Postanowienie VIII Ca 318/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 19 września 2012 r. Sąd Okręgowy w Toru

--- STRONA 1 --- Sygn. akt VIII Ca 318/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 19 września 2012 r. Sąd Okręgowy w Toruniu VIII Wydział Cywilny Odwoławczy w składzie: po rozpoznaniu w dniu 19 września 2012 r. w Toruniu na rozprawie sprawy z powództwa M. H. przeciwko Skarbowi Państwa - Aresztowi Śledczemu w T. o zapłatę oraz sprawy z powództwa M. H. przeciwko Skarbowi Państwa - Aresztowi Śledczemu w T. o zapłatę na skutek apelacji powoda od wyroku Sądu Rejonowego w Toruniu z dnia 31 stycznia 2012 r. sygn. akt I C 142/11 1. 1. oddala obie apelacje, 2 . przyznaje ze Skarbu Państwa — Sądu Rejonowego w Toruniu na rzecz adwokata J. B. kwotę 60 zł (sześćdziesiąt złotych) plus 23% podatku VAT tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu w instancji odwoławczej, Przewodniczący: SSO Hanna Matuszewska (spr.) Sędziowie: SSO Katarzyna Borowy SSO Jadwiga Siedlaczek Protokolant: st. sekr. sąd. Izabela Bagińska --- STRONA 2 --- 3 . przyznaje ze Skarbu Państwa — Sądu Rejonowego w Toruniu na rzecz adwokata A. G. kwotę 60 zł (sześćdziesiąt złotych) plus 23% podatku VAT tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu w instancji odwoławczej, 4 . nie obciąża powoda kosztami procesu pozwanego w postępowaniu odwoławczym. Sygn. akt VIII Ca 318/12 UZASADNIENIE Powód M. H. w pozwie przeciwko Skarbowi Państwa - Aresztowi Śledczemu w T. wniósł o zasądzenie kwoty 15.000 zł zadośćuczynienia za dyskryminację na tle religijnym oraz odrębnie 8.000 zł tytułem zadośćuczynienia za naruszenie jego dóbr osobistych wskutek osadzenia go w przeludnionej celi. Obie sprawy zostały połączone celem łącznego rozpoznania i rozstrzygnięcia. Wyrokiem z dnia 31 stycznia 2012 r. Sąd Rejonowy w T.: I. oddalił powództwo o zadośćuczynienie za dyskryminację II. zasądził ze Skarbu Państwa na rzecz pełnomocnika powoda ustanowionego z urzędu wynagrodzenie w kwocie 2.952 zł tytułem zwrotu kosztów pomocy prawnej III. zasądził od powoda na rzecz pozwanego 500 zł tytułem zwrotu części kosztów procesu, w pozostałej części nie obciążył powoda kosztami procesu IV. kosztami sądowymi, od których zwolniony był powód, obciążył Skarb Państwa V. oddalił powództwo o zadośćuczynienie za niewłaściwe warunki sanitarne i bytowe w celi VI. zasądził ze Skarbu Państwa na rzecz pełnomocnika powoda ustanowionego z urzędu wynagrodzenie w kwocie 2.952 zł tytułem zwrotu kosztów pomocy prawnej VII. zasądził od powoda na rzecz pozwanego 500 zł tytułem zwrotu części kosztów procesu, w pozostałej części nie obciążył powoda kosztami procesu VIII. kosztami sądowymi, od których zwolniony był powód, obciążył Skarb Państwa. Sąd Rejonowy ustalił, że powód w dniu 31 grudnia 2010 r. został przetransportowany z Aresztu Śledczego w I. do Aresztu Śledczego w T. na potrzeby postępowania karnego. Poinformował on kierownika działu penitencjarnego, że planuje chrzest poza terenem Aresztu w obrzędzie kościoła zielonoświątkowego. Dyrektor Aresztu odmówił udzielenia powodowi przepustki na chrzest, powołując się na brak przesłanki szczególnie ważnego powodu w rozumieniu art. 141a § 1 k.k.w. oraz z uwagi na negatywną prognozę kryminologiczną-społeczną dotyczącą powoda. Powód nie był pozbawiony możliwości korzystania z posług