - Sąd Rejonowy w Toruniu obciążył kosztami sądowych, od których zwolniony został powód. Od powyższego wyroku apelację wniósł pozwany zaskarżając wyrok w części dotyczącej punktu 1 i 3 oraz zarzucając błąd w ustaleniach faktycznych, który miał negatywny wpływ na wynik postępowania, polegający na ustaleniu, że powód przebywając w Areszcie Śledczym w T. w okresach od dnia 01.12.2008 r. do dnia 02.07.2009 r. oraz od dnia 09.10.2009 r. do dnia 02.12.2009 r. osadzony był w warunkach, w których przypadająca na niego powierzchnia była mniejsza niż 3 m . Nadto, zaskarżonemu wyrokowi pozwany zarzucił naruszenie przepisów: a) art. 24 kc w zw. z art. 6 kc poprzez niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, iż to pozwany jest zobowiązany do udowodnienia warunków, w jakich powód był osadzony, art. 24 kc poprzez niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że postępowanie pozwanego wobec powoda było bezprawne oraz na nie uwzględnieniu okoliczności wyłączających bezprawność działania pozwanego, b) art. 448 kc poprzez niewłaściwe zastosowanie polegające na nie uwzględnieniu winy jako przesłanki uzasadniającej odpowiedzialność pozwanego, art. 5 kc poprzez jego niezastosowanie, c) art. 110 § 2 zd. 1 kkw w zw. z art. 248 § 1 kkw w brzmieniach obowiązujących przed dniem 06.12.2009 r. poprzez niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że pozwany był uprawniony do osadzenia powoda w warunkach, w których nie miał on zagwarantowanego metrażu 3m 2 powierzchni mieszkalnej celi, d) art. 248 § 1 kkw poprzez niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że pozwany nie był uprawniony do stosowania postanowień tego przepisu, e) art. 233 § 1 kpc poprzez niewłaściwe zastosowanie polegające na dokonaniu dowolnej oceny dowodów, które skutkowało nieprawidłowymi ustaleniami w zakresie faktycznego okresu osadzenia powoda w warunkach przeludnienia, f) art. 98 kpc poprzez jego niezastosowanie, --- STRONA 8 --- g) art. 102 kpc poprzez niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, iż w sprawie zachodzi szczególny przypadek z uwagi na stan materialny powoda. Pozwany wniósł o: 1. zmianę zaskarżonego wyroku w pkt 1 poprzez oddalenie powództwa w całości, 2. zmianę zaskarżonego wyroku w pkt 3 poprzez zasądzenie od powoda na rzecz pozwanego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych. Powód wniósł o oddalenie apelacji oraz o przyznanie pełnomocnikowi kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowie z urzędu za instancję odwoławczą, które nie zostały pokryte ani w całości ani w części. SĄD OKRĘGOWY zważył, co następuje: Apelacja wniesiona przez pozwanego nie jest uzasadniona a żaden z zawartych w niej zarzutów nie zasługuje na uwzględnienie. Przede wszystkim Sąd I instancji w sposób prawidłowy dokonał ustaleń faktycznych dotyczących warunków odbywania przez powoda kary pozbawienia wolności. Sąd Okręgowy ustalenia te w całej rozciągłości podziela. Nie ma racji pozwany podnosząc, że to na powodzie w sprawie niniejszej spoczywał ciężar dowodu, a w konsekwencji doszło do naruszenia art. 24 kc w zw. z art. 6 kc. Jak przyjmuje się w judykaturze fakt, że zakłady karne nie prowadzą odpowiedniej ewidencji i nie potrafią udzielić ścisłej informacji, w jakim czasie i przy jakim przekroczeniu dopuszczalnej liczby osadzonych odbywał karę powód, nie może wywoływać dla niego negatywnych skutków procesowych i materialnoprawnych (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego 2007 r., V CSK 431/2006, Lex Polonica nr 