Postanowienie VI ACa 530/16 spdw WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 19 marca 2018 r. Sąd Apelacyjny w W

--- STRONA 1 --- PRZEŁJDKODS X DYEŻUTDOWŚ CB | PS . Sygn. akt VI ACa 530/16 spdw WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 19 marca 2018 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie VI Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący - Sędzia SA — Aldona Wapińska (spr.) Sędzia SA — Jacek Sadomski Sędzia SA — Aleksandra Kempczyńska : Protokolant: — sekretarz sądowy Paulina Czajka po rozpoznaniu w dniu 19 marca 2018 r. w Warszawie na rozprawie sprawy z powództwa A. M. przeciwko Skarbowi Państwa - Dyrektorowi Generalnemu Służby Więziennej o zadośćuczynienie na skutek apelacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 5 listopada 2014 r. sygn. akt III C 434/09 I. zmienia zaskarżony wyrok częściowo, w ten sposób, że w punkcie drugim zasądza dodatkowo od Skarbu Państwa - Dyrektora Generalnego Służby Więziennej na rzecz A. M.: a) kwotę 9 000 zł (dziewięć tysięcy złotych) z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 21 lipca 2011 r. do dnia zapłaty tytułem zadośćuczynienia; : b) odsetki ustawowe za opóźnienie od kwoty 3 000 zł (trzy tysiące złotych) za okres od dnia 21 lipca 2011 r. do dnia zapłaty; II. oddala apelację w pozostałej części; 1 --- STRONA 2 --- III. nie obciąża powoda obowiązkiem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego na rzecz strony pozwanej; IV. przyznaje adwokatowi D. L. z sum Skarbu Państwa — Sądu Okręgowego w Warszawie kwotę 7 200 zł (siedem tysięcy dwieście złotych) oraz należny od tej kwoty podatek VAT tytułem zwrotu kosztów pomocy prawnej udzielonej przez niego powodowi z urzędu w postępowaniu apelacyjnym. Aleksandra Kempczyńska Aldona Wapińska Jacek Sadomski VI ACa 530/16 UZASADNIENIE Pozwem wniesionym w dniu 21 kwietnia 2009 r. przeciwko Skarbowi Państwa — Centralnemu Zarządowi Służby Więziennej, A. M. domagał się zasądzenia na swoją rzecz kwoty 360.000 zł tytułem zadośćuczynienia za poniżające i nieludzkie traktowanie w Areszcie Śledczym W.-(...), Areszcie Śledczym W.-(...), Zakładzie Karnym nr (...) w Ł., Zakładzie Karnym w S., Zakładzie Karnym w P., w których był osadzony w okresie od 2001 r. do dnia wniesienia pozwu. Powód podnosił, iż cele nie spełniały gwarancji kodeksowych metrażu przysługującego na każdego skazanego, a ponadto brak było odpowiedniego zabezpieczenia ze strony Służby Więziennej w zakresie osadzenia w jednej celi więźniów o różnym stopniu demoralizacji. 'W związku z przebywaniem w Areszcie Śledczym W.-(...) powód domagał się odszkodowania i zadośćuczynienia w kwocie 100.000 zł w związku z niedogodnościami związanymi z zagęszczeniem cel - poniżej 3 m” na każdego osadzonego, brak intymności w celach, brak wentylacji cel. Powód uskarżał się na . przebywanie w celi ośmioosobowej, w której przebywało dwunastu skazanych, a łóżka były trzypiętrowe. W celach panował zaduch, występowały problemy z wentylacją, panował zapach stęchlizny. ' 2 --- STRONA 3 --- 'W związku z przebywaniem w Zakładzie Karnym nr (...) w Ł. powód domagał się odszkodowania i zadośćuczynienia w kwocie 30.000 zł, wskazując na duże zagęszczenie w celach oraz zniszczone i niedoprane piżamy, jakie otrzymywał w tej jednostce. 'W związku z przebywaniem w Areszcie Śledczym W.-(...) powód domagał się odszkodowania i zadośćuczynienia w kwocie 150.000 zł, wskazując na zagęszczenie cel, brak wentylacji, grzyb na ścianach, brak odpowiedniego personelu medycznego. roznoszącego leki, brak odpowiedniego oświetlenia cel, brak odpowiedniego wyżywienia, zapach stęchlizny, zawilgocenie cel, niedopraną pościel. 