Wyrok VI ACa 791/04 W Y R O K W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 14 kwietnia 2005 r. Sąd Apelacyjny w

--- STRONA 1 --- Sygn. akt VI ACa 791/04 W Y R O K W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 14 kwietnia 2005 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie VI Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący – Sędzia SA – Aldona Wapińska Sędzia SA – Krystyna Bilewicz Sędzia SA – Anna Orłowska (spr.) Protokolant – Monika Trzaskoma po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 marca 2005 r. w Warszawie sprawy z powództwa M. T. przeciwko (…) S.A. w W. (…) w W. o zadośćuczynienie, odszkodowanie i rentę na skutek apelacji obu stron od wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 12 maja 2004 r. sygn. akt IV C 406/00 1) prostuje niedokładność w oznaczeniu strony pozwanej w zaskarżonym wyroku w ten sposób, że po słowach „(…) S.A.”, a przed słowem „(…)” dodaje „w W.”, 2) zmienia zaskarżony wyrok w punkcie I w ten sposób, że kwotę 60.000 zł (sześćdziesiąt tysięcy) podwyższa do kwoty 250.000 zł (dwieście pięćdziesiąt tysięcy) oraz w części dotyczącej początkowej daty płatności ustawowych odsetek ustalając ją na 12 maja 2004 r., --- STRONA 2 --- 2 3) uchyla zaskarżony wyrok w punkcie II w części zasądzającej rentę za okres od 25 lutego 1999 r. do 11 maja 2004 r. oraz ponad kwotę 1.600 zł (jeden tysiąc sześćset) miesięcznie poczynając od 12 maja 2004 r. i na przyszłość, a nadto w punkcie III w części oddalającej powództwo o odszkodowanie i rentę oraz w punkcie V – i w tym zakresie przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w Warszawie pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania apelacyjnego, 4) w pozostałym zakresie w części dotyczącej zadośćuczynienia oddala apelację obu stron. U Z A S A D N I E N I E Wyrokiem z dnia 12 maja 2004 r. Sąd Okręgowy w Warszawie zasądził od (…) S.A. (…) w W. na rzecz M. T. tytułem zadośćuczynienia kwotę 60.000 zł z ustawowymi odsetkami od 23 marca 1999 r. do dnia zapłaty, rentę wyrównawczą z tytułu zwiększonych potrzeb i zmniejszonych widoków na przyszłość w wysokości 2.500 zł miesięcznie od 25 lutego 1999 r. i na przyszłość płatną z góry do 5-tego każdego miesiąca z ustawowymi odsetkami w przypadku uchybienia terminowi płatności którejkolwiek z rat, ustalił odpowiedzialność pozwanego za wszelkie następstwa wypadku samochodowego z dnia 20 kwietnia 1998 r. mające się ujawnić w przyszłości, w pozostałym zakresie powództwo oddalił, zniósł wzajemnie między stronami koszty procesu. Powyższe rozstrzygnięcie zapadło po dokonaniu następujących ustaleń i rozważań. --- STRONA 3 --- 3 W dniu 20 kwietnia 1998 r. powódka uległa wypadkowi samochodowemu, w wyniku którego doznała ciężkiego urazu czaszkowo- mózgowego, zranienia ręki, uszkodzenia stawu kolanowego, złamania krawędzi trzonu kręgu C5. Obrażenia ośrodkowego układu nerwowego skutkowały niedowładem 4 kończyn, rozwojem zespołu psychoorganicznego i zaburzeniami poznawczymi, adaptacyjnymi i reakcją lękowo-depresyjną. Powódka kilkakrotnie przebywała w szpitalach. Porusza się o kulach łokciowych, nosi obuwie ortopedyczne. Obecnie powódka wymaga leczenia rehabilitacyjnego szpitalnego lub sanatoryjnego, pobierania zabiegów fizykalnych i rehabilitacyjnych. Winna uczęszczać na basen 2-3 