Postanowienie VIII Ca 245/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 18 lipca 2012 r. Sąd Okręgowy w Toruniu

--- STRONA 1 --- Sygn. akt VIII Ca 245/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 18 lipca 2012 r. Sąd Okręgowy w Toruniu VIII Wydział Cywilny Odwoławczy w składzie: Przewodniczący: SSO Katarzyna Borowy (spr.) Sędziowie SSO Hanna Matuszewska SSO Ilona Dąbek Protokolant: st. sekr. sądowy Izabela Bagińska po rozpoznaniu w dniu 12 lipca 2012 r. w Toruniu na rozprawie sprawy z powództwa J. M. (1) przeciwko Skarbowi Państwa - Aresztowi Śledczemu w Toruniu, Skarbowi Państwa - Aresztowi Śledczemu w Bydgoszczy, Skarbowi Państwa—Aresztowi Śledczemu w Inowrocławiu, Skarbowi Państwa - Zakładowi Karnemu w Potulicach o zapłatę na skutek apelacji powoda od wyroku Sądu Rejonowego w Toruniu z dnia 11 stycznia 2012 r. sygn. akt IC 881/10 I. Zmienia zaskarżony wyrok w punkcie I. (pierwszym) sentencji o tyle, że zasądza od pozwanych na rzecz powoda J. M. następujące kwoty: 1) od Skarbu Państwa — Aresztu Śledczego w Inowrocławiu kwotę 300 zł (trzysta złotych) tytułem zadośćuczynienia; 2) od Skarbu Państwa Zakładu Karnego w Potulicach kwotę 200 zł (dwieście złotych) 3) od Skarbu Państwa Aresztu Śledczego w Toruniu Kwotę 300 zł (trzysta złotych) II. Przyznaje ze Skarbu Państwa — Sądu Rejonowego w Toruniu na rzecz radcy prawnego M. Ł. kwotę 1.200 (jeden tysiąc dwieście złotych) plus 23% podatku VAT tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu za instancję odwoławczą; III. Nie obciąża powoda kosztami zastępstwa prawnego pozwanych za instancję odwoławczą. Sygn. akt VIII Ca 245/12 UZASADNIENIE --- STRONA 2 --- Powód J. M. (1), po ostatecznym sprecyzowaniu powództwa, domagał się zasądzenia od Skarbu Państwa - Aresztu Śledczego w T. kwoty 8.000 zł, od Skarbu Państwa - Aresztu Śledczego w B. kwoty 3.000 zł, od Skarbu Państwa - Aresztu Śledczego w I. kwoty 2.500 zł i od Skarbu Państwa - Zakładu Karnego w P. kwoty 1.500 zł tytułem zadośćuczynienia za odbywanie kary pozbawienia wolności w nieodpowiednich warunkach oraz za doznane obrażenia ciała. Wyrokiem z dnia 11 stycznia 2012 r. Sąd Rejonowy w T.: I. oddalił powództwo II. nie obciążył powoda kosztami procesu poniesionymi przez pozwanych III. kosztami sądowymi obciążył Skarb Państwa IV. zasądził od Skarbu Państwa - kasy Sądu Rejonowego w T. na rzecz kancelarii (... ) spółka partnerka z siedzibą w T. - radcy prawnego M. Ł. kwotę 2.400 zł plus podatek VAT tytułem kosztów pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu Podstawą powyższego rozstrzygnięcia były następujące ustalenia faktyczne i oceny prawne: powód J. M. (1) był osadzony w czterech jednostkach penitencjarnych: Areszcie Śledczym w T., Areszcie Śledczym w B., Areszcie Śledczym w I. i Zakładzie Karnym w P.. W Areszcie Śledczym w T. przebywał w okresie: od 5 lutego 2005 r. do stycznia 2007 r, od 24 grudnia 2008 r. do 13 stycznia 2009 r. i od 20 lutego 2010 r. do 30 marca 2010 r., w Areszcie Śledczym w B. w okresie: od 14 grudnia 2009 r. do 17 lutego 2010 r. i od 1 kwietnia 2010 r. do 5 sierpnia 2010 r., w Areszcie Śledczym w I. w okresie: od 13 stycznia 2009 r. do 10 czerwca 2009 r. i od dnia 25 sierpnia 2009 r. do 11 grudnia 2009 r. i w Zakładzie Karnym w P. od 9 stycznia 2007 r. do 24 maja 2007 r. W trakcie osadzenia w w/w jednostkach penitencjarnych przebywał w różnych celach. Między innymi w Areszcie Śledczym w T. podczas drugiego pobytu był osadzony w celi nr 309, a trzeciego w celi nr 105 i 109, w Areszcie Śledczym w B. w okresie od 14 grudnia 2009 r. do 17 lutego 2010 r. przebywał w celi nr 4 o pow. 15,70 m2 wraz z czterema współwięźniami, w Areszcie Śledczym w I. w okresie od 13 stycznia do 27 stycznia 2009 r. był osadzony w celi nr 305 o pow. 7,13 m2 i w Zakładzie Karnym w P. w okresie od 10 stycznia 2007 r. do dnia 22 marca 2007 r. przebywał na oddziale typu półotwartego w celi nr 4. W jednostkach penitencjarnych, w których przebywał J. M. (1) o różnym natężeniu i różnej częstotliwości występował problem przeludnienia. O umieszczaniu skazanych i tymczasowo aresztowanych na czas utrzymującego się przeludnienia jednostki w warunkach, w których powierzchnia celi na 1 osobę wynosiła mniej niż 3 m 2,dyrektorzy jednostek penitencjarnych comiesięcznie informowali o przeludnieniu właściwego Sędziego Penitencjarnego. W razie potrzeby inne pomieszczenia adaptowano na cele. Stan ogólny cel w Aresztach Śledczych, jak i w Zakładzie Karnym w P. jest dobry i nie stwierdzano nieprawidłowości podczas przeprowadzanych kontroli, również w okresie gdy przebywał w nich J. M. (1). Sąd Rejonowy ustalił dalej, że w Areszcie Śledczym w T. każdy osadzony ma łóżko, szafkę, --- STRONA 3 --- miejsce przy stole, taboret; w każdej sali są kąciki sanitarne, murowane z drzwiami, osobna wentylacja dla kącika sanitarnego i dla celi. Wentylacja jest grawitacyjna. Oświetlenie w celach wynosi ok. 300 luksów; jest możliwość otwierania okien; celach działa radiowęzeł, a nadto jest dostęp do sieci telewizyjnych, przy czym odbiorniki muszą sobie zapewnić osadzeni. Do cel doprowadzona jest woda ciepła i zimna, z tym że dostęp do ciepłej wody ma miejsce o określonych godzinach. Osadzeni dostają środki higieny raz w miesiącu i środki czystości raz w tygodniu. Osadzeni otrzymują od Aresztu Śledczego czystą pościel, ręczniki oraz środki czystości. Z łaźni więźniowie mogą korzystać raz w tygodniu. Raz dziennie odbywają się spacery. Istnieje możliwość korzystania ze świetlicy, z biblioteki oraz uczestniczenia we mszy świętej, która odbywa się raz w tygodniu. Przez cały czas obecna jest pielęgniarka, która może spowodować niezwłoczne przyjęcie osadzonego przez lekarza w zależności od zgłaszanych dolegliwości. W nagłych przypadkach jest wzywane pogotowie. W Areszcie Śledczym w T. jest izba chorych, ambulatorium i gabinet, w którym przyjmuje lekarz. Istnieje możliwość zainicjowania spotkania z Dyrektorem bądź kierownikami poszczególnych