'W związku z przebywaniem w Zakładzie Karnym w S., powód domagał się tytułem odszkodowania i zadośćuczynienia w kwocie 30.000 zł, skarżąc się na zagrzybione i przepełnione cele, wyrywaną do połowy podłogę w celach, niezapewnienie osadzonym środków czystości, mało kulturalną obsługę więzienną oraz poniżające traktowanie przez służbę więzienną. W związku z przebywaniem w Zakładzie Karnym w P., powód domagał się tytułem odszkodowania i zadośćuczynienia kwoty 50.000 zł, skarżąc się na zagrzybione, duszne oraz wilgotne cele, w których przebywał, brak kącika sanitarnego, blachy w łazience. Powód twierdził, iż przebywał w Zakładzie Karnym w P. w celi, która znajdowała się nad kotłownią i wyziewy, jakie docierały do celi powoda, były dokuczliwe. Powód podnosił także w stosunku do wszystkich jednostek, iż mimo deklaracji, że nie pali papierosów, umieszczano go w celach dla palących, a nadto, że z powodu wilgoci i pleśni w celach pogłębiły się jego dolegliwości zdrowotne (alergia, astma i obrzęk Quinckiego). W odpowiedzi na pozew pozwany Skarb Państwa wniósł o oddalenie, powództwa w całości oraz zasądzenie od powoda kosztów zastępstwa procesowego. Podniósł także zarzut przedawnienia roszczeń z okresu sprzed dnia 21 kwietnia 2006 r. : 3 --- STRONA 4 --- Wyrokiem z dnia 5 listopada 2014 r. Sąd Okręgowy w Warszawie zasądził od Skarbu Państwa — Dyrektora Generalnego Służby Więziennej w W. na rzecz A. M. kwotę złotych 3000 zł tytułem zadośćuczynienia, oddalając powództwo w pozostałym zakresie i nie obciążając powoda A. M. kosztami postępowania w sprawie. Podstawą rozstrzygnięcia Sądu Okręgowego były następujące ustalenia faktyczne i rozważania prawne: Powód A. M. przebywał w następujących jednostkach penitencjarnych: 1. w Areszcie Śledczym W.-(...) w okresach: od dnia 15 kwietnia 2002 roku do dnia 27 czerwca 2003 roku, od dnia 20 sierpnia 2003 roku do dnia 12 lutego 2004 roku, od dnia 23 marca 2004 roku do dnia 19 września 2005 roku oraz od dnia 10 listopada 2005 roku do dnia 28 grudnia 2005 roku; 2. w Zakładzie Karnym nr (...) WŁ. w okresach: od dnia 27 czerwca 2003 roku do dnia 20 sierpnia 2004 roku, od dnia 12 lutego 2004 roku do dnia 24 marca 2004 roku ; 3. w Areszcie Śledczym W.-(...) w okresach: od dnia 19 września 2005 roku do dnia 10 listopada 2005 roku, od dni 28 grudnia 2005 do dnia 04 stycznia 2007 roku, od dnia 07 lutego 2007 roku do dnia 15 stycznia 2008 roku oraz od dnia 06 sierpnia 2008 roku do dnia 18 grudnia 2008 roku; 4. w Zakładzie Karnym w S. w okresach: od dnia 04 stycznia 2007 roku do dnia 07 lutego 2007 roku, od dnia 15 stycznia 2008 roku do dnia 06 sierpnia 2008 roku; 5. w Zakładzie Karnym w P. w okresie od dnia 18 grudnia 2008 roku do dnia wniesienia pozwu. Powód w związku ze schorzeniami kręgosłupa ma od 1998 roku ma orzeczony stopień niepełnosprawności. Cierpi także na astmę, alergię, nawracające ataki spowodowane obrzękiem Quinckiego, wymaga w tym czasie specjalnej pomocy. Podczas osadzenia w Areszcie Śledczym W.-(...) powód okresowo przebywał w zagęszczonych celach, w których były oddzielone kąciki sanitarne. Cele te wyposażone były w kratki wentylacyjne, a stan instalacji elektrycznej i wodno- 4 --- STRONA 5 --- kanalizacyjnej spełniał ogólnie przyjęte normy i nie stwarzał zagrożenia sanitarno- epidemiologicznego. Dyrektor Aresztu Śledczego mógł w okresie pobytu powoda w Areszcie umieścić go na czas określony w warunkach, w których powierzchnia w celi na jedną osobę wynosi mniej niż 3 m”. Prawa powoda w trakcie pobytu w Areszcie Śledczym W.