razy w tygodniu i codziennie wykonywać ćwiczenia w domu. Powódka przy wykonywaniu niektórych czynności wymaga pomocy osób trzecich. W dniu wypadku powódka miała 19 lat, była uczennicą szkoły średniej na dwa tygodnie przed maturą. Sprawca wypadku skazany został prawomocnym wyrokiem karnym. Właściciel pojazdu ubezpieczony był od odpowiedzialności cywilnej w (…) S.A. Pozwany w ramach likwidacji szkody wypłacił powódce w dniu 15 marca 1999 r. 2.500 zł tytułem zadośćuczynienia i w dniu 22 września 1999 r. dodatkowo 15.000 zł Zwrócił też powódce udokumentowane poniesione koszty, wydatki na leki, leczenie, rehabilitację, dodatkowe odżywianie i opiekę. Pozowany przyznał powódce rentę na zwiększone potrzeby i z tytułu utraconych zarobków. Powódka otrzymuje rentę z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w wysokości około 500 zł. Według opinii biegłego chirurga-ortopedy nie ma możliwości ustąpienia niedowładu kończyn u powódki, a systematyczne leczenie nie dopuści do nasilenia spastyczności i pogorszenia sprawności ruchowej. --- STRONA 4 --- 4 Biegły neurolog również nie widzi możliwości całkowitego powrotu do zdrowia powódki ze względu na nieodwracalne uszkodzenie centralnego układu nerwowego. Rozpoznany u powódki przez biegłego psychiatrę zespół psychoorganiczny i zaburzenia depresyjno-lękowe wymagają systematycznego leczenia psychiatrycznego farmakologicznego jak i stosowania psychoterapii. Zdaniem Sądu Okręgowego powódka doznała ogromnej krzywdy na skutek wypadku. Stała się kaleką bez rokowań na poprawę stanu zdrowia. Obrażenia jakich doznała łączyły się wielkim cierpieniem fizycznym i psychicznym. Powódka utraciła sprawność intelektualną, jej umysł jest na poziomie 10-12 letniego dziecka. Utraciła możliwość kształcenia się, zdobycia zawodu, podjęcia pracy. Odsunęli się od niej przyjaciele, nie ma możliwości nawiązania nowych kontaktów. W ocenie Sądu Okręgowego tak ogromnej doznanej przez powódkę krzywdy nie jest w stanie zrekompensować żadne zadośćuczynienie, które może je jedynie złagodzić. Odwołując się do kompensacyjnego charakteru zadośćuczynienia i z drugiej strony do przeciętnego stopnia zamożności społeczeństwa Sąd Okręgowy uznał, iż odpowiednim zadośćuczynieniem dla powódki będzie 100.000 zł Wobec tego, że pozwany z tego tytułu wypłacił już powódce 40.000 zł. Sąd zasądził dodatkowo 60.000 zł z ustawowymi odsetkami od daty kiedy pozwany winien był po zgłoszeniu żądania przez powódkę kwotę tę wypłacić. Sąd Okręgowy uznał za niezasadne żądanie zasądzenia kwoty 16.200 zł z tytułu utraconych zarobków wskazując, iż z tego tytułu pozwany wypłaca powódce rentę w wysokości 840,44 zł miesięcznie, a ponadto wypłacił jej kwotę 16.694,50 zł tytułem renty uzupełniającej za okres od --- STRONA 5 --- 5 1 lipca 1998 r. do 31 czerwca 2000 r. Sąd stwierdził, iż powódka nie wnosiła o przyznanie jej renty z tytułu utraconych zarobków. Przy ustalaniu wysokości renty na zwiększone potrzeby Sąd Okręgowy odwoływał się do opinii biegłych wskazujących rodzaj i częstotliwość niezbędnych powódce zabiegów rehabilitacyjnych i środków farmakologicznych. Za zasadne Sąd uznał wydatki w wysokości 100 zł miesięcznie za przejazd do kina i na spacer, oraz w takiej samej wysokości koszty lepszego odżywiania. Miesięczny koszt opieki osób trzecich Sąd określił na 