działów i złożenia skargi. Następnie Sąd ustalił, że w Areszcie Śledczym w B. dla każdego osadzonego przewidziane jest łóżko, szafka, miejsce przy stole i taboret. Cele są 4,3, 5, 6 - osobowe. Oświetlenie cel jest zgodnie z wymogami. Wentylacja jest grawitacyjna. Kąciki sanitarne są wygrodzone płytą pilśniową i kotarą. Istnieje dostęp do zimnej wody, przy czym osadzeni mają czajniki i w związku z tym istnieje możliwość podgrzania wody. Raz w miesiącu są wydawane środki czystości - pasta do zębów, krem do golenia, nożyk do golenia, mydło, papier toaletowy i proszek do prania i środki do sprzątania. Raz w tygodniu jest kąpiel. Spacery są codzienne. Bielizna jest wymieniana co tydzień a pościel co dwa tygodnie. Porządek w celach utrzymują osadzeni. W oddziałach zewnętrznych cele są cały czas otwarte. Skazani mają swobodny dostęp do wszystkich urządzeń tj. do świetlicy, siłowni, boiska. Są trzy boiska do piłki nożnej, siatkowej, kosza. Sale są 4-5 osobowe. W każdej sali jest nowy sprzęt kwaterunkowy, prawie w każdej sali jest telewizor, gry Play Station, odtwarzacze DVD, wieże stereo. Łaźnia jest wspólna - ma 9 stanowisk prysznicowych. Jest dostępna całą dobę. Jest 7 oczek klozetowych, 8 zlewów, wymiana pościeli raz na 2 tygodnie, świetlica jest ogólnie dostępna. Osadzeni mają bezpośredni kontakt do wychowawców. Co do Aresztu Śledczego w I., Sąd Rejonowy ustalił, że każdy osadzony ma swoje łóżko, każda cela jest wyposażona w stół, miejsce do siedzenia zgodnie z ilością osadzonych w celi, miskę do prania, szafki na rzeczy osobiste, kącik sanitarny, dostęp do bieżącej wody. Oświetlenie jest lampami jarzeniowymi, w niektórych celach jeszcze żarówkami. Każda cela posiada okno z możliwością jego otwarcia lub uchylenia. Wentylacja jest grawitacyjna. W większości cele są 2 lub 3 -osobowe. Ale też są cele 4 i 10 - osobowe. Kąciki sanitarne w pawilonie A są wewnątrz celi oddzielone kotarą z drelichu lub z materiału pełnego. Budynek jest ponad 100 letni i nie zawsze jest możliwość stałego oddzielenia kącika sanitarnego. W budynku B w salach nie ma kącików sanitarnych bo sale są otwarte i osadzeni mają możliwość całodobowo korzystania z umywalni i ubikacji. W oddziale zewnętrznym istnieje możliwość korzystania z zajęć sportowych, z biblioteki, z telewizora. Osadzeni są zatrudnieni w jednostce lub na zewnątrz. Widzenia --- STRONA 4 --- mają dwa razy w tygodniu, mogą wysyłać korespondencję, składać skargi. Sąd I instancji ustalił przy tym, że w dniu 17 lutego 2010 r. powód, będąc osadzony w Areszcie Śledczym w B. w zakładzie karnym typu półotwartego, w trakcie wykonywania prac przy odśnieżaniu, samowolnie oddalił się z miejsca wykonywania pracy. W dniu 20 lutego 2010 r. zgłosił się do Komendy Miejskiej Policji w T., już z doznanym urazem kończyny dolnej. Przewieziono go do Wojewódzkiego Szpitala (...) w T. w T. z uwagi na doznane obrażenia, gdzie stwierdzono złamanie kostki, założono szynę gipsową i zalecono kule ortopedyczne, po czym został przyjęty do Aresztu Śledczego w T.. W związku z urazem był objęty pomocą medyczną. Oceniając przeprowadzone dowody Sąd Rejonowy dał wiarę tym składającym się na przedstawiony stan faktyczny, natomiast odmówił wiarygodności zeznaniom powoda co do przeludnienia w celach, naruszeń dotyczących zapewnienia właściwych warunków w celach, okoliczności uszkodzenia ciała i pomocy medycznej. Sąd zanzaczył przy tym, że powód wykazał się brakiem konsekwencji w tym, co podnosił; podczas przesłuchania wymieniał inne cele, niż dotychczas wskazywane, zmieniał ich liczbę i okresy, w których miał być osadzony i tak podczas przesłuchania podał, że w: 1) Areszcie Śledczym w T. przebywał w celach: 207, 204, 106, 109, 306, 304, 302, 402, 310, 7, 111, 107, 309, 207, 2) Areszcie Śledczym w B. w celach: 217, 120, 115, 113, 312, 3) Areszcie Śledczym w I. w celach: 305, 314 i 4) Zakładzie Karnym w P. w celi nr 4, a uprzednio podawał, że: ad.l) 106, 111, 204, 302, 310, 107, 309, 105 i 109: ad. 2) 4 i 123, ad. 3) 305 i ad. 4 ) Zatem, wedle Sądu I instancji, powód jedynie konsekwentnie podawał celę nr: 106, 109, 111 i 309 w przypadku Aresztu Śledczego w T., nr 305 w przypadku Aresztu Śledczego w I. i nr 4 w przypadku Zakładu Karnego w P.. Za niezgodne z rzeczywistym stanem rzeczy Sąd uznał zeznania powoda dotyczące warunków bytowo- socjalnych panujących w Areszcie Śledczym w T., gdyż z akt sprawy wynika, że były one zgodne z wymogami. Sąd uznał również za nieprawdzie twierdzenia powoda, że do złamania nogi doszło podczas prac wykonywanych na rzecz pozwanego Skarbu Państwa- Dyrektora Aresztu Śledczego w B.. Jak wskazał Sąd I instancji, bezsporne było w sprawie, to że powód był osadzony w czterech jednostkach penitencjarnych jak też to, że powód w w/w jednostkach penitencjarnych był osadzany w różnych celach. Sporne było natomiast, czy w celach, w których osadzany był powód występowało zjawisko przeludnienia i jaki miało ono charakter, a nadto jakie były warunki bytowe w Areszcie Śledczym w T., Areszcie Śledczym w B., Areszcie Śledczym w I. i Zakładzie Karnym w P.. Powód opierał swoje roszczenie na art. 24 k. c. w związku z art. 448 k.c. Domagał się zadośćuczynienia za długotrwałe przebywanie w celach o powierzchni mniejszej niż 3 m2 i warunki bytowe oraz sanitarne, a także za doznane obrażenia ciała powstałe w trakcie pracy świadczonej na rzecz pozwanego. Jak zauważył Sąd Rejonowy, art. 24 k.c. nie wymaga dla odpowiedzialności winy sprawcy oraz przewiduje domniemanie bezprawności jego działania naruszającego dobraś osobiste. Także w odniesieniu do --- STRONA 5 --- roszczeń opartych na art. 448 k.c. najczęściej przyjmuje się, iż każde naruszenie dóbr osobistych jest bezprawne, chyba że zostaną wykazane okoliczności wyłączające bezprawność, a więc stosuje się konstrukcję przewidzianą w art. 24 k.c. Oznacza to, że dochodzący roszczenia o zadośćuczynienie na podstawie art. 24 k.c. i 448 k.c. nie jest obciążony obowiązkiem wykazania bezprawności