Wyrok VIII Ca 313/11 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 26 października 2011 r. Sąd Okręgowy w

--- STRONA 1 --- Sygn. akt VIII Ca 313/11 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 26 października 2011 r. Sąd Okręgowy w Toruniu VIII Wydział Cywilny Odwoławczy w składzie: po rozpoznaniu w dniu 26 października 2011 r. w Toruniu na rozprawie sprawy z powództwa A. F. przeciwko Skarbowi Państwa - Aresztowi Śledczemu w T. o zapłatę na skutek apelacji pozwanego od wyroku Sądu Rejonowego w Toruniu z dnia 14 kwietnia 2011 r. sygn. akt IC 869/10 1. oddała apelację, 2 . przyznaje od Skarbu Państwa — Sądu Rejonowego w Toruniu na rzecz adwokata J. K. kwotę 180 (sto osiemdziesiąt) zł plus 23% podatku VAT tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu powodowi w instancji odwoławczej. Sygn. akt VIII Ca 313/11 UZASADNIENIE A. F. w pozwie przeciwko Skarbowi Państwa - Aresztowi Śledczemu w T. żądał zasądzenia kwoty 50.000 zł z ustawowymi Przewodniczący - Sędzia: SSO Rafał Krawczyk (spr.) Sędziowie: SSO Hanna Matuszewska SSO Ilona Dąbek Protokolant: st. sekr. sąd. Izabela Bagińska --- STRONA 2 --- odsetkami od wydania wyroku do dnia zapłaty tytułem zadośćuczynienia za naruszenie jego dóbr osobistych poprzez niezapewnienie właściwych warunków odbywania kary pozbawienia wolności. Wyrokiem z dnia 14 kwietnia 2011 r. Sąd Rejonowy w T. a) zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 1000 zł z ustawowymi odsetkami od 14 kwietnia 2011 r. do dnia zapłaty b) oddalił powództwo w pozostałej części c) nie obciążył powoda kosztami postępowania d) przyznał pełnomocnikowi powoda z urzędu kwotę 2952 zł tytułem zwrotu kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu e) obciążył Skarb Państwa pozostałymi kosztami postępowania. Zasadnicze motywy tego orzeczenia były następujące: powód przebywał w Areszcie Śledczym w T. w przeludnionej celi od marca 2008 r. do sierpnia 2009 r. Był osadzony w celach pięcioosobowych, w których okresowo przebywało po 7 osób. Takie działanie było sprzeczne z prawem, bowiem powód przebywał w celach, w których na jednego skazanego przypadało mniej niż 3m 2 powierzchni, co pozostawało w sprzeczności z minimalnym wymogiem określonym w art. 110 § 1 k.k.w. Wprawdzie do września 2009 r. art. 248 § 1 k.k.w. pozwalał, w szczególnie uzasadnionych wypadkach, na umieszczenie osadzonych na czas określony w warunkach, w których powierzchnia celi na 1 osobę wynosi mniej niż 3 m 2 , jednak zdaniem Sądu I instancji w okresie, w którym powód przebywał w Areszcie, nie wystąpiły wyjątkowe okoliczności usprawiedliwiające czasowej zagęszczenie cel. Sąd ten zwrócił także uwagę, że w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 26 maja 2008 r. uznającego art. 248 § 1 k.k.w za niezgodny z Konstytucją, którego wejście w życie zostało odroczone o 18 miesięcy, stwierdzenie niekonstytucyjności tego przepisu skutkowało ex tunc wobec czego sąd w ogóle nie powinien stosować go do oceny zdarzeń prawnych, które miały miejsce przed dniem wejścia w życie tego orzeczenia. Tym samym Sąd Rejonowy doszedł do wniosku, że nie było podstawy prawnej do osadzenia powoda w celach, w których na jedną osobę przypadało mniej niż 3m 2 powierzchni. Zdaniem Sądu Rejonowego oczywiste jest, że takie zachowanie pozwanego skutkowało naruszeniem dóbr osobistych powoda, co z kolei rodzi obowiązek zadośćuczynienia. Sąd zaznaczył przy tym, że Skarb Państwa odpowiada za szkodę wyrządzoną swoim bezprawnym działaniem na zasadzie ryzyka (art. 417 k.c.). Sąd Rejonowy zasądził zadośćuczynienie w