1219215). Trzeba też uznać za ukształtowany pogląd, że ilekroć jedna ze stron swoim postępowaniem spowoduje uniemożliwienie lub znaczne utrudnienie wykazania okoliczności przeciwnikowi, na którym spoczywał ciężar ich udowodnienia, tylekroć na tę stronę przechodzi ciężar dowodu co do tego, iż okoliczności takie nie zachodziły (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 marca 1971 r., II PR 453/70, Lex Polonica nr 1378555). Na gruncie niniejszej sprawy za wystarczający przejaw inicjatywy dowodowej powoda należałoby uznać powołanie się na osadzenie w nadmiernie zagęszczonych celach, które to okoliczności co do zasady, jak już wskazano, nie były przez pozwanego negowane. Rzeczą pozwanego było zaś wykazanie, że warunki w jakich osadzony było powód, spełniały przewidziany przepisami minimalny standard powierzchni przypadający na jedną osobę. Tymczasem powód w toku postępowania przed Sądem I instancji wykazywał odbywanie kary w warunkach przeludnienia również zeznaniami świadków wspólnie odbywających z powodem karę pozbawienia wolności. Obszerne wywody pozwanej dotyczące rozkładu ciężaru dowodu będące podstawą kwestionowania ustaleń faktycznych dokonanych przez Sąd Rejonowy nie mogą się więc ostać. Chybiony jest także zarzut naruszenia art. 448 kc poprzez niewłaściwe zastosowanie polegające na nie uwzględnieniu winy jako przesłanki uzasadniającej odpowiedzialność pozwanego. W świetle art. 24 § 1 k.c. w zw. z art. 448 k.c. przesłanką odpowiedzialności za naruszenie dóbr osobistych jest bezprawność działania sprawcy szkody. Jak uznał Sąd Najwyższy w uchwale składu 7 sędziów z dnia 18 października 2011 r. umieszczenie osoby pozbawionej wolności w celi o powierzchni przypadającej na osadzonego mniejszej niż 3 m 2 może stanowić wystarczającą przesłankę stwierdzenia naruszenia dóbr osobistych; odpowiedzialność Skarbu Państwa na podstawie art. 448 k.c. za krzywdę wyrządzoną tym naruszeniem nie zależy od winy (uchwała składu 7 sędziów SN z 18 października 2011 r. III CZP 25/11, Lex nr 960463). Warunkiem zasadności roszczenia jest więc ustalenie, że działanie Skarbu Państwa w postaci niezapewnienia powodowi właściwej powierzchni celi było bezprawne. --- STRONA 9 --- Sąd orzekający w sprawie niniejszej podziela powyższy pogląd w konsekwencji wbrew twierdzeniom pozwanego zawartych w apelacji przesłanką odpowiedzialności pozwanego nie była wina. W dalszym ciągu podnieść należy, że nie ma racji pozwany zarzucając nie uwzględnienie przez Sąd I instancji okoliczności wyłączających bezprawność pozwanego. Stan prawny w zakresie powierzchni celi jaka winna przypadać na jednego osadzonego, w okresie objętym pozwem, regulował art. 110 § 2 k.k.w. ustalając ją na nie mniej niż 3 m 2 . Zgodnie z art. 248 § 1 k.k.w. w szczególnie uzasadnionych wypadkach dyrektor zakładu karnego lub aresztu śledczego mógł umieścić osadzonych na czas określony, w warunkach, w których powierzchnia w celi na jedną osobę wynosi mniej niż 3 m 2 ; o takim umieszczeniu należało bezzwłocznie powiadomić sędziego penitencjarnego. Regulacja zawarta w art. 248 § 1 k.k.w. została uznana za niezgodną z Konstytucją wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 maja 2008 r. SK 25/07 (Dz.U. Nr 96 poz. 620), przy czym Trybunał orzekł odroczenie utraty mocy obowiązującej tego przepisu o 18 miesięcy od daty publikacji. W konsekwencji przepis ów ostatecznie utracił moc z dniem 6 grudnia 2009 r. Analiza stanu faktycznego niniejszej sprawy powinna zatem uwzględniać obowiązywanie przepisu art. 248 § 1 