naruszenia. W takim stanie rzeczy, w opinii Sądu Rejonowego, na powodzie spoczywał ciężar udowodnienia, że odbywał karę pozbawienia wolności w warunkach przeludnienia, w celach, w których na skazanego przypadało mniej niż 3 m2, przy nieodpowiednich warunkach bytowych i sanitarnych. Natomiast rzeczą pozwanego było wykazanie, iż warunki w jednostkach penitencjarnych odpowiadały obowiązującym normom i nie doszło do naruszenia dóbr osobistych, w tym w przypadku umieszczenia pozbawionego wolności w celi mieszkalnej o powierzchni mniejszej niż 3 m2, wykazania ścisłego wypełnienia przesłanek przejściowego umieszczenia skazanego w celi o mniejszej niż wymagana powierzchnia. Sąd podkreślił, że osoba pozbawiona wolności przez sam fakt uwięzienia nie traci podstawowych praw gwarantowanych przez Konstytucję i akty prawa międzynarodowego, a poszanowanie i ochrona jej godności jest obowiązkiem władzy publicznej. Realizacja pozbawienia wolności wiąże się z ustaleniem poziomu, na którym warunki uwięzienia są „odpowiednie" i nie naruszają przyrodzonej i niezbywalnej godności człowieka. Wyjściowe założenie dla określenia wymaganego poziomu jest takie, by traktowanie człowieka pozbawionego wolności nie było poniżające i niehumanitarne, a ograniczenia i dolegliwości, które musi on znosić, nie przekraczały koniecznego rozmiaru wynikającego z zadań ochronnych i celu zastosowanego środka oraz nie przewyższały ciężaru nieuniknionego cierpienia, nieodłącznie związanego z samym faktem uwięzienia. Na konkretne warunki uwięzienia składają się różne parametry, którymi między innymi jest powierzchnia pomieszczenia przypadająca na jedną osobę, dostęp światła i powietrza, infrastruktura sanitarna, warunki spania i jedzenia lub możliwość przebywania poza celą. W niektórych wypadkach ocena odpowiednich warunków wymaga uwzględnienia indywidualnych cech osadzonego, takich jak wiek lub stan zdrowia. Istotnym elementem oceny jest również czas trwania nieodpowiedniego traktowania. Odbywanie kary pozbawienia wolności w przeludnionych celach, z nieoddzieloną toaletą i węzłem sanitarnym, z niewystarczającą liczbą łóżek i nieodpowiednią wentylacją oraz innymi uciążliwościami może stanowić przejaw poniżającego traktowania, prowadzącego do naruszenia godności osób pozbawionych wolności, a nawet samo umieszczenie osoby pozbawionej wolności w celi o powierzchni przypadającej na osadzonego mniejszej niż 3 m2 może stanowić wystarczającą przesłankę do stwierdzenia naruszenia dóbr osobistych. Oceniając stan faktyczny sprawy z punktu widzenia powyższych kryteriów, Sąd Rejonowy powtórzył, że na powodzie spoczywał obowiązek wykazania, iż odbywał karę pozbawienia wolności w celach o mniejszej niż wymagana powierzchnia. W ocenie Sądu Rejonowego powód nie sprostał ciążącemu na nim obowiązkowi. Chcąc wykazać, że był osadzony w warunkach przeludnienia, powinien przynajmniej podać, w jakich celach był osadzony i w jakim okresie. Tymczasem podczas przesłuchania wymieniał inne cele, niż dotychczas wskazywane, zmieniał ich liczbę i okresy, w których miał być osadzony. --- STRONA 6 --- Z kolei odnośnie oceny zasadności roszczenia, co do żądania zasądzenia zadośćuczynienia w związku z warunkami bytowymi i sanitarnymi, Sąd Rejonowy wskazał, iż skoro powód nie wykazał, kiedy i w jakiej celi się znajdował trudno przyjąć, iż wykazał, że warunki bytowe oraz sanitarne w poszczególnych celach naruszały jego dobro osobiste. Niemniej jednak, jak uznał Sąd I instancji, w Aresztach Śledczych, również w Areszcie Śledczym w T., co do którego powód głównie kierował zarzuty i w Zakładzie Karnym w P. wyposażenie cel było zgodne z obowiązującymi przepisami i dobre były warunki bytowo- socjalne osadzonych. Jeżeli natomiast chodzi o realizację przysługujących uprawnień tj. kąpieli, spacerów, dostępu do pomocy medycznej, zająć kulturowo- oświatowych z zebranego w sprawie materiału dowodowego, wynika, że warunki były zadowalające. Odnosząc się natomiast do żądania zasądzenia zadośćuczynienia od pozwanego Skarbu Państwa- Aresztu Śledczego w B. za doznane obrażenia ciała powstałe w trakcie pracy świadczonej na rzecz w/w pozwanego Sąd Rejonowy wskazał, że wersja zdarzenia przedstawiana przez pozwanego nie znalazła potwierdzenia w zgromadzonym w sprawie materiale dowodowym. W konsekwencji przedstawionych ustaleń i rozważań Sąd Rejonowy oddalił powództwo na podstawie art. 24 k.c. w związku z art. 448 k.c. i art. 417 k.c. a contrario; o kosztach postępowania orzekł na podstawie art. 102 k.p.c. kierując się sytuacją materialną powoda, a nadto orzekł o kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu. Powód wniósł apelację od powyższego wyroku, zaskarżając go w części oddalającej powództwo tj. w pkt. I sentencji i zarzucając mu naruszenie art. 6 w zw. z art 24 k.c. i art. 448 k.c. poprzez przyjęcie, że to na powodzie ciąży obowiązek wykazania przebywania w warunkach przeludnienia, a wobec braku wskazania przez powoda wszystkich cel, w których przebywał i okresów w nich spędzonych, Sąd I instancji uznał niezasadność także roszczenia związanego ze złymi warunkami bytowymi i sanitarnymi. Ponadto skarżący zarzucił naruszenie art. 227 k.p.c. polegające na pominięciu wyjaśnienia i ustalenia istotnej dla sprawy okoliczności, czyli nieprzeprowadzeniu postępowania dowodowego i nierozważeniu w sposób bezstronny i wszechstronny zeznań świadków (art. 233 §1 k.p.c.), a nadto pominięcie treści notatki służbowej z dnia 18 lutego 2010 r. sporządzonej przez wychowawcę Z. R., co stanowi naruszenie art. 328 § 2 k.p.c. Powołując przytoczone zarzuty apelujący wniósł o zmianę wyroku poprzez uwzględnienie żądania pozwu oraz kosztów procesu za obie instancje, a w razie nieuwzględnienia tego wniosku - o uchylenie zaskarżonego wyroku w zakresie oddalającym powództwo i przekazanie sprawy do ponownego jej rozpatrzenia, a także do rozstrzygnięcia o kosztach instancji odwoławczej. W odpowiedzi na apelację powoda wszystkie pozwane