religijnych, spotykał się z księdzem katolickim, brał udział w nabożeństwach; nadto nie zabiegał o spotkanie z pastorem zielonoświątkowym w Areszcie w T.. Dnia 2 stycznia 2011 r. złożył prośbę o wydanie mu z depozytu należących do niego przedmiotów w postaci łańcuszka, krzyżyka i obrączki. Dyrektor Aresztu pierwotne odmówił zgody z uwagi na obawę --- STRONA 3 --- niedozwolonego handlu, ostatecznie na skutek skargi powoda wydał mu w/wym. przedmioty. Później, podczas kontroli okazało się, że powód nie posiada w celi wydanych mu przedmiotów. Powód był osadzony w Areszcie Śledczym w T. do dnia 28 czerwca 2011 r. Stan cel, w których przebywał, był dobry i pozbawiony nieprawidłowości w zakresie warunków sanitarnych i wentylacji, oświetlenia i wyposażenia. W okresie od 7 do 12 lutego 2011 r. powód przebywał w celach, w których powierzchnia przypadająca na 1 osobę była niższa niż 3 m kw. ale wyższa niż 2 m kw. W trakcie całego pobytu w Areszcie powód był traktowany tak jak inni osadzeni, korzystał z uprawnień przysługujących osadzonym, składał skargi, prowadził korespondencję z rożnymi instytucjami, korzystał z widzeń. Widzenia odbywały się bez zbędnej zwłoki, a oczekiwanie na nie związane było z ograniczeniami lokalowymi. Ewentualne ograniczenia w przysługujących powodowi uprawnieniach wynikały z udzielonych mu kar dyscyplinarnych, m.in. dwukrotnego udzielania widzeń w sposób uniemożliwiających bezpośredni kontakt z osobą odwiedzającą. W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Rejonowy doszedł do przekonania, że wobec powoda nie stosowano dyskryminacji z uwagi na wyznanie, a warunki bytowe i sanitarne panujące w areszcie śledczym nie spowodowały naruszenia jego dóbr osobistych. Co do dyskryminacji na tle religijnym Sąd Rejonowy ocenił, że odmowa udzielenia powodowi przepustki na chrzest znajdowała uzasadnienie w treści art. 141a § 1 k.k.w., zaś powód był uprawniony do złożenia skargi o ile nie zgadzał się z tą decyzją. Natomiast w kwestii odmowy wydania z depozytu łańcuszka, krzyżyka i obrączki, Sąd zauważył, że ostatecznie przecież przedmioty te zostały jemu wydane. W końcu, Sąd nie dopatrzył się naruszenia z uwagi na zbyt długi oczekiwanie na widzenia z konkubiną, wskazując, że nie miało to żadnego związku z wyznaniem powoda. Odnośnie do osadzenia w warunkach przeludnienia, Sąd I instancji zaznaczył, że powód przebywał w nich jedynie przez 6 dni, w oparciu o decyzję wydaną przez Dyrektora Aresztu Śledczego na podstawie art. 100 § 2b k.k.w. Sąd nie dopatrzył się także naruszenia warunków bytowych sanitarnych, w tym w zakresie właściwej wentylacji w celach. W konkluzji Sąd I instancji rozważając stan faktyczny sprawy z punktu widzenia art. 24 k.c. uznał, że powód nie wykazał, aby na jakiejkolwiek z powoływanych przez niego płaszczyzn doszło do naruszenia jego dóbr osobistych, zaś zarzucane działania pozwanego nie były bezprawne Co więcej zdaniem Sądu Rejonowego nawet udowodnienie twierdzeń powoda nie byłoby jednoznaczne z zasadnością powództwa z uwagi na fakultatywność przyznania zadośćuczynienia, brak zlej woli pozwanego, a także sprzeczność żądania powoda z art. 5 kc. jako osoby zachowującej się w Areszcie Śledczym nagannie i karanej dyscyplinarnie. Jako podstawę orzeczenia o kosztach procesu Sąd Rejonowy przywołał art. 102 k.p.c. Powód, działając przez pełnomocników z