1.008 zł wskazując, iż w soboty i niedziele opiekę tą mogą świadczyć rodzice powódki. Z tytułu zmniejszonych szans życiowych Sąd – stosując art. 322 k.p.c. – przyznał powódce 400 zł. Sąd Okręgowy nie uwzględnił roszczenia powódki o zasądzenie kwoty 10.467 zł z tytułu poniesionych kosztów w związku z uszkodzeniem ciała lub rozstrojem zdrowia uznając je za nieudowodnione. Sąd podkreślił, iż z tego tytułu w oparciu o przedłożone rachunki pozwany wypłacił powódce 11.791 zł. Wobec tego, iż powódka ma ustalony 100% uszczerbku na zdrowiu i jest inwalidką I grupy Sąd ustalił odpowiedzialność pozwanego za wszelkie następstwa wypadku samochodowego z dnia 20 kwietnia 1998 r. mogące się ujawnić w przyszłości. Od wyroku Sądu Okręgowego apelację wniosły obydwie strony. Powódka jako wartość przedmiotu zaskarżenia wykazała kwotę 452.667 zł Zarzuciła obrazę przepisów prawa materialnego – art. 445 § 2 k.c. przez jego błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że kwota 100.000 zł jest odpowiednią wysokością należnego powódce zadośćuczynienia, obrazę przepisów postępowania – art. 322 k.p.c. przez uznanie, że powódka nie udowodniła w należyty sposób poniesionych, a nie zwróconych przez pozwanego kosztów związanych z wypadkiem, błąd w ustaleniach --- STRONA 6 --- 6 faktycznych przyjętych za podstawę wyroku wyrażający się w przyjęciu, że powódka nie dowiodła, aby w wyniku wypadku utraciła konkretne dowody oraz że kwota 2.500 zł odpowiada potrzebom powódki w zakresie zwiększonych potrzeb i zmniejszonych widoków na przyszłość, obrazę art. 100 k.p.c. przez wzajemne zniesienie kosztów. W konkluzji wniosła o zmianę wyroku w zaskarżonej części i uwzględnienie powództwa w całości. Pozwany zaskarżył wyrok w punkcie I ponad kwotę 44.000 zł oraz zasądzenie odsetek od kwoty zadośćuczynienia od 23 marca 1999 r. do dnia zapłaty, w punkcie II ponad kwotę 1.600 zł miesięcznie tytułem renty z powodu zwiększonych i zmniejszonych widoków na przyszłość oraz fakt zasądzenia renty z tego tytułu od dnia 25 lutego 1999 r. i ustalenia terminu płatności z góry do 5 dnia każdego miesiąca. Zarzucając naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię (art. 445 i 444 § 2 k.c.) oraz sprzeczność istotnych ustaleń Sądu z treścią materiału dowodowego wniósł o zmianę wyroku i oddalenie powództwa w zaskarżonej części ewentualnie o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. Sąd Apelacyjny zważył co następuje. I. Odnośnie do zadośćuczynienia. Poczynione w głównej mierze w oparciu o opinie biegłych lekarzy ustalenia Sądu Okręgowego dotyczące rodzaju obrażeń doznanych przez powódkę w wyniku wypadku z dnia 20 kwietnia 1998 r., jej aktualnego stanu zdrowia i rokowań na przyszłość nie były kwestionowane. Sporna pozostała wysokość należnego powódce zadośćuczynienia za doznaną krzywdę. Sąd Okręgowy dostrzegając ogrom krzywdy jakiej doznała powódka, nasilenie i długotrwałość cierpień fizycznych i psychicznych za odpowiednią --- STRONA 7 --- 7 kwotę z tytułu zadośćuczynienia uznał 100.000 zł Zasadnie zarzuca powódka, że zasądzone przez Sąd zadośćuczynienie, zważywszy na rozmiar doznanej krzywdy, jest zaniżone. Bezsprzecznie rozpoczynające dopiero dorosłe życie powódka na skutek wypadku stała się kaleką doznając 100% trwałego uszczerbku na zdrowiu. Młoda, atrakcyjna dziewczyna