- (...) były przestrzegane. Osadzony traktowany był w sposób humanitarny, nie korzystał z możliwości zgłaszania skarg do administracji aresztu. Podczas osadzenia w Zakładzie Karnym nr (...) w Ł. powód każdorazowo, zakwaterowany był w szpitalu Zakładu Karnego. Cele w budynku szpitala nigdy nie były przeludnione, wyposażone były w sprzęt kwaterunkowy zapewniający miejsce do spania oraz spożywania posiłków w ilości odpowiadającej ilości osadzonych w dalej celi. W celach tych funkcjonowała wentylacja grawitacyjna, której sprawność sprawdzana była cyklicznie. W oknach cel zamontowane były specjalne przesłony- blendy wykonane z nieprzezroczystego poliwęglanu osadzonego w konstrukcji stalowej, odsunięte od okna w celu swobodnego przepływu powietrza. Odzież osadzonych była regularnie prana, a rzeczy zniszczone podlegały likwidacji. W zakładzie nigdy nie występowały braki leków przeciwbólowych, które były wydawane osadzonym na zlecenie lekarza, a także w ograniczonym zakresie przez pielęgniarki. W trakcie osadzenia powoda w Areszcie Śledczym W.-(...) miał on możliwość korzystania z prawa do codziennego godzinnego spaceru oraz możliwość udziału w zajęciach kulturalno-oświatowych odbywających się na świetlicy oddziału mieszkalnego. Cele wyposażone były w niezbędny sprzęt kwaterunkowy, zapewniając powodowi osobne miejscem do spania i odpowiednie warunki higieny. Pomieszczenia poddawane były odpowiednim konserwacjom, naprawom remontowym w miarę zaistnienia takich potrzeb. W celach mieszkalnych znajdowały się oddzielone od pozostałej części celi w sposób trwały kąciki sanitarne, z wejściami , wyposażonymi w nieprzezroczystą zasłonkę z tworzywa sztucznego. Temperatura w celach utrzymywała się na stałym poziomie, natomiast powstawanie zagrzybień powodowane było przez samych osadzonych, którzy gotowali wodę w celach kąpieli lub gotowali posiłki. Z uwagi na trudną sytuację ekonomiczną jednostki 5 --- STRONA 6 --- penitencjarnej wstrzymywano dopływ energii elektrycznej do obwodów zasilających w celach mieszkalnych w ciągu dnia, z wyjątkiem sobót, niedziel oraz dni świątecznych. Przerwy w dostawie energii elektrycznej były zgodne z porządkiem wewnętrznym Aresztu Śledczego (załącznik nr 9 do zarządzenia nr 20 z dnia 09 maja 2011 Dyrektora Aresztu Śledczego W.-(...). Stan instalacji elektrycznej i wodno- kanalizacyjnej spełniał ogólnie przyjęte normy i nie stwarzał zagrożenia sanitarno- epidemiologicznego. Osadzony na bieżąco, co kwartał, otrzymywał środki czystości w postaci płynów, zmiotek. W trakcie osadzenia w Zakładzie Karnym w S. powód zgodnie z $30 pkt 1 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie regulaminu organizacyjno- porządkowego wykonywania kary pozbawienia wolności mógł korzystać z ciepłej kąpieli, co najmniej raz w tygodniu, a w razie potrzeb lub wskazań lekarskich częściej. Cele wyposażone były w sprzęt kwaterunkowy zgodnie z tabelą nr 1 Normy wyposażenia w sprzęt kwaterunkowy cel mieszkalnych z węzłem sanitarnym Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości (Dz.U. z 2003 roku, Nr 186, poz.1820). Sprzęt ten był sukcesywnie wymieniany po upływie okresu używalności, a na wniosek - nawet wcześniej. Podłoga w celi nr 523, w której przebywał powód, wykonana była z parkietu, który częściowo był oderwany od podłoża. Uszkodzenia parkietu wynikały z powodu odrywania klepek w celu ukrywania przedmiotów niedozwolonych i zalewania wodą w okresie letnim. A. M. poddawany był oględzinom ciała oraz sprawdzaniu odzieży z uwagi na zjawisko przemytu niedozwolonych telefonów komórkowych, jakie panowało w okresie osadzenia powoda w Zakładzie Karnym w Siedlcach. W Zakładzie Karnym w S. cela nr (...), w której osadzony był powód w okresie od 4.01.2007 r. do 7.02.2007 r., nie posiadała wentylacji grawitacyjnej, a na ścianach występowały zacieki i zawilgocenie. W pozostałych natomiast celach pawilonu zawilgoceń nie było. Kontrola, Powiatowego Inspektora Sanitarnego w S. wykazała istnienie zagrzybienia w pawilonie, w którym osadzony był powód. W trakcie osadzenia w ZK w S. powód deklarował się jako osoba paląca. 