urzędu, zaskarżył powyższy wyrok. Odnośnie do powództwa związanego z dyskryminacją religijną (pkt I i III), zarzucił 1. naruszenie art. 445 k.c. w zw. z art. 440 k.c. poprzez niezastosowanie zasady miarkowania zadośćuczynienia i przyjęcie, że pozbawienie powoda krzyżyka, łańcuszka i obrączki nawet na relatywnie krótki okres nie miało znaczenia dla naruszenia jego wolności wyznania i celebrowania obrządku religijnego, podczas gdy elementy kultu religijnego są kardynalnymi prawami podmiotowymi, a w kontekście niniejszej prawy było to dla powoda bardzo ważne 2. naruszenie art. 233 k.p.c. w zw. z art. 24 k.c. poprzez wadliwe przyjęcie, że prawa podmiotowe powoda w czasie odbywania kary, zwłaszcza prawo do swobodnego wyznania i kultu religijnego nie były naruszone, oraz że działania te nie miały charakteru bezprawności 3. naruszenie art. 233 k.p.c. poprzez przyjęcie, że oskarżony odbywając karę nie był dyskryminowany ze względu na swoje wyznanie, w szczególności przez niedanie wiary zeznaniom świadka J. K. (1) i K. L. w zakresie w jakim zeznali, że powód miał możliwość swobodnego spotkania z duchownym, uniemożliwienie odbycia mu chrztu, oraz że przedmioty religijne --- STRONA 4 --- zostały mu zabrane co spowodowało u niego znaczące dolegliwości psychiczne, naruszało jego dobra osobiste w postaci wolności wyznania i nieskrępowanego wykonywania obrządku religijnego. Powód wniósł o zmianę wyroku i zasądzenie na jego rzecz kwoty 15.000 zł oraz zasądzenie od powoda kosztów zastępstwa adwokackiego, ewentualnie o uchylenie wyroku w zaskarżonej części i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, ewentualnie, w razie nieuwzględnienia apelacji, o zasądzenie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej na rzecz pełnomocnika z urzędu. W zakresie roszczenia o zadośćuczynienie za osadzenie w niewłaściwych warunkach (pkt V i VII) powód zarzucił: 1. błędną wykładnię art. 24 w zw. z art. 448 k.c. polegającą na tym, że dobra osobiste powoda w postaci godności i prawa do intymności, przez umieszczenie w przeludnionej celi, nie zostały naruszone oraz że działania te nie miały charakteru bezprawnego 2. naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. przez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów i uznanie zeznań świadka L. L. i J. K. (1) odnośnie do warunków bytowych w celi za wiarygodne, w sytuacji gdy z zeznań L. M., M. M., W. M. i P. W. wynika że warunki bytowe w celi 304 naruszyły przepisy regulujące, w jakich warunkach osadzony powinien odbywać karę 3. nierozważenie całokształtu materiału dowodowego poprzez naruszenie art. 328 § 2 k.c. polegające na nierozpoznaniu naruszenia dobra osobistego w postaci tajemnicy korespondencji i zdrowia i nieodniesienie się do tego w uzasadnieniu wyroku Powód wnniósł o zmianę wyroku w pkt V przez zasądzenie na jego rzecz 8.000 zł oraz kosztów na rzecz pełnomocnika ustanowionego z urzędu, uchylenie pkt VII, ewentualnie o uchylenie wyroku w zaskarżonej części i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania W odpowiedzi na apelację pozwany wniósł o ich oddalenie oraz o zasądzenie na jego rzecz od powoda kosztów procesu za II instancję. Sąd Okręgowy zważył, co następuje: Obie apelacje podlegają oddaleniu. Sąd drugiej instancji jako sąd merytoryczny ma nie tylko uprawnienie, ale wręcz obowiązek rozważenia na nowo