kwocie 1000 zł, mając na uwadze jego symboliczne znaczenie i uznając ją za odpowiadającą rozmiarowi i charakterowi naruszenia dóbr osobistych powoda. Jednocześnie Sąd Rejonowy uznał za chybione argumenty pozwanego, sprowadzające się do zarzutu, że przyznanie powodowi zadośćuczynienie będzie naruszało poczucie sprawiedliwości. Orzeczenie o kosztach procesu Sąd Rejonowy uzasadnił treścią art. 102 k.p.c. powołując się na sytuację materialną powoda, pozbawienie go wolności oraz słuszność powództwa co do zasady. Pozwany złożył apelację od powyższego wyroku w części dotyczącej pkt. I i III, zarzucając 1. błąd w ustaleniach faktycznych, który miał negatywny wpływ na wynik postępowania polegający na ustaleniu, że powód przebywał w Areszcie śledczym w T. od marca 2008 r. do 20 sierpnia 2009 r. oraz że w tym czasie osadzony był w warunkach, w których przypadająca na niego powierzchnia była mniejsza niż 3m2, kiedy faktycznie powód przebywał w Areszcie śledczym w T. od 1 lutego 2008 r. do 10 sierpnia 2009 r. ( i z tym okresem powód wiąże swoje roszczenie), a w warunkach przeludnienia był osadzony tylko przez okres 291 dni w czasie do dnia 24 września2008 r. do dnia 6 sierpnia --- STRONA 3 --- 2009 r. 2. naruszenie przepisów b) art. 110 § 2 zd. 1 k.k.w. w zw. z at. 248 § 1 k.k.w. w brzmieniach obowiązujących przed dniem 6 grudnia 2009 r. poprzez niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że pozwany nie był uprawniony do osadzenia powoda w warunkach, w których nie miał on zagwarantowanego metrażu 3 m2 powierzchni mieszkalnej celi c) art. 248 § 1 k.k.w. poprzez niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że pozwany nie był uprawniony do stosowania postanowień tego przepisu d) art. 448 k.c. poprzez niewłaściwe zastosowanie polegające na nieuwzględnieniu winy jak przesłanki uzasadniającej odpowiedzialność pozwanego e) art. 24 k.c. poprzez niewłaściwe zastosowanie polegające na nieuwzględnieniu okoliczności wyłączających bezprawność działania pozwanego, a tym samym uznanie, z postępowania pozwanego wobec powoda było bezprawne f) art. 5 k.c. poprzez jego niezastosowanie g) art. 233 § 1 k.p.c. poprzez niewłaściwe zastosowanie polegające na dokonaniu dowodnej oceny dowodów, które skutkowało nieprawidłowymi ustaleniami w zakresie faktycznego okresu pobytu powoda u pozwanego, okresu objętego żądaniem pozwu oraz w zakresie faktycznego osadzenia powoda w warunkach przeludnienia h) art. 321 § 1 k.p.c. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na wyrokowaniu co do przedmiotu który nie był objęty żądaniem pozwu tj. co do okresu po dniu 10 sierpnia 2010r. i) art. 98 k.p.c. poprzez jego niezastosowanie i) art. 102 k.p.c. przez niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że w sprawie zachodzi szczególnie uzasadniony przypadek z uwagi na stan materialny powoda, pozbawienie go wolności oraz słuszność powództwa co do zasady W oparciu o wskazane zarzuty skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku w pkt I poprzez oddalenie powództwa oraz w pkt III poprzez zasądzenie od powoda na rzecz pozwanego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego. W odpowiedzi na apelację powód wniósł o jej oddalenie oraz o zasądzenie na rzecz pełnomocnika z urzędu kosztów zastępstwa procesowego. Sąd Okręgowy zważył, co następuje. Apelacja nie zasługiwała na uwzględnienie. Sąd Okręgowy podziela ustalenia faktyczne Sądu I instancji i przyjmuje je za własne, czyniąc je podstawą rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie. Nietrafny był zarzut błędu w ustaleniach faktycznych