k.k.w Jego zastosowanie, prowadzące do obniżenia minimalnego standardu powierzchni dla jednego osadzonego mogło nastąpić, jak wynikało z brzmienia tegoż przepisu, wyłącznie w uzasadnianych wypadkach. Sformułowanie to wymagało niewątpliwe wykładni restryktywnej (exceptiones non sunt extendedae). Do takich uzasadnionych przypadków w judykaturze zaliczono rzeczywiście, autentycznie nadzwyczajne sytuacje np. nagły wzrost przestępstw i wyroków skazujących na bezwzględne kary izolacyjne, wprowadzenie stanu wojennego, wyjątkowego lub klęski żywiołowej, wystąpienie stanu epidemii lub zagrożenia epidemiologicznego w zakładzie karnym. Do stwierdzenia wystąpienia „szczególnie uzasadnionego wypadku" nie wystarczało samo powołanie się na istniejący w kraju stan przeludnienia zakładów karnych (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 marca 2010 r. II CSK 486/2009, Lex Polonica nr 2300362). Nie sposób też przyjąć, że szczególnym wypadkiem o jakim mowa w art. 248 § 1 k.k.w. był powszechny w badanym okresie stan przeludnienia w zakładach karnych. Stan taki wynikał zasadniczo z braku odpowiedniej infrastruktury systemu więziennictwa, u której podstaw leżało w głównej mierze niedofinansowanie. Wzrost liczby orzekanych kar pozbawienia wolności nie miał charakteru nagłego czy skokowego w stopniu, lecz sukcesywny, co wyklucza uznanie go za wypadek szczególnie uzasadniony. W sprawie niniejszej pozwany nie wykazał, aby zachodził szczególnie uzasadniony wypadek w rozumieniu art. 248 § 1 k.k.w. Tym samym osadzenie powoda w warunkach niezapewniających powierzchni co najmniej 3 m 2 było bezprawne. Bezprawność wynikała nie tylko z naruszenia art. 248 § 1 k,k.w. ale także norm prawa międzynarodowego. W judykaturze (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego 2007 r. V CSK 431/06, OSNC 2008 nr 1 poz. 13 oraz z dnia 2 października 2007 r. II CSK 269/07, OSNC ZD z 2008 nr 3 poz. 75) podkreśla się, że wymóg zapewnienia przez Państwo godziwych warunków odbywania kary pozbawienia wolności jest jednym z podstawowych obowiązków demokratycznego państwa prawnego, wynikającym z norm prawa międzynarodowego. Zgodnie z art. 10 ust. 1 ratyfikowanego przez Polskę Międzynarodowego Paktu Praw Osobistych i Publicznych z dnia 19 grudnia 1966 r. (Dz. U. z 1977 r. Nr 38 poz. 167 i 169) oraz art. 3 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61 poz. 284). Europejski Trybunał Praw Człowieka na kanwie analogicznych do niniejszej sprawy stanów faktycznych uznawał, że sytuacje, w których osadzony jest pozbawiony minimalnej przestrzeni 3 m 2 będą traktowane jako wskazanie (istnienie uzasadnionej przesłanki), że art. 3 Konwencji został naruszony. Zasady powyższe zostały recypowane do polskiego porządku prawnego i wyrażone w art. 40 i 41 ust. 4 i art. 47 Konstytucji. Wywody pozwanego zawarte w apelacji a dotyczące naruszenia przez Sąd I instancji art. 110 § 2 zd 1 kkw w zw. z art. 248 § 1 kkw w zw. z art. 248 § 2 kkw w brzmieniach obowiązujących przed dniem 6.12.2009 r. poprzez niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że pozwany nie był uprawniony do osadzenia powoda w warunkach, w którym nie miał on zagwarantowanego metrażu 3 m 2 powierzchni mieszkania, celu mają w istocie rzeczy charakter polemiczny, w stosunku do prawidłowych wywodów Sądu I instancji. Sąd I instancji trafnie wskazał dlaczego w sprawie niniejszej nie zachodził przypadek szczególnie uzasadniony odwołując się do wypowiedzi Sądu Najwyższego. Sąd Okręgowy stanowisko powyższe w pełni