6 --- STRONA 7 --- W trakcie osadzenia w Zakładzie Karnym w P. powód przebywał w celi należącej do niedawno wyremontowanego oddziału V. Cela wyposażona była w podstawowy sprzęt: metalowe łóżko dla każdego osadzonego, stoły, taborety, szafki, półki, lustro, wiadro na śmieci, szczotkę, zmiotkę i miednicę. Kącik sanitarny tworzyła toaleta i umywalka z bieżącą wodą, oddzielone od reszty pomieszczenia murowanym wygrodzeniem, zapewniając osadzonemu nieskrępowane korzystanie z urządzeń. W zakładzie znajdowała się także świetlica, wyremontowane łaźnie, spełniające wymogi higieniczno-sanitarne. Kotłownia do wytworzenia pary technologicznej używa mieszanki bezpyłowej, a kominy usytuowane były z dala od celi powoda. Wszelkie odpady komunalne odbierane były przez właściwy podmiot, ponieważ ze względów technicznych nie mogły być palone w kotłowni. Powód korzystał z prawa do spacerów, a także ze względu na stan zdrowia korzystał z dodatkowych łaźni. A. M. otrzymywał dodatkowe leki na tzw. talon zdrowotny, zgodnie z obowiązującymi w Zakładzie Karnym przepisami. Pracownicy medyczni wykonywali swoje zadania służbowe z należytą starannością i rzetelnością. Z uwagi na podnoszoną przez powoda kwestię utraty zdrowia na skutek warunków panujących w jednostkach penitencjarnych Sąd pierwszej instancji dopuścił dowód z opinii biegłego alergologa - pulmonologa na okoliczność, czy schorzenia, na które cierpi powód A. M., tj. alergia, astma, obrzęk Quinckiego, mają swoją przyczynę w warunkach panujących w jednostkach penitencjarnych. Biegły w swojej opinii stwierdził, iż w wyniku wieloletniego przebywania w zagrzybionych pomieszczeniach mogły powstać przeciwciała na grzyby (Aspergillus fumigatus, Cladosporium herbarium, Penicilium notatum) i spowodować wystąpienie astmy oskrzelowej. Skutkiem tego były zaawansowane zmiany w, układzie oddechowym i jego uszkodzenie, co wykazało badanie spirometryczne. Osadzony jest alergikiem, o czym świadczą wykryte w jego krwi przeciwciała przeciwko orzechom laskowym i brzoskwini, a także klinicznie obserwowany obrzęk Quinckiego, który jest gwałtownym odczynem na różne alergeny. W normalnych " 7 --- STRONA 8 --- warunkach u osób mieszkających w higienicznych warunkach, w których obecność grzybów jest mało prawdopodobna, nie stwierdza się przeciwciał przeciwko wymienionym grzybom. Dowodem na tę okoliczność byłyby posiewy w kierunku grzybów wykonane ze ścian cel, w których przebywa osadzony, jednakże badania te są trudne do wykonania. Biegły nie wykluczył także, iż zmiany spirometryczne mogły być tzw. zespołem nakładania w związku z przebywaniem powoda w celach zadymionych POCHO na wieloletnią astmę. * Biegły w opinii uzupełniającej uznał, iż uczulenie się powoda na grzyby pleśniowe w trakcie odbywania kary pozbawienia wolności jest wysoce prawdopodobne. 