i związanej z nim wadliwej oceny dowodów, poprzez nieprawidłowe ustalenie okresu w jakim powód przebywał w nadmiernie zagęszczonej celi. Zasadnie Sąd I instancji przyjął, że od wezwania 2008 r. do 20 sierpnia 2009 r. powód przebywał w przeludnionych celach w sumie przez 297 dni, zaś w oparciu o informacje Aresztu Śledczego do sędziego penitencjarnego według których wskaźniki przeludnienia w okresie wcześniejszym oscylowały wokół 110 % uprawniona była konkluzja, że powód był osadzony w analogicznych --- STRONA 4 --- warunkach również w tym wcześniejszym okresie. Tak czy inaczej, ponad wszelką wątpliwość zostało udowodnione, że powód przebywał w celach przeludnionych przez przeważającą część swojego pobytu w Areszcie i już tylko to ustalenie stanowiło wystarczającą podstawę faktyczną rozstrzygnięcia. Chybiony jest także zarzut naruszenia art. 321 § 1 k.p.c. poprzez objęcie wyrokiem okresu dłuższego niż objęty petitum pozwu, bowiem w istocie z motywów zaskarżonego wyroku nie wynika, aby przyznane powodowi zadośćuczynienie wykraczało poza ten okres. Kolejny najdalej idący zarzut łączy się z zagadnieniem przesłanek odpowiedzialności Skarbu Państwa za naruszenie dóbr osobistych (art. 448 k.c.). Nie wdając się szczegółowo w tę materię wystarczy przywołać uchwałę składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 18 października 2011 r. III CZP 25/11 (http://www.sn.pl.), zgodnie z którą umieszczenie osoby pozbawionej wolności w celi o powierzchni przypadającej na osadzonego mniejszej niż 3 m 2 może stanowić wystarczającą przesłankę stwierdzenia naruszenia jej dóbr osobistych; odpowiedzialność Skarbu Państwa na podstawie art. 448 k.c. za krzywdę wyrządzoną tym naruszeniem nie zależy od winy. Sąd Okręgowy przychyla się do wykładni zaprezentowanej w powyższym orzeczeniu więc przyjąć należy, że kwestia ta pozostaje poza dyskusją, zaś zarzut naruszenia art. 448 k.c. jest w tym aspekcie chybiony. Co do bezprawności (art. 24 k.c.), należy, nie wnikając w kwestię skutków odroczenia przez Trybunał Konstytucyjny utraty mocy obowiązującej przepisu art. 248 § 1 k.k.w, podzielić w pełni stwierdzenie Sądu Rejonowego, iż działanie pozwanego było bezprawne i nie zostało uzasadnione wyjątkowymi okolicznościami pozwalającymi na odstępstwo od obowiązku zapewnienia minimalnej powierzchni celi. Nie sposób przyjąć, że szczególnym wypadkiem o jakim mowa w art. 248 k.k.w. był powszechny ówcześnie stan przeludnienia w zakładach karnych. Zaistniała sytuacja wynikała z braku odpowiedniej infrastruktury systemu więziennictwa, u której podstaw z kolei leżało w głównej mierze niedostateczne dofinansowanie. Taki stan rzeczy występował od dłuższego czasu, zatem trudno uznać, aby w grę wchodził szczególny przypadek usprawiedliwiające zakwaterowanie w celach większej niż dopuszczalna liczby osadzonych. Pod pojęcie szczególnego wypadku mogłyby podpadać takie sytuacje jak np. wzrost liczby przestępstw i wyroków skazujących na bezwzględne kary izolacyjne, wprowadzenie stanu wojennego, wyjątkowego lub klęski żywiołowej, wystąpienie stanu epidemii lub zagrożenia epidemiologicznego w zakładzie karnym. Do stwierdzenia wystąpienia „szczególnie uzasadnionego wypadku" nie wystarcza natomiast samo powołanie się na istniejący w kraju stan przeludnienia zakładów karnych (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 marca 2010 r. II CSK 486/2009, Lex Polonica nr 2300362). Również działania podejmowane przez pozwanego w celu wyeliminowania przepełnienia, w tym zaadaptowanie na pobyt osadzonych dodatkowych pomieszczeń, nie