całego zebranego w sprawie materiału, oraz dokonania jego własnej, samodzielnej i swobodnej oceny, w tym oceny zgromadzonych w postępowaniu przed sądami obu instancji dowodów. W niniejszej sprawie nie ma jednak podstaw do zakwestionowania ustaleń faktycznych Sądu Rejonowego. Sąd ten dokonał prawidłowych ustaleń faktycznych oraz trafnie określił ich prawne konsekwencje. Ustalenia te oraz ich prawną ocenę Sąd Okręgowy podziela, przyjmując je za swoje i czyniąc je podstawą własnego rozstrzygnięcia. W związku z tym nie zachodzi konieczność ich powtarzania (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 22 kwietnia 1997 r., II UKN 61/97, OSNAPiUS z 1998 r. nr 3 poz. 104 oraz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 listopada 1998 r., I PKN 339/98, OSNAPiUS z 1999 r. nr 24 poz. 776). Apelacja dotycząca zadośćuczynienia za dyskryminację na tle religijnym sprowadza się do polemiki z ustaleniami i ocenami Sądu I instancji, nie popartej rzeczowymi argumentami. W opinii Sądu Okręgowego nie ulega wątpliwości, że odmowa udzielenia powodowi przepustki na ceremonię chrztu w kościele zielonoświątkowym nie była motywowana względami pozamerytorycznymi, co potwierdza choćby treść pisma pozwanego do kapelana Kościoła (...) z 18 stycznia 2011 (k. 61). Art. 141a § 1 k.k.w. zezwalający na udzielanie osobom osadzonym przepustek, wśród przykładowych powodów udzielenia przepustki wymienia odwiedziny u poważnie chorego członka rodziny czy uczestnictwo w pogrzebie członka rodziny, co oznacza, że chodzi tu o sytuacje nieprzewidziane, pilne, niecierpiące zwłoki, dotyczące spraw dużej wagi. Jasne jest, że udział --- STRONA 5 --- w ceremonii religijnej i przyjęcie chrztu, jakkolwiek istotne w sferze duchowej, nie stanowi szczególnej, nagłej i niedającej się przewidzieć okoliczności, która wymagałaby udzielenia przepustki. Dodatkowym argumentem przeciwko udzieleniu przepustki była sformułowana wobec powoda negatywna prognoza kryminologiczo-społeczna, wynikająca m.in. z faktu, że przeciwko powodowi nadal toczyło postępowanie karne w innej sprawie oraz bogatej przeszłości kryminalnej (vide opinia wychowawcy powoda k. 62). O braku jakiejkolwiek dyskryminacji na gruncie religijnym powoda świadczy, że miał możliwość wystąpienia o kontakt z duchownym kościoła zielonoświątkowego w areszcie, z czego jednak, co symptomatyczne, nie skorzystał, nie wnosząc o zezwolenie na takie spotkanie. W opinii Sądu Okręgowego nie sposób też przyjąć, aby decyzja o odmowie wydania powodowi przedmiotów religijnych miała motywację antyreligijną i stanowiła wyraz dyskryminacji na tle wyznaniowym. Zgodnie z art. 79a § 2 k.k.w. skazany nie może przechowywać w celi przedmiotów wartościowych, które obligatoryjnie podlegają przekazaniu do depozytu. Przedmioty, których wydania żądał powód, były wykonane ze srebra, a więc niewątpliwe przedstawiały wartość majątkową. Mogło to uprawniać do odmowy przekazania ich powodowi z depozytu, w związku z czym pierwotna decyzja odmowna Dyrektora Aresztu Śledczego nie może być uznana za ewidentnie nieuzasadnioną. Istotniejszym jest jednak, że po złożeniu przez powoda odwołania decyzja ta uległa zmianie a powód otrzymał opisane przedmioty. Natomiast deklaracje apelującego o towarzyszących mu z tej przyczyny dolegliwościach psychicznych i niehumanitarnym traktowaniu, trzeba ocenić jako