'W ocenie Sądu Okręgowego powództwo zasługiwało na częściowe uwzględnienie. Sąd pierwszej instancji wskazał, iż zgodnie z art. 23 k.c. dobra osobiste człowieka, jak w szczególności zdrowie, wolność, cześć, swoboda sumienia, nazwisko lub pseudonim, wizerunek, tajemnica korespondencji, nietykalność mieszkania, twórczość naukowa, artystyczna, wynalazcza i racjonalizatorska, pozostają pod ochroną prawa cywilnego niezależnie od ochrony przewidzianej w innych przepisach. Z kolei stosownie do art. 24 $ 1 k.c. ten, czyje dobro osobiste zostaje zagrożone cudzym działaniem, może żądać zaniechania tego działania, chyba że nie jest ono bezprawne. W razie dokonanego naruszenia może on także żądać, ażeby osoba, która dopuściła się naruszenia, dopełniła czynności potrzebnych do usunięcia jego skutków, w szczególności ażeby złożyła oświadczenie odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie. Na zasadach przewidzianych w kodeksie może on również żądać zadośćuczynienia pieniężnego lub zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny. Zaś art. 448 k.c. stanowi, iż w razie naruszenia . dobra osobistego sąd może przyznać temu, czyje dobro osobiste zostało naruszone, odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę lub na jego żądanie zasądzić odpowiednią sumę pieniężną na wskazany przez niego cel 8 --- STRONA 9 --- społeczny, niezależnie. od innych środków potrzebnych do usunięcia skutków naruszenia. Sąd Okręgowy zauważył, iż w przypadku naruszenia dóbr osobistych bezprawnym działaniem sprawcy, pokrzywdzonemu przede wszystkim przysługują środki o charakterze niemajątkowym przewidziane w art. 24 k.c., a w przypadku, gdy działanie naruszyciela jest także zawinione — środki o charakterze majątkowym, o których stanowi art. 448 k.c. Obydwa roszczenia mają charakter samodzielny i, pokrzywdzonemu przysługuje prawo ich wyboru, zaś sądowi pozostawiona jest ocena celowości przyznania ochrony w żądanej formie, jego adekwatności do rodzaju naruszonego dobra, a przede wszystkim rozmiaru doznanej krzywdy. Przy żądaniu przyznania odpowiedniej sumy tytułem zadośćuczynienia na rzecz pokrzywdzonego podstawowym kryterium oceny sądu winien być rozmiar ujemnych następstw w sferze psychicznej pokrzywdzonego, ponieważ celem przyznania ochrony w formie majątkowej jest zrekompensowanie i złagodzenie doznanej krzywdy moralnej. Z tych też względów sąd jest zobowiązany ustalić zakres cierpień pokrzywdzonego, a przy ocenie tej przesłanki nie może abstrahować od wszystkich okoliczności towarzyszących powstaniu krzywdy. Znikomość ujemnych następstw może być podstawą oddalenia powództwa o przyznanie zadośćuczynienia na rzecz pokrzywdzonego. Biorąc pod uwagę brzmienie powyższych przepisów, zdaniem Sądu pierwszej instancji w pierwszej kolejności należało zatem ustalić, czy w niniejszej sprawie w ogóle doszło do naruszenia dóbr osobistych, a jeśli tak to jakie dobra osobiste powoda zostały naruszone przez pozwanego, przy czym przy ocenie zaistnienia naruszenia dobra osobistego należy posługiwać się kryteriami o charakterze obiektywnym, nie zaś kierować się jedynie subiektywnymi odczuciami osoby, występującej o przyznanie ochrony (por. wyrok Sądu Najwyższego, V CKN 195/01, Lex nr 53107). Istotne jest bowiem nie subiektywne odczucie osoby żądającej ochrony prawnej, ale obiektywna reakcja opinii publicznej. Nie każdy bowiem przypadek dyskomfortu psychicznego spowodowany bezprawnym zachowaniem się | 9 --- STRONA 10 --- innej osoby, jest wystarczającą podstawą do poszukiwania ochrony sądowej dóbr osobistych, bowiem należy mieć na uwadze również zobiektywizowaną ocenę zewnętrzną. Konieczne jest także zachowanie proporcji oraz umiaru i nie można nadużywać instrumentów prawnych właściwych tej ochronie w przypadkach drobnych, opierających się w głównej mierze na subiektywnych odczuciach zainteresowanego, gdyż taki sposób postępowania prowadziłby do deprecjonowania samego przedmiotu ochrony. i Sąd Okręgowy podkreślił, że