zmieniają bezprawności istniejącego stanu rzeczy, skoro w przypadku powoda przez pewien czas wymóg co do powierzchni celi nie był zachowany. Tak samo brak możliwości odmowy przyjęcia osadzonego ma jedynie wewnętrzne znaczenie w ramach struktury pozwanego i nie zmienia faktu, że postępowanie Państwa względem powoda nosiło znamiona bezprawności. Próby wykazania przez pozwanego braku bezprawności jego zachowania z uwagi na działanie w ramach porządku publicznego były nieskuteczne. O zgodności z porządkiem prawnym nie może decydować jedynie spełnienie obowiązków formalnych polegających na powiadomieniu właściwych organów o fakcie przepełnienia. Nie można też upatrywać wyłączenia bezprawności w rzekomej zgodzie powoda na przebywanie w zagęszczonej celi. O zgodzie takiej nie może świadczyć brak skarg na warunki bytowe w celi. Okoliczności te mogły mieć znaczenie jedynie dla oceny intensywności pokrzywdzenia powoda. W konsekwencji należy stwierdzić, że pozwany nie zdołał udowodnić, aby jego postępowanie wobec powoda mieściło się w ramach porządku prawnego a tym samym nie obalił domniemania bezprawności z art. 24 k.c. Za udowodnione należy uznać także, iż przebywanie w celi w warunkach nadmiernego zaludnienia naruszyło dobro osobiste powoda w postaci prawa do odbywania kary pozbawienia wolności w godnych warunkach. Zdaniem Sądu Okręgowego, do stwierdzenia naruszenia dóbr osobistych osadzonego nie jest jednak konieczne aby przybrało ono drastyczną formę np. niegodziwego, nieludzkiego traktowania. Skala naruszenia wpływa na rozmiar zadośćuczynienia, natomiast dla samego stwierdzenia naruszenia wystarczy, aby skutki działania pozwanego przekraczały stopień dolegliwości immanentnie wpisanej w karę pozbawienia wolności. W świetle ustaleń faktycznych sprawy, zwłaszcza długotrwałości osadzenia powoda w przeludnionej celi, taka sytuacja miała miejsce w przypadku powoda. Nie zasługiwał na uwzględnienie zarzut naruszenia art. 5 k.c. Wbrew pozwanemu, nie można twierdzić, że przyznawanie zadośćuczynień osobom skazanym obraża poczucie sprawiedliwości, zwłaszcza w kontekście realiów społeczno- --- STRONA 5 --- ekonomicznych kraju. Przeciwnie, zasady słuszności wymagają, aby każde naruszenie dóbr osobistych zostało zrekompensowane odpowiednim zadośćuczynieniem. Celowe jest zwrócenie uwagi, że zadośćuczynienie przyznane przez Sąd I instancji ma, jak słusznie zauważył ten Sąd, wymiar symboliczny a zarazem stanowi dolną granicę kwoty reprezentującej realną wartość ekonomiczną, co oznacza, że skarżący nadmiernie i niezrozumiale eksponuje niesłuszność przyznania powodowi korzyści finansowej. Rozstrzygnięcie w zakresie kosztów procesu zasługuje na aprobatę, a zarzuty naruszenia art. 98 k.p.c. i art. 102 k.p.c. są chybione. Z uwagi na uwzględnienie powództwa jedynie w niewielkim stopniu (2%), koszty które powód miałby zwrócić (część opłaty od pozwu oraz część wynagrodzenia pełnomocnika pozwanego) przewyższyłyby wysokość zasądzonego roszczenia. Roszczenie było zaś słuszne co do zasady, a wysokość zasądzonej kwoty wynikała z uznania sądu, trudno więc zarzucać powodowi, że dochodził roszczenia oczywiście niezasadnego i obarczać go konsekwencjami finansowymi na płaszczyźnie kosztów procesu, tym bardziej że w rachubę wchodziło bezprawne działanie Państwa. W rezultacie Sąd Okręgowy oddalił apelację (art. 385 k.p.c.) oraz przyznał od Skarbu Państwa - Sądu Rejonowego w Toruniu wynagrodzenie pełnomocnikowi powoda ustanowionemu z urzędu (art. 29 ust 1 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. Prawo o adwokaturze).