podziela. --- STRONA 10 --- W konsekwencji wystarczającą przesłanką przyjęcia bezprawności działań pozwanego było ustalenie przez Sąd I instancji, że pozwany naruszył powyższy przepis. W tej sytuacji bezprzedmiotowe jest odnoszenie się do zarzutu niewłaściwego zastosowania art. 248 § 1 kkw polegającego na przyjęciu, że pozwany nie był uprawniony do stosowania postanowień tego przepisu. W dalszym ciągu podnieść należy, że problematyka ochrony godności osób pozbawionych wolności była przedmiotem szeregu wypowiedzi Sądu Najwyższego. Osoba pozbawiona wolności przez sam fakt uwięzienia nie traci podstawowych praw gwarantowanych przez Konstytucję i akty prawa międzynarodowego, a poszanowanie i ochrona jej godności jest obowiązkiem władzy publicznej. Realizacja kary pozbawienia wolności wiąże się z ustaleniem takiego poziomu, na którym warunki uwięzieniem nie naruszają przyrodzonej i niezbywalnej godności człowieka. Punktem zaś wyjścia dla określenia tego poziomu jest założenie, by traktowanie człowieka pozbawionego wolności nie było poniżające czy niehumanitarne, a ograniczenia i dolegliwości, które musi on znosić, nie przekraczały koniecznego rozmiaru wynikającego z zadań ochronnych i celu zastosowanego środka oraz nie przewyższały ciężaru nieuniknionego cierpienia, nieodłącznie związanego z samym faktem uwięzienia (uzasadnienie powołanej wyżej uchwały 7 sędziów Sądu Najwyższego z 18 października 2011 r.). Prawo do godnego odbywania kary pozbawienia wolności niewątpliwie należy zaliczyć do katalogu dóbr osobistych podlegających ochronie. Działania naruszające te dobra mogą zatem rodzić odpowiedzialność Skarbu Państwa na podstawie art. 24 i 448 k.c. (tak też Sąd Najwyższy w wyroku z 17 marca 2010 r. II CSK 486/09, Lex nr 599534). W sprawie niniejszej należy wyeksponować, że czas pobytu powoda w przeludnionych celach był relatywnie długi i wynosił w Areszcie Śledczym w T. w sumie koło 9 miesięcy. W opinii Sądu Okręgowego już sama długotrwałość osadzenia w takich warunkach świadczy o dość wysokim poziomie uciążliwości. Należy pamiętać, że polskie standardy w zakresie przestrzeni w celach należą do najniższych w europejskim obszarze cywilizacyjnym, przez co zejście poniżej nich zawsze będzie naruszać ten poziom dolegliwości, który jest immanentnie wpisany w karę pozbawienia wolności. Kara tego rodzaju zakłada uciążliwość wynikającą z samej izolacji i ograniczenia w codziennym funkcjonowaniu. Traktowanie osoby skazanej na karę pozbawienia wolności musi natomiast uwzględniać minimalne potrzeby każdego człowieka i wymaga od władzy publicznej pozytywnych działań w celu zaspokojenia tych potrzeb (por. uzasadnienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 26 maja 2008 r. SK 25/07). Wielotygodniowe pobyty powoda w warunkach niespełniających minimalnego standardu powierzchni 3 m 2 uprawniają więc stwierdzenie, że doszło do naruszenia jego godności, co w świetle art. 448 k.c. uzasadnia przyznanie mu stosownego zadośćuczynienia. Na wysokość zadośćuczynienia, zgodnie z utrwalonym poglądem, wpływa przede wszystkim intensywność naruszenia dóbr osobistych, jego długotrwałość i związany z tym stopień subiektywnego poczucia krzywdy. Sąd I instancji wskazał w sposób prawidłowy z jakich względów zasądza zadośćuczynienie w wysokości 900 zł. wskazując na jego symboliczny wymiar. Odniósł się również do żądania powoda przekraczającego tę kwotę, które finalnie zostało oddalone ze wskazaniem, że zasądzenie wyższej kwoty naruszałoby zasady współżycia społecznego. W ocenie