utraciła perspektywy życiowe, nie jest w stanie samodzielnie egzystować. Z poziomem umysłowym 10-12 latka, z pogłębioną depresją praktycznie nie ma szans na ułożenie sobie życia i założenie rodziny. Powódka wielokrotnie przebywała w szpitalach, poddawana była licznym zabiegom leczniczym i usprawniającym wiążącymi się z dolegliwościami bólowymi. Cierpienia psychiczne powódki – jak wynika z zeznań jej rodziców – potęguje świadomość czekających ją ograniczeń, braku przyjaciół i znajomych, którzy po wypadku odsunęli się od niej. Sąd Okręgowy uwzględnił wszystkie te okoliczności, jednakże zbyt małą wagę przypisał kompensacyjnej funkcji zadośćuczynienia. Doktryna i orzecznictwo opowiadają się za kompensacyjnym charakterem zadośćuczynienia mającego na celu naprawienie szkody niemajątkowej wyrażającej się doznaną krzywdą w postaci cierpień fizycznych i psychicznych, prezentując pogląd, że musi ono przedstawiać ekonomicznie odczuwalną wartość. Trafnie zauważył Sąd Okręgowy, że wysokość zadośćuczynienia nie może być nadmierna w stosunku do doznanej krzywdy oraz że powinna być – przy uwzględnianiu krzywdy poszkodowanego – utrzymana w rozsądnych granicach, odpowiadających aktualnym warunkom i przeciętnej stopie życiowej społeczeństwa. To ostatnie kryterium ma wprawdzie charakter ocenny, jednakże w okolicznościach niniejszej sprawy nie sposób zgodzić się z Sądem Okręgowym, aby suma 100.000 zł była odpowiednim zadośćuczynieniem w rozumieniu przepisu art. 445 § 1 k.c. --- STRONA 8 --- 8 W ocenie Sądu Apelacyjnego odpowiednie dla powódki zadośćuczynienie stanowiła będzie kwota 300.000 zł. Zadośćuczynienie w tej wysokości jest adekwatne do stopnia odniesionych obrażeń i związanych z nim trwałych następstw dla zdrowia oraz dalszych konsekwencji w sytuacji życiowej powódki. Jeszcze raz należy zaakcentować, że na skutek wypadku z osoby całkowicie zdrowej powódka stała się inwalidką niezdolną do samodzielnej egzystencji, a jej rozwój intelektualny cofnął się do poziomu 10-12 latka. Powołane w apelacji powódki orzeczenia innych sądów zasądzających znacznie wyższe sumy zadośćuczynienia niż to uczynił Sąd I instancji mogą dać jedynie orientacyjną wskazówkę co do wysokości odpowiedniego zadośćuczynienia w porównywalnych przypadkach. Subiektywny charakter krzywdy nie pozwala jednak na mechaniczne kierowanie się przy ustalaniu zadośćuczynienia sumami zasądzonymi z tego tytułu nawet w bardzo zbliżonych przypadkach. Dokonana na gruncie art. 445 § 1 k.c. analiza orzecznictwa sądów powszechnych i Sądu Najwyższego pod kątem wysokości zadośćuczynienia prowadzi do wniosku, że zasądzona przez Sąd I instancji kwota zdecydowanie odbiega na niekorzyść powódki od kwot zasądzanych w podobnych sprawach, prowadząc do podważenia kompensacyjnej funkcji zadośćuczynienia. Zadośćuczynienie w wysokości 100.000 zł nie rekompensuje doznanej przez powódkę krzywdy. Zasądzając zaskarżonym wyrokiem na rzecz powódki 60.000 zł Sąd Okręgowy błędnie przyjął, iż pozwany dobrowolnie wypłacił jej z tytułu zadośćuczynienia 40.000 zł. Jak wynika bowiem z akt szkodowych wypłacone w marcu i wrześniu 1999 r. kwoty 25.000 zł i 15.000 zł pomniejszone zostały o ustalone przez pozwanego na 10% przyczynienie się --- STRONA 9 --- 9 powódki do powstania szkody. Oznacza to, iż faktycznie z tytułu zadośćuczynienia