sformułowane jedynie na potrzeby procesu. Chybiony jest zarzut nieprzeprowadzenia dowodu z zeznań kapłana zielonoświątkowców, gdyż po pierwsze, świadek ten mimo dwukrotnego prawidłowego wezwania nie stawił się w sądzie, a po drugie, biorąc pod uwagę, że w czasie osadzenia w Areszcie w T. powód się z tą osobą nie kontaktował, dowód ten byłby pozbawiony znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy. Za absolutnie nieuzasadnione uznać należy zawarte w apelacji twierdzenia, jakoby kierownik działu penitencjarnego w Areszcie Śledczym J. K. (1) i wychowawca L. L. "jasno, precyzyjnie i i w sposób logiczny" wskazywali, że w Areszcie Śledczym dochodziło do nadużyć na podłożu religijnym (s. 4 apelacji). Stawiają one znakiem zapytania czy skarżący zapoznał się z treścią zeznań tychże świadków. Nie ma też racji apelujący twierdząc, że Sąd I instancji przyznał, iż doszło do naruszenia jego dóbr osobistych lecz miało ono charakter okresowy. Sąd bowiem w sposób niebudzący wątpliwości stwierdził, że powód nie był dyskryminowany z uwagi na wyznanie, a jego dobra osobiste nie zostały naruszone w jakimkolwiek stopniu. Przechodząc do apelacji w sprawie o zadośćuczynienie za niezapewnienie właściwych warunków bytowych i sanitarnych w celi, należy również w pełni zaaprobować stanowisko Sądu I instancji o braku bezprawności działania pozwanego. Co do zagadnienia nadmiernego zagęszczenia celi (poniżej 3 m kw. na osobę), wypada zwrócić uwagę, że umieszczenie powoda na okres 5 dni w takich warunkach nastąpiło po nowelizacji kodeksu karnego wykonawczego dokonanej ustawą z dnia 9 października 2009 r. i wprowadzeniu z dniem 6 grudnia 2009 r. do tego kodeksu art. 110 § 2b, który umożliwia na mocy decyzji dyrektora zakładu karnego/aresztu umieszczenie w celi niezapewniającej 3 mkw. na osobę (nie mniej niż 2 m kw.) w razie konieczności natychmiastowego umieszczenia w nim określonych kategorii osób, przy braku wolnych miejsc w celach mieszkalnych. Na tej podstawie prawnej wobec powoda wydana została decyzja z dnia 9 lutego 2011 r., zmieniona decyzją z 24 lutego 2011 r (k. 65 i 65v akt I C 318/11).Wobec tego, że powód nie kwestionował faktycznego wystąpienia przesłanek z art. 110 § 2a k.k.w., działanie pozwanego nie może zostać uznane za bezprawne. Tym samym nie doszło do bezprawnego naruszenia dóbr osobistych powoda rodzącego prawo do zadośćuczynienia. Przywołane zaś obszernie w apelacji orzecznictwo Sądu Najwyższego na temat skutków umieszczenia w celach, dotyczy stanu sprzed 6 grudnia 2009 r., kiedy zakłady karne stosowały uchylony z tą datą art. 248 § 1 k.k.w. pozwalający na umieszczenie osadzonych w celi niezapewniającej 3 m kw. na osobę "w szczególnie uzasadnionych wypadkach" oraz "na czas określony", który to przepis był permanentnie nadużywany, a trudności lokalowe, na które powoływały się zakłady karne, nie wyczerpywały przesłanki "szczególnie uzasadnionego wypadku". W obecnym stanie prawnym, który znajduje zastosowanie do okoliczności faktycznych powoływanych w pozwie, legitymowanie się przez zakład karny (areszt śledczy) decyzją wydaną na podstawie art. 110 § 2b k.k.w. opartą na --- STRONA 6 --- rzeczywistym wystąpieniu przesłanek z tego przepisu, jest okolicznością wyłączającą bezprawność. Skarżącemu umknęła zmiana stanu prawnego, w związku z czym podnoszona w apelacji argumentacja