jednostki organizacyjne Skarbu Państwa wniosły o jej oddalenie oraz o zasądzenie kosztów postępowania apelacyjnego. Sąd Okręgowy ustalił i zważył, co następuje: Jak wynika z uzasadnienia apelacji, powód kwestionuje, w kontekście naruszenia art. 6 k.c., wadliwe przyjęcie przez Sąd I instancji, iż na nim ciążył obowiązek szczegółowego wykazania przebywania w przeludnionych celach, co skutkowało uznaniem --- STRONA 7 --- przytoczonych przez powoda okoliczności za nieudowodnione i konsekwencji oddaleniem powództwa. Skarżący nie kwestionuje natomiast, ustaleń Sądu Rejonowego związanych z warunkami sanitarnymi i higienicznymi w czasie jego osadzenia w poszczególnych jednostkach penitencjarnych nie formułując w tym zakresie jakichkolwiek zarzutów. W tym zakresie Sąd Okręgowy podziela ustalenia faktyczne Sądu I instancji, uznając, że znajdują one odzwierciedlenie w zgromadzonym materiale dowodowym, i przyjmuje je za własne. Za prawidłowe uznać też należy stanowisko Sądu meriti, w świetle którego nie zostało udowodnione, że w trakcie osadzenia powoda w Areszcie Śledczym w B. doszło do spowodowania u niego obrażeń ciała. Brak bezpośrednich dowodów potwierdzających wersję powoda o pobiciu go przez nieznane osoby przy wykonywaniu pracy tj. odśnieżaniu; niczego w tej materii nie wniosły do sprawy zeznania świadka R. K. (k. 429- 430), który wspólnie z powodem wykonywał pracę i który nie miał wiedzy o tym, w jaki sposób u powoda doszło do urazu. Ustalone okoliczności sprawy nie pozwalają natomiast przyjąć twierdzeń powoda w drodze domniemania. Jest bowiem faktem, że powód dnia 17 lutego 2010 r. samowolnie oddalił się z miejsca wykonywania pracy, czyli odśnieżania (zeznania świadka J. T. k. 295v), krótko potem matka powoda telefonicznie dowiadywała się w Areszcie Śledczym w B. o możliwość uzyskania pomocy lekarskiej dla powoda, który nie był ubezpieczony, następnie powód osobiście zgłosił się do aresztu w T.. Taka sekwencja zdarzeń wskazuje, że uraz powoda (złamanie nogi) musiał nastąpić już po jego oddaleniu się z miejsca pracy. Logiczne jest przecież, że gdyby do urazu doszło wskutek pobicia, czy w ogóle w czasie odśnieżania to powód zamiast oddalać się z miejsca pracy, oczekiwałby pomocy lekarskiej. Symptomatyczne jest przy tym, że w swoich zeznaniach powód nie podtrzymywał wersji przedstawionej w pozwie o pobiciu go przez nieznane osoby, ograniczając się do stwierdzenia, że złamania doznał podczas wykonywania pracy (k. 472). Wypada też zauważyć, że przywołana w apelacji notatka Z. R. z dnia 18 lutego 2010 r. a więc sporządzona dzień po oddaleniu, a dotycząca m.in. braku wytłumaczenia dla ucieczki powoda, w żaden sposób nie podważa ustalenia, że opisywane przez powoda zdarzenie nie miało miejsca w czasie wykonywania pracy. Nie znajduje również potwierdzenia zarzut, że sposób traktowania powoda po urazie naruszał w jakimkolwiek aspekcie jego dobra osobiste. Fakt, że w dniu zgłoszenia się do Aresztu Śledczego w T. został poddany konsultacji w Wojewódzkim Szpitalu (...) w T. potwierdza, że niezwłocznie zapewniono mu właściwą opiekę medyczną. Z kolei zeznania świadka W. S., który był osadzony w jednej celi z powodem (k. 393-394) potwierdzają co najwyżej to, że powoda dotykały oczywiste niedogodności wynikające z założenia gipsu, zwłaszcza w postaci trudności z przemieszczaniem się. Reasumując, w opisanym wyżej zakresie a więc co do warunków bytowo-sanitarnych w jednostkach penitencjarnych, w których osadzony był powód, oraz co do spowodowania u niego urazu podczas osadzenia oraz traktowania go podczas noszenia opatrunku gipsowego, ustalenia faktyczne Sądu I instancji nie budzą zastrzeżeń. W opinii Sądu Okręgowego uzasadniony był natomiast sformułowany w apelacji zarzut dotyczący naruszenia art. 6 k.c. i błędnego uznania, że powód nie udowodnił podstawy faktycznej powództwa w zakresie osadzenia go w przeludnionych celach. Niezaprzeczalnie powód nie wskazał konkretnych cel, w których był osadzony, a jego --- STRONA 8 --- stanowisko tej materii, a także zeznania złożone przed sądem były nieścisłe, co wyeksponował już Sąd I instancji w pisemnych motywach swego wyroku. Rzecz jednak w tym, że podanie takich precyzyjnych danych nie było ze strony powoda możliwe, a co ważniejsze, nie było także konieczne dla przyjęcia powołanych przez niego okoliczności za udowodnione. W świetle bowiem okoliczności wskazanych w pozwie oraz stanowiska pozwanych, którzy potwierdzili wprost, że w okresie osadzenia powoda nadmierne zagęszczenie cel faktycznie występowało, a także wobec powszechnie znanego faktu wystąpienia przeludnienia zakładów karnych w analizowanym okresie, zachodziły wszelkie przesłanki ku temu, aby fakty powołane przez powoda uznać za udowodnione stosownie do art. 229 i 230 k.p.c. Jak przyjmuje się w judykaturze fakt, że zakłady karne nie prowadzą odpowiedniej ewidencji i nie potrafią udzielić ścisłej informacji, w jakim czasie i przy jakim przekroczeniu dopuszczalnej liczby osadzonych odbywał karę powód, nie może wywoływać dla niego negatywnych skutków procesowych i materialnoprawnych (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego 2007 r., V CSK 431/2006, Lex Polonica nr 1219215). Trzeba też uznać za ukształtowany pogląd, że ilekroć jedna ze stron swoim postępowaniem spowoduje uniemożliwienie lub znaczne utrudnienie wykazania okoliczności przeciwnikowi, na którym spoczywał ciężar ich udowodnienia, tylekroć na tę stronę przechodzi ciężar dowodu co do tego, iż okoliczności takie nie zachodziły (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 marca 1971 r., II PR 453/70, Lex Polonica nr 1378555). Na gruncie niniejszej sprawy za wystarczający przejaw inicjatywy dowodowej powoda należało uznać powołanie się na osadzenie w nadmiernie zagęszczonych celach, które to okoliczności co do zasady, jak już wskazano, nie były przez pozwanych negowane. Rzeczą pozwanych było zaś wykazanie, że warunki w jakich osadzony było powód, spełniały przewidziany przepisami minimalny standard powierzchni przypadający na jedną osobę. Kierując się powyższym, Sąd Okręgowy poczynił własne ustalenia faktyczne na okoliczność osadzenia powoda w przeludnionych celach. Uprzednio, dla formalnej przejrzystości sprawy, Sąd przeprowadził dowód z dokumentów przedstawionych przez pozwane jednostki organizacyjne jeszcze na etapie postępowania pierwszoinstancyjnego, obejmujących historię osadzenia powoda w Areszcie Śledczym w T., zawiadomienia kierowanie do sędziego penitencjarnego ws. przeludnienia, protokoły z wizytacji sędziego penitencjarnego, dokumentację techniczną i kontrolną(k. 61-103); protokół z wizytacji Zakładu Karnego w P. z 2007 r.