powódka otrzymała jedynie 36.000 zł. Podnoszona przez pozwanego już w odpowiedzi na pozew okoliczność, iż wszystkie wypłacone powódce kwoty – w tym także z tytułu renty i zwrotu kosztów leczenia – pomniejszone zostały o przyjęte przyczynienie ustalone na 10% uszła uwadze Sądu Okręgowego, który w ogóle nie zajmował się tym zagadnieniem. Zdaniem Sądu Apelacyjnego zgromadzony materiał dowodowy nie uzasadnia przyjęcia przyczynienia się powódki do powstania szkody. Okoliczność ta nie stanowiła przedmiotu dowodzenia przed Sądem I instancji przez pozwanego, na którym stosownie do art. 6 k.c. spoczywał ciężar dowodu w tym zakresie. W tym stanie rzeczy brak jest podstaw do obniżenia należnego powódce odszkodowania. Zasadnie zarzuca apelacja pozwanego, iż przy ustalaniu wysokości zadośćuczynienia na dzień wyrokowania należy uwzględnić, że wypłacone z tego tytułu w 1999 r. kwoty miały realnie wyższą wartość niż obecnie, co obrazuje odniesienie ich do średniego miesięcznego wynagrodzenia w tym okresie i w 2004 r. Akceptując przyjęty przez skarżącego sposób waloryzacji i wskazane wartości średniego miesięcznego wynagrodzenia w latach 1999 i 2004 stwierdzić należy, iż wypłacona powódce kwota 36.000 zł odpowiadałaby w dacie wyrokowania przez Sąd I instancji w zaokrągleniu kwocie 50.000 zł. Przy ustaleniu, iż odpowiednim zadośćuczynieniem dla powódki byłaby kwota 300.000 zł i uwzględnieniu, że pozwany spełnił świadczenie z tego tytułu w wysokości 50.000 zł zasądzeniu na jej rzecz podlegała będzie kwota 250.000 zł. Rację ma pozwany twierdząc, że Sąd I instancji odsetki od należnego powódce zadośćuczynienia zasądził od 23 marca 1999 r., podczas gdy strona --- STRONA 10 --- 10 powodowa, ostatecznie precyzując swoje roszczenie w piśmie z dnia 17 grudnia 2003 r., domagała się z tytułu zadośćuczynienia kwoty 400.000 zł z ustawowymi odsetkami od dnia wydania wyroku. Dodatkowo odwołując się do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 30 października 2003 r., IV CK/30/02 Lex nr 82 273 należy zaaprobować wyrażony przez Sąd Najwyższy pogląd, zgodnie z którym w razie ustalenia wysokości zadośćuczynienia według stanu rzeczy istniejącego w chwili zamknięcia rozprawy uzasadnione jest przyznanie odsetek dopiero od chwili wyrokowania. Z powyższych względów Sąd Apelacyjny na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. zmienił wyrok Sądu I instancji w części dotyczącej zadośćuczynienia podwyższając je do kwoty 250.000 zł i ustalając początkową datę płatności odsetek ustawowych na dzień 12 maja 2004 r. W pozostałym zakresie odnoszącym się do zadośćuczynienia apelacje obu stron zostały oddalone na mocy art. 385 k.p.c. II. Odnośnie do pozostałych roszczeń Bezspornym jest, iż przez czas trwania procesu pozwany wypłaca powódce rentę z tytułu zwiększonych potrzeb i utraconych zarobków w różnych wysokościach w zależności od okresu wypłat – ostatnio 840 zł z tytułu utraconych zarobków i 1.600 zł na zwiększone potrzeby. Fakt ten znany był Sądowi I instancji, jednak nie znalazł odzwierciedlenia w zaskarżonym wyroku. Z uzasadnienia wyroku nie wynika, aby zasądzając rentę w stałej wysokości – 2.500 zł miesięcznie poczynając od 25 lutego 1999 r. sąd orzekający uwzględnił wcześniej dokonane przez pozwanego z tego tytułu wypłaty. Pozwany wykazał w toku procesu, iż