Sądu Okręgowego nie można zgodzić się z zarzutem naruszenia art. 5 kc poprzez jego niezastosowanie. Nie sposób bowiem przyjąć, że dziewięciomiesięczny pobyt w warunkach przeludnienia stanowi odbywanie kary pozbawienia wolności w warunkach humanitarnych, a w konsekwencji mimo naruszenia dóbr osobistych powoda przyznanie jakiejkolwiek rekompensaty byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Popełnienie przestępstwa wynikiem którego było orzeczenie kary pozbawienia wolności nie oznacza przyzwolenia na jej odbywanie w dowolnych warunkach, niezgodnych z obowiązującym w tym zakresie porządkiem prawnym. Nie sposób więc mówić, że popełnienie przestępstwa z uwagi na odbywanie kary w warunkach przeludnienia staje się źródłem dochodów skazanego, stanowi osiągnięcie zysku kosztem ofiar przestępstw. Nie można też porównywać sytuacji osób hospitalizowanych czy dzieci z domów dziecka z warunkami osadzenia w zakładach karnych. Karę za popełnienie przestępstwa wymierza Sąd i powinna być ona wykonywania zgodnie z porządkiem prawnym ustalonym w Polsce. Karą za przestępstwo nie jest natomiast pobyt w przeludnionym zakładzie karnym. --- STRONA 11 --- Sąd Okręgowy podziela również argumenty Sądu I instancji dotyczące zastosowania art. 102 kpc przy orzekaniu o kosztach procesu, które były należne pozwanemu w postaci kosztów zastępstwa procesowego. Niewątpliwie o zastosowaniu powyższego przepisu powinna decydować sytuacja materialna strony istniejąca w dacie wydawania rozstrzygnięcia przez Sąd. Ta zaś z całą pewnością uzasadnia zastosowanie art. 102 kpc. Sama jedynie teoretyczna możliwość uzyskania przez powoda dochodów w przyszłości, najprawdopodobniej dopiero po opuszczeniu zakładu karnego, nie sprzeciwia się zastosowaniu art. 102 kpc. Zauważyć ponadto należy, że wysokość zasądzonego zadośćuczynienia zależała od oceny Sądu, co stanowi dodatkowy argument przemawiający za możliwością zastosowania art. 102 kpc w zakresie orzeczenia o kosztach zastępstwa procesowego w części w której powód przegrał sprawę przed Sądem I instancji. Reasumując apelacja pozwanego jako nieuzasadniona podlegała oddaleniu na podstawie art. 385 kpc. O kosztach za instancję odwoławczą Sąd Okręgowy orzekł na podstawie art. 98 § 1 kpc w zw. z § 2 ust. 3, § 10 ust. 1 pkt. 25 i § 12 ust. 1 pkt. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. Nr 163 poz. 1349 z późn. zm.) w brzmieniu obowiązującym od 25 lutego 2012 r. Postępowanie przed Sądem I instancji zostało zakończone już po dniu 25.02.2012 r. Stąd też zgodnie z § 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 lutego 2012 r. zmieniającego rozporządzenia w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. poz. 149), wynagrodzenie pełnomocnika z urzędu było ustalone w wysokości obowiązującej po zmianie przepisu. Koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu stanowią element kosztów procesu i podlegają rozliczeniu między stronami zgodnie z regułami rozliczania tych kosztów. Jeżeli strona korzystająca z takiej pomocy wygrywa proces, koszty radcy prawnego zasądza się od przeciwnika na rzecz tej strony, a nie bezpośrednio na rzecz radcy prawnego. Swoje prawa - przewidziane w art. 122 kpc pełnomocnik może zrealizować przez uzyskanie klauzuli wykonalności opiewającej na jego nazwisko, w granicach należnej mu kwoty (orz. SN z dnia 2 listopada 1954 r. II CZ 248/54 PiP 1955 z 5 s. 150, postanowienia SN z dnia 8 września 1982 r. I Cz 83/82, LEX nr 8459 i uchwała SN z dnia 1 marca 1989 r. III CZP 12/89. LEX nr 463039).