okazuje się chybiona. Nieskuteczny jest też zarzut dotyczący niewłaściwych ustaleń co do warunków bytowych w celi, w której osadzony był powód, i błędnej oceny zeznań świadków, którzy wraz z powodem w tej celi przebywali. Trafnie Sąd I instancji ustalił, że cele były wyposażone w podstawowe i niezbędne sprzęty, w tym łóżko dla każdego osadzonego, zapewnione miejsca siedzące, znajdowała się w nich umywalka i odizolowana toaleta. Sama natomiast ujemna subiektywna ocena przez powoda standardu celi, działania systemu wentylacji, poziomu czystości, czy generalnie dyskomfort w codziennym funkcjonowaniu z uwagi na małą powierzchnię celi, są dalece niewystarczające do stwierdzenia, że warunki te były poniżające, upokarzające czy niehumanitarne i prowadziły do naruszenia godności osób osadzonych. Nie zasługuje na uwzględnienie zarzut nierozpoznania istoty sprawy z uwagi na nieodniesienie się przez Sąd I instancji, w kontekście naruszenia dóbr osobistych, do podnoszonej przez powoda kwestii naruszenia jego tajemnicy korespondencji oraz prawa do zdrowia z uwagi na umieszczenie w jednej celi z osobą zarażoną oraz wydawanie przeterminowanych leków. Pomijając fakt, że o nierozpoznaniu istoty sprawy nie może być mowy, bowiem Sąd Rejonowy w pełni przeanalizował merytorycznie podstawę materialną żądania, należy podkreślić, że twierdzenia powoda w tym zakresie nie znalazły nawet cienia potwierdzenia w przeprowadzonych dowodach. W konkluzji stwierdzić należy, że zarzuty podniesione w obu apelacjach były nieuzasadnione i nie mogły doprowadzić do podważenia zaskarżonego rozstrzygnięcia. Sąd Okręgowy nie dostrzegł także podstaw do zmiany wyroku z zakresie częściowego obciążenia powoda kosztami procesu; strona wszczynająca proces, nawet jeśli została zwolniona od kosztów sądowych, musi bowiem liczyć się koniecznością zwrotu stronie przeciwnej poniesionych przez nią kosztów procesu (art. 108 ustawy z 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych). Powód został tymi kosztami obciążony jedynie częściowo, a jego sytuacja, jakkolwiek niełatwa, nie nosi żadnych znamion nadzwyczajności czy wyjątkowości, które uzasadniałyby całkowite odstąpienie od obciążenia go tymi kosztami. Mając na uwadze całokształt przedstawionych rozważań Sąd Okręgowy oddalił obie apelacje (art. 385 k.p.c.). Po myśli art. 29 ust. 1 ustawy z dnia 26 maja 1992 Prawo o adwokaturze (t.j. Dz. U. z 2009 r. Nr 146 poz. 1198 z późn. zm.) Sąd przyznał wynagrodzenie pełnomocnikom powoda ustanowionym z urzędu, reprezentującym go w każdej z połączonych spraw, w wysokości wynikającej z § 11 ust. 1 pkt 25 w zw. z § 13 ust. 1 pkt 1 i § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163 poz. 1348 z późn. zm.). Należy w tym miejscu zaznaczyć, że przepis § 11 ust. 1 pkt 25 cyt. rozporządzenia przewidujący stawkę 120 zł w sprawach o odszkodowanie lub o zadośćuczynienie związane z warunkami wykonywania kary pozbawienia wolności lub tymczasowego aresztowania, obowiązuje od 25 lutego 2012 r., zaś zgodnie z § 2 rozporządzenia nowelizującego (Dz.U. Nr 150), do spraw wszczętych przed dniem wejścia w życie rozporządzenia stosuje się przepisy dotychczasowe do czasu zakończenia postępowania w danej instancji. W sprawie niniejszej apelacje zostały wniesione 9 marca 2012 r., co uzasadniało zastosowanie nowej stawki za zastępstwo w II instancji.