w części zaspokoił roszczenia powódki z tytułu renty i okoliczność tę Sąd winien uwzględnić w wyroku zasądzając tylko tę część należnej renty, która nie została dobrowolnie --- STRONA 11 --- 11 uregulowana przez pozwanego. Brak jest ustaleń Sądu co do tego w jakiej ostatecznie wysokości pozwany spełnił dochodzone świadczenia zwalniając się z zobowiązania wobec powódki. Błędnie też – wbrew jednoznacznemu stanowisku powódki – przyjął Sąd Okręgowy, iż nie domagała się ona renty z tytułu utraconych zarobków. Na k. 67 verte znajduje się oświadczenie pełnomocnika powódki wskazujące, że dochodzona wówczas kwota 2.500 zł z tytułu zmniejszenia widoków na przyszłość obejmuje rentę z tytułu utraconych zarobków. Przyjęcie przez Sąd Okręgowy, iż powódka nie wnosiła o przyznanie jej renty z tytułu utraconych zarobków i pominięcie zarzutów pozwanego dotyczących dobrowolnego częściowego spełnienia świadczenia doprowadziło do nierozpoznania istoty sprawy. Okoliczność, iż pozwany dobrowolnie wypaca powódce rentę z tytułu utraconych zarobków – wobec zgłoszonego roszczenia w tym przedmiocie – nie zwalniała Sądu od rozstrzygnięcia o tym żądaniu w zaskarżonym wyroku. Ustalając dla potrzeb określenia stosownej renty wyrównawczej hipotetyczne zarobki, jakie mogłaby osiągnąć osoba uprawniona Sąd winien uwzględnić zarobki najbardziej realne do osiągania przez nią. W przypadku powódki, która przed wypadkiem nie podjęła jeszcze pracy odniesienie renty z tytułu utraconych zarobków do średniego wynagrodzenia krajowego – jak to uczynił pozwany – wydaje się usprawiedliwione. Sąd Okręgowy nie uzasadnił w odpowiedni sposób dlaczego z tytułu zmniejszonych widoków na przyszłość przyznał powódce 400 zł miesięcznie. Odwołanie się do przepisu art. 322 k.p.c. nie może być uznane za wystarczające. Jeżeli chodzi o rentę na zwiększone potrzeby, to kwota 1.600 zł wypłacana przez pozwanego na mocy postanowienia w przedmiocie zabezpieczenia, a zatem i zakres wskazanych w nim uzasadnionych potrzeb --- STRONA 12 --- 12 powódki, nie była kwestionowana przez pozwanego. Dalsze zgłoszone przez powódkę żądania z tego tytułu winny podlegać szczegółowej analizie Sądu i ocenie zarówno z punktu widzenia ich niezbędności jak i wysokości. Wymaga podkreślenia, iż nieodpłatna pomoc osób bliskich nie pozbawia poszkodowanego prawa domagania się ekwiwalentu za nią. Wysokość renty z tego tytułu nie powinna przekraczać wynagrodzenia osoby posiadającej odpowiednie kwalifikacje do świadczenia takiej pomocy. Odnosząc się do roszczenia powódki opartego na przepisie art. 444 § 1 k.c. dotyczącego zwrotu poniesionych kosztów stwierdzić należy, iż jej rzeczą jest sprecyzowanie jakie konkretnie wydatki i z jakich tytułów nie zostały do tej pory pokryte, Sąd zaś winien rozważyć czy są one uzasadnione i czy któreś z nich nie wchodzą w zakres zwiększonych potrzeb powódki. W świetle powyższych wywodów zachodziła konieczność uchylenia zaskarżonego wyroku w zakresie wskazanym w punkcie trzecim wyroku Sądu Apelacyjnego i przekazania na podstawie art. 386 § 4 k.p.c. sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. O kosztach postępowania apelacyjnego orzeczono na podstawie art. 108 § 2 k.p.c., a o sprostowaniu niedokładności w oznaczeniu strony pozwanej na podstawie art. 350 § 1 i 3 k.p.c. bk --- STRONA 13 --- 13