( k. 113-131), dokumentację z Aresztu Śledczego w I. obejmującą wykaz pomieszczeń, zarządzenia dyrektora AŚ ws. zagęszczenia cel, zawiadomienia kierowane do sędziego penitencjarnego (140-178), notatki służbowej z AŚ w T. z 14.10.2010 r. dotyczącej udzielenia powodowi pomocy lekarskiej w związku z urazem ortopedycznym (k. 192), historii rozmieszczenia w AŚ w B. (k. 206-208), akt osobowych powoda z AŚ w B. (k. 218-226) oraz dokumentacji lekarskiej powoda (k 234-253). Już tylko w oparciu o materiał dowodowy zgromadzony przed Sądem I instancji możliwe było poczynienie szczegółowych ustaleń faktycznych w zakresie stanu przeludnienia podczas osadzenia powoda w Areszcie Śledczym w B.. Karta historii rozmieszczenia powoda (k. 206-208) precyzyjnie określa liczbę i czasokres pobytu osadzonych w --- STRONA 9 --- poszczególnych celach. Dodatkowo Sąd odwoławczy zobowiązał pozwanych Areszt Śledczy w T., Areszt Śledczy w I. oraz Zakład Karny w P. do wskazania powierzchni cel, w których i w których przebywał powód oraz osób wspólnie przebywających z powodem w celach wraz z zakreśleniem pobytu poszczególnych współosadzonych. Taką inicjatywę ze strony Sądu uzasadniały wątpliwości co do istotnych okoliczności sprawy, nie dające się rozwiać na podstawie przedstawionych już przez pozwanych fragmentarycznych informacji. W świetle materiału dowodowego zgromadzonego w obu instancjach Sąd ustalił, że w Areszcie Śledczym w T. powód był osadzony w okresach: od 5 lutego 2005 do stycznia 2007 od 24 grudnia 2008 r. do 13 stycznia 2009 r. od 10 czerwca 2009 do 25 sierpnia 2009 r. od 19 lutego 2010 do do 30 marca 2010 r. W tym miejscu, uprzedzając dalsze uwagi, należy rozważyć podniesiony przez Areszt Śledczy w T. zarzut przedawnienia dotyczący roszczenia za okres sprzed 1 marca 2007 r. a więc 3 lata przed wniesieniem pozwu. Roszczenie powoda wynika z art. 24 k.c. w zw. z art. 448 k.c., i jako takie przedawnia się w okresie wynikającym z art. 442 1 § 1 k.c., a zatem z upływem 3 lat od dnia, kiedy poszkodowany dowiedział się o szkodzie i osobie zobowiązanej do jej naprawienia. Wprawdzie powód domaga się zasądzenia od Aresztu Śledczego w T. jednej kwoty tytułem zadośćuczynienia, zdaniem Sądu nie ulega jednak wątpliwości, że jego roszczenie wiąże się z kilkoma samodzielnymi okresami osadzenia, z których każdy należy uznać za odrębne zdarzenie wywołujące szkodę. Bezspornie o szkodzie i osobie zobowiązanej do jej naprawienia (art. 442 1 § 1 k.c.) powód wiedział opuszczając jednostkę penitencjarną, w której miało dojść do wyrządzenia mu szkody. Skoro więc powód opuścił Areszt Śledczy w T. w styczniu 2007 r., to od tego momentu rozpoczął bieg okres przedawnienia jego roszczenia odszkodowawcze. W konsekwencji w dniu 28 lutego 2010 r. (data złożenia pozwu w administracji aresztu - koperta k. 5 akt) było ono przedawnione. Tym samym ocena Sądu ogranicza się do późniejszych okresów osadzenia powoda w Areszcie Śledczym w T.. Pozwany Areszt Śledczy w T. przyznał, że okresowo w celach w których osadzony był powód, mogło nastąpić przeludnienie. Wyjaśnił zarazem, że nie ma możliwości ustalenia składu osobowego cel ani okresu pobytu osadzonych w poszczególnych celach (notatka służbowa k. 574). Na podstawie historii rozmieszczenia w Areszcie Śledczym w T. (k. 575- 577) Sąd ustalił, że powód w okresie od 24 grudnia 2008 r. do 13 stycznia 2009 r. przebywał w celi 309 o powierzchni 15,1 m2, w której łącznie w tym czasie przebywało w tym okresie w sumie 6 osób (k. 575v); od 10 czerwca 2009 r. do 30 lipca 2009 r. przebywał w celi nr 211 o powierzchni 15,1 m2 a więc przeznaczonej maksymalnie dla 5 osób zaś w okresie tym w celi przebywało 8 osób, natomiast w okresie od 30 lipca 2009 do 25 sierpnia 2009 r. przebywał w celi nr 111, o powierzchni 15,2 m2 przeznaczonej dla 5 osób zaś w okresie tym przebywało łącznie 6 osób - przy czym brak danych do ustalenia, czy osadzeni w tej liczbie przebywali w celach jednocześnie. Pozwany oświadczył, że po do dniu 6 grudnia 2009 r. (k. 55) powód nie był osadzony w warunkach przeludnienia i oświadczenie to nie jest przed powoda kwestionowane. Sąd przyjął je zatem za odpowiadające rzeczywistemu stanowi rzeczy (art. 229 w zw. art 230 --- STRONA 10 --- k.p.c.). Natomiast odnosząc się do wcześniejszych okresów osadzenia powoda tj. od 24 grudnia 2008 r. do 13 stycznia 2009 r. i od 10 czerwca 2009 do 25 sierpnia 2009 r. należało przyjąć, mając na uwadze brak jednoznacznego określenia liczby osadzonych w poszczególnych dniach oraz fakt, że zgodnie z informacjami kierowanymi do sędziego penitencjarnego stan przeludnienia Aresztu wynosił 107,5 % (k. 68), że przeludnienie w takiej skali dotyczyło również bezpośrednio powoda. W dalszej kolejności Sąd Okręgowy ustalił nadto, że w Zakładzie Karnym w P. powód przebywał w okresie od 9 stycznia 2007 r. do 24 maja 2007 r., z czego od 10 stycznia do 22 marca 2007 r. w zakładzie karnym typu półotwartego, a od 22 marca do 24 maja 2007 r. - w zakładzie karnym typu otwartego. Pozwany Zakład Karny w P. podniósł zarzut częściowego przedawnienia roszczenia w odniesieniu od okresu do dnia 1 marca 2007 r. Zdaniem Sądu Okręgowego zarzut ten był nieskuteczny. W przeciwieństwie bowiem do kilkukrotnego osadzenia powoda w Areszcie Śledczym w T., pobyt powoda w Zakładzie Karnym w P. miał charakter nieprzerwany, w związku z czym należy go traktować jako jedno zdarzenie wywołujące szkodę. W konsekwencji wynikające z niego roszczenie odszkodowawcze powoda, pomimo oczywistego związku z czynnikiem czasu, nie aktualizowało się sukcesywnie każdego dnia, lecz powstało z dniem zaistnienia (zakończenia) tego zdarzenia. Powód opuścił Zakład Karny w P. 24 maja 2007 r., zatem do dnia wniesienia pozwu okres przedawnienia nie upłynął. Pozwany przyznał, że we wskazanym wyżej okresie powierzchnia celi przypadająca na jednego osadzonego mogła być niższa niż 3 m 2 ( vide notatka służbowa z 15 czerwca 2012 r. k.569). Wydruk historii osadzenia (k. 570) potwierdza, że od 10 stycznia 2007 r. do 22 marca 2007 r. powód przebywał w zakładzie typu półotwartego (symbol PŁO), zaś od 22 marca 2007 r. - w zakładzie typu otwartego (symbol OTW). Mając na względzie oświadczenie pozwanego, iż w analizowanym okresie mogło nastąpić przeludnienie, a nadto nieprzedstawienie przezeń precyzyjnych informacji pozwalających na jednoznaczne odtworzenie stanu zagęszczenia cel, Sąd Okręgowy przyjął, że w opisanym wyżej okresie - a więc ok. 4,5 miesiąca - powód istotnie osadzony był w warunkach niezapewniających minimalnego wymogu 3 m 2 powierzchni na osobę. Skalę przeludnienia mogą obrazować zawiadomienia kierowane przez władze tej jednostki do sędziego penitencjarnego w trybie art. 248 k.k.w. stwierdzające, że zaludnienie zakładu karnego kształtowało się w lutym 2007 r. na poziomie 118,7%, a oddziale zewnętrznym 110,7%, a w marcu 2007 r. na poziomie 117%, zaś na oddziale zewnętrznym - 119 % ( k. 130-130v). Sąd przyjął też, wobec niezajęcia przez strony odmiennego stanowiska, że warunki w zakładzie typu otwartego odpowiadały wymogom przewidzianym przez art. 92 k.k.w., zaś typu półotwartego - art. 91 k.k.w. Stosownie do art. 92 k.k.w. w zakładzie typu otwartego cele są otwarte przez całą dobę, skazani są zatrudniani przede wszystkim poza terenem zakładu karnego, mogą uczestniczyć w nauczaniu, szkoleniu i zajęciach terapeutycznych poza zakładem karnym, brać udział w zajęciach kulturalno- oświatowych lub sportowych poza terenem zakładu karnego, mogą poruszać się po terenie zakładu karnego w czasie i miejscach ustalonych w porządku wewnętrznym. W myśl natomiast. art. 91 k.k.w. w zakładzie typu otwartego cele mieszkalne skazanych --- STRONA 11 --- pozostają otwarte w porze dziennej, natomiast w porze nocnej mogą być zamknięte; skazani mogą poruszać się po terenie zakładu karnego w czasie i miejscach ustalonych w porządku wewnętrznym, skazani mogą być zatrudniani poza terenem zakładu karnego , mogą uczestniczyć w nauczaniu, szkoleniu oraz w zajęciach terapeutycznych organizowanych poza terenem zakładu karnego, mogą brać udział w organizowanych przez administrację poza terenem zakładu karnego grupowych zajęciach kulturalno- oświatowych lub sportowych. Następnie Sąd Okręgowy ustalił że w Areszcie Śledczym w I. powód przebywał w okresie od 13 stycznia 2009 r. do 10 czerwca 2009 r. i od 25 sierpnia 2009 r. do 11 grudnia 2009 r. Porównując okresy osadzenia powoda w poszczególnych celach i ich zagęszczenie w tych okresach należy stwierdzić, że do przeludnienia doszło w następujących okresach: od 13 stycznia 2009 do 27 stycznia 2009 r. - 1,78 m2 na osobę (cela nr 305); od 27 stycznia 2009 r. do 10 marca 2009 r. - 2,91 m2 (cela nr 14) od 11 marca 2009 r. do 27 maja 2009 r.- 2,91 m2 (cela nr 14) od 28 maja 2009 r. do 10 czerwca 2009 r. - 2,91 m2 (cela nr 14) od 25 sierpnia 2009 r. do 26 sierpnia 2009 r.- 2,65 m2 na osobę (cela nr 315) od 27 sierpnia 2009 r. do 10 września 2009 r.- 2,65 m2 na osobę (cela nr 315) od 11 września 2009 do 14 września 2009 r. - 2,65 m2 na osobę (cela nr 315) od 16 września 2009 r. do 19 września 2009 r. - 2,45 m 2 na osobę (cela nr 30) - od 19 września do 5 października 2009 r. - 2,7 m2 na osobę (cela nr 30) W sumie zatem powód przebywał w Areszcie Śledczym w I. w warunkach przeludnienia przez ok. 170 dni. Podczas osadzenia w tej jednostce powód przybywał w oddziale otwartym (x) - cele 14,21 i 30 i półotwartym (a) - cele 305 i 315 (wykaz pomieszczeń k. 140-145, zeznania świadka M. G. k. 265), a Sąd Okręgowy przyjął , że warunki odpowiadały opisanym już wyżej wymogom określonym w art. 91 i 92 k.k.w. Ustalenie to potwierdzają zeznania świadka M. G. - pracownika Aresztu Śledczego w I., który stwierdził, że przebywanie na oddziale zewnętrznym wiązało się z możliwością nieograniczonego poruszania się, zaś osadzeni pracują i 1/3 z nich praktycznie przebywa poza oddziałem (k. 265). Co do okresu osadzenia w Areszcie Śledczym w B., Sąd ustalił następujące okresy pobytu powoda w tej jednostce: od 14 grudnia 2009 r. do 17 lutego 2010 r. , od 1 kwietnia 2010 r. do 5 sierpnia 2010 r. Analiza przedstawionych przez pozwanego zestawień obejmujących okresy osadzenia powoda w poszczególnych celach i liczby osadzonych (k. 206-208) pozwala na przyjęcie, że zaludnienie cel ponad 3 m2 na osobę było ograniczone do jednostkowych przypadków i dotyczyło praktycznie pojedynczych dni. Abstrahując od skali przeludnienia w tej jednostce w czasie osadzenia powoda, należy zauważyć, że w świetle kategorycznych zeznań powoda, przeludnienie w Areszcie w B. nie wpływało na niego ujemnie (zeznania powoda k. 473). W takiej sytuacji, skoro sam powód wyraźnie oświadcza, że subiektywnie nie odczuwał w żaden negatywny sposób skutków nadmiernego zagęszczenia celi podczas pobytu w Areszcie Śledczym w B., z oczywistych względów nie może być mowy o naruszeniu jego dóbr --- STRONA 12 --- osobistych. Podstawowym bowiem warunkiem przyjęcia, że nastąpiło naruszenie dóbr osobistych osoby fizycznej, jest negatywny odbiór zachowania sprawcy przez poszkodowanego. Z tego też względu szczegółowa analiza stopnia przeludnienia w Areszcie Śledczym w B. staje się bezprzedmiotowa Na rozprawie apelacyjnej pełnomocnik powoda oświadczył, że pozew obejmuje wszystkie okresy osadzenia wyszczególnione przez pozwanych (k. 561v), ograniczając swoje żądanie datą końcową 2 marca 2010 r. (k. 585v). Przechodząc do oceny prawnej przedstawionego stanu faktycznego należy stwierdzić, że w świetle art. 24 § 1 k.c. w zw. z art. 448 k.c. przesłanką odpowiedzialności za naruszenie dóbr osobistych jest bezprawność działania sprawcy szkody. Jak uznał Sąd Najwyższy w uchwale składu 7 sędziów z dnia 18 października 2011 r. umieszczenie osoby pozbawionej wolności w celi o powierzchni przypadającej na osadzonego mniejszej niż 3 m2 może stanowić wystarczającą przesłankę stwierdzenia naruszenia dóbr osobistych; odpowiedzialność Skarbu Państwa na podstawie art. 448 k.c. za krzywdę wyrządzoną tym naruszeniem nie zależy od winy (uchwała składu 7 sędziów SN z 18 października 2011 r. III CZP 25/11, Lex nr 960463). Warunkiem zasadności roszczenia jest więc ustalenie, że działanie Skarbu Państwa w postaci niezapewnienia powodowi właściwej powierzchni celi było bezprawne. Stan prawny w zakresie powierzchni celi jaka winna przypadać na jednego osadzonego, w okresie objętym pozwem, regulował art. 110 § 2 k.k.w. ustalając ją na nie mniej niż 3 m2. Zgodnie z art. 248 § 1 k.k.w. w szczególnie uzasadnionych wypadkach dyrektor zakładu karnego lub aresztu śledczego mógł umieścić osadzonych na czas określony, w warunkach, w których powierzchnia w celi na jedną osobę wynosi mniej niż 3 m2; o takim umieszczeniu należało bezzwłocznie powiadomić sędziego penitencjarnego. Regulacja zawarta w art. 248 § 1 k.k.w. została uznana za niezgodną z Konstytucją wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 maja 2008 r. SK 25/07 (Dz.U. Nr 96 poz. 620), przy czym Trybunał orzekł odroczenie utraty mocy obowiązującej tego przepisu o 18 miesięcy od daty publikacji. W konsekwencji przepis ów ostatecznie utracił moc z dniem 6 grudnia 2009 r. Analiza stanu faktycznego niniejszej sprawy powinna zatem uwzględniać obowiązywanie przepisu art. 248 § 1 k.k.w Jego zastosowanie, prowadzące do obniżenia minimalnego standardu powierzchni dla jednego osadzonego mogło nastąpić, jak wynikało z brzmienia tegoż przepisu, wyłącznie w uzasadnianych wypadkach. Sformułowanie to wymagało niewątpliwe wykładni restryktywnej (exceptiones non sunt extendedae). Do takich uzasadnionych przypadków w judykaturze zaliczono rzeczywiście, autentycznie nadzwyczajne sytuacje np. nagły wzrost przestępstw i wyroków skazujących na bezwzględne kary izolacyjne, wprowadzenie stanu wojennego, wyjątkowego lub klęski żywiołowej, wystąpienie stanu epidemii lub zagrożenia epidemiologicznego w zakładzie karnym. Do stwierdzenia wystąpienia „szczególnie uzasadnionego wypadku" nie wystarczało samo powołanie się na istniejący w kraju stan przeludnienia zakładów karnych (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 marca 2010 r. II CSK 486/2009, Lex Polonica nr 2300362). Nie sposób też przyjąć, że szczególnym wypadkiem o jakim mowa w art. 248 § 1 k.k.w. był powszechny w badanym okresie stan przeludnienia w zakładach karnych. Stan taki wynikał zasadniczo z braku odpowiedniej infrastruktury systemu więziennictwa, u której podstaw leżało w głównej mierze --- STRONA 13 --- niedofinansowanie. Wzrost liczby orzekanych kar pozbawienia wolności nie miał charakteru nagłego czy skokowego w stopniu, lecz sukcesywny, co wyklucza uznanie go za wypadek szczególnie uzasadniony. W sprawie niniejszej żadna z pozwanych jednostek organizacyjnych nie wykazała, aby zachodził szczególnie uzasadniony wypadek w rozumieniu art. 248 § 1 k.k.w. Tym samym osadzenie powoda w warunkach niezapewniających powierzchni co najmniej 3 m2 było bezprawne. Bezprawność wynikała nie tylko z naruszenia art. 248 § 1 k,k.w. ale także norm prawa międzynarodowego. W judykaturze (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego 2007 r. V CSK 431/06, OSNC 2008 nr 1 poz. 13 oraz z dnia 2 października 2007 r. II CSK 269/07, OSNC ZD z 2008 nr 3 poz. 75) podkreśla się, że wymóg zapewnienia przez Państwo godziwych warunków odbywania kary pozbawienia wolności jest jednym z podstawowych obowiązków demokratycznego państwa prawnego, wynikającym z norm prawa międzynarodowego. Zgodnie z art. 10 ust. 1 ratyfikowanego przez Polskę Międzynarodowego Paktu Praw Osobistych i Publicznych z dnia 19 grudnia 1966 r. (Dz. U. z 1977 r. Nr 38 poz. 167 i 169) oraz art. 3 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61 poz. 284). Europejski Trybunał Praw Człowieka na kanwie analogicznych do niniejszej sprawy stanów faktycznych uznawał, że sytuacje, w których osadzony jest pozbawiony minimalnej przestrzeni 3 m 2 będą traktowane jako wskazanie (istnienie uzasadnionej przesłanki), że art. 3 Konwencji został naruszony. Zasady powyższe zostały recypowane do polskiego porządku prawnego i wyrażone w art. 40 i 41 ust. 4 i art. 47 Konstytucji. Problematyka ochrony godności osób pozbawionych wolności była przedmiotem szeregu wypowiedzi Sądu Najwyższego. Osoba pozbawiona wolności przez sam fakt uwięzienia nie traci podstawowych praw gwarantowanych przez Konstytucję i akty prawa międzynarodowego, a poszanowanie i ochrona jej godności jest obowiązkiem władzy publicznej. Realizacja kary pozbawienia wolności wiąże się z ustaleniem takiego poziomu, na którym warunki uwięzieniem nie naruszają przyrodzonej i niezbywalnej godności człowieka. Punktem zaś wyjścia dla określenia tego poziomu jest założenie, by traktowanie człowieka pozbawionego wolności nie było poniżające czy niehumanitarne, a ograniczenia i dolegliwości, które musi on znosić, nie przekraczały koniecznego rozmiaru wynikającego z zadań ochronnych i celu zastosowanego środka oraz nie przewyższały ciężaru nieuniknionego cierpienia, nieodłącznie związanego z samym faktem uwięzienia (uzasadnienie powołanej wyżej uchwały 7 sędziów Sądu Najwyższego z 18 października 2011 r.). Prawo do godnego odbywania kary pozbawienia wolności niewątpliwie należy zaliczyć do katalogu dóbr osobistych podlegających ochronie. Działania naruszające te dobra mogą zatem rodzić odpowiedzialność Skarbu Państwa na podstawie art. 24 i 448 k.c. (tak też Sąd Najwyższy w wyroku z 17 marca 2010 r. II CSK 486/09, Lex nr 599534). Czynniki wpływające na naruszenie godności osoby osadzonej mogą mieć różną naturę. Jak wynika z treści apelacji, w sprawie niniejszej powód ostatecznie podtrzymał jedynie aspekt dotyczący braku odpowiedniej przestrzeni (powierzchni). Sąd Okręgowy w tym kontekście podziela stanowisko zawarte w uchwale 7 sędziów Sądu Najwyższego z 18 --- STRONA 14 --- października 2011 r., że samo umieszczenie w celi o powierzchni mniejszej niż 3 m2 na osobę, przy braku innych czynników, może w określonych okolicznościach stanowić naruszenie dóbr osobistych. In concreto zbadania wymaga czy osadzenie w niezgodnych z prawem warunkach pociągało za sobą taki stopień dolegliwości, że naruszone zostały dobra osobiste (godność) skazanego. Sam fakt osadzenia w przeludnionej celi nie skutkuje jeszcze obowiązkiem przyznania zadośćuczynienia, gdyż zależy ono od wielu różnych okoliczności, między innymi od długotrwałości przebywania w przeludnionej celi, uciążliwości z tym związanych, poczucia krzywdy i jego stopnia oraz od pozostałych warunków odbywania kary pozbawienia wolności, które mogą zwiększać poczucie krzywdy lub je osłabiać a nawet sprawiać, że w ogóle nie powstało (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 7 grudnia 2011 r. VI CSK 113/11, Lex nr 1101690). W sprawie niniejszej należy wyeksponować, że czas pobytu powoda w przeludnionych celach był relatywnie długi i wynosił: w Areszcie Śledczym w T. w sumie ponad 3 miesiące, w Areszcie Śledczym w I. ok. 6 miesięcy, a w Zakładzie Karnym w (...),5 miesiąca. W opinii Sądu Okręgowego już sama długotrwałość osadzenia w takich warunkach świadczy o dość wysokim poziomie uciążliwości. Należy pamiętać, że polskie standardy w zakresie przestrzeni w celach należą do najniższych w europejskim obszarze cywilizacyjnym, przez co zejście poniżej nich zawsze będzie naruszać ten poziom dolegliwości, który jest immanentnie wpisany w karę pozbawienia wolności. Kara tego rodzaju zakłada uciążliwość wynikającą z samej izolacji i ograniczenia w codziennym funkcjonowaniu. Traktowanie osoby skazanej na karę pozbawienia wolności musi natomiast uwzględniać minimalne potrzeby każdego człowieka i wymaga od władzy publicznej pozytywnych działań w celu zaspokojenia tych potrzeb (por. uzasadnienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 26 maja 2008 r. SK 25/07). Wielotygodniowe pobyty powoda w warunkach niespełniających minimalnego standardu powierzchni 3 m2 uprawniają więc stwierdzenie, że doszło do naruszenia jego godności, co w świetle art. 448 k.c. uzasadnia przyznanie mu stosownego zadośćuczynienia. Na wysokość zadośćuczynienia, zgodnie z utrwalonym poglądem, wpływa przede wszystkim intensywność naruszenia dóbr osobistych, jego długotrwałość i związany z tym stopień subiektywnego poczucia krzywdy. Sąd miał na uwadze, że ostatecznie, spośród formułowanych przez powoda zastrzeżeń co do warunków sanitarnych, technicznych i bytowych, potwierdzenie znalazł jedynie zarzut osadzenia go w nadmiernie zaludnionej celi i tylko ten aspekt decyduje o wysokości zadośćuczynienia. Zdaniem Sądu Okręgowego adekwatnym zadośćuczynieniem za osadzenie powoda w przeludnionej celi podczas pobytu w Areszcie Śledczym w T. będzie kwota 300 zł, odpowiadająca w przybliżeniu kwocie 100 zł za każdy miesiąc. Taką kwotę w opinii Sądu należy przyjmować za bazową w razie braku innych okoliczności, osłabiających lub potęgujących krzywdę wywołaną takim działaniem. Kwota ta odpowiada rozmiarowi krzywdy, a zarazem ma wymierną wartość ekonomiczną co wyklucza zarzut że ma wymiar symboliczny. Wysokość zadośćuczynienia za okres osadzenia powoda w Zakładzie Karnym w P. Sąd ustalił na kwotę 200 zł. Przez pierwsze 2,5 miesiąca pobytu w tej jednostce powód przebywał w zakładzie typu półotwartego, a następnie w zakładzie typu otwartego. Przypomnieć wypada, że w zakładach półotwartych cele w ciągu dnia są otwarte i --- STRONA 15 --- osadzeni mogą poruszać się po terenie całego zakładu, mogą uczestniczyć w szeregu zajęć poza terenem zakładu karnego, a w praktyce znaczna część z nich pracuje. W efekcie, pomimo formalnego osadzenia nadmiernej liczby osób w celi, należy przyjąć, że zasadą nie było ich przebywanie przez całą dobę w jednym niewielkim pomieszczeniu, w związku z czym skala uciążliwości była nieporównywalnie niższa niż w przypadku zakładu typu zamkniętego gdzie całodobowa obecność wszystkich osadzonych w celi stanowi regułę. Z tej przyczyny Sąd uznał za celowe ograniczanie zadośćuczynienia o ok. połowę. Tożsame względy przemawiały za przyznaniem powodowi za 6 miesięcy osadzenia w warunkach przeludnienia w Areszcie Śledczym w I., kwoty 300 zł. Sąd Okręgowy nie znalazł natomiast podstaw do przyznania powodowi zadośćuczynienia za okres pobytu w Areszcie Śledczym w B., gdyż po pierwsze, przypadki nadmiernego zaludnienia celi były wyjątkowe i krótkotrwałe, a po drugie powód otwarcie twierdził, że nie odbierał takich sytuacji negatywnie. Mając na uwadze całokształt przedstawionych ustaleń i rozważań Sąd Okręgowy zmienił zaskarżony wyrok w części oddalającej powództwo o tyle, że na podstawie 24 § 1 zd. 2 k.c. w zw. z art. 448 k.c. zasądził na rzecz powoda zadośćuczynienie w wymienionych kwotach (art. 386 § 1 k.p.c.). Sąd nie obciążył powoda kosztami procesu poniesionymi przez pozwanych w instancji odwoławczej, mając na uwadze jego trudną sytuację materialną (brak dochodów i majątku) oraz ocenny charakter rozstrzygnięcia (art. 102 k.p.c.). Na podstawie art. 223 ust. 1 ustawy dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr 10 poz. 65) i § 6 pkt 5 w zw. z § 12 ust. 1 pkt 1 i § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz.U. Nr 163 poz. 1349 ze zm.) Sąd przyznał pełnomocnikowi powoda ustanowionemu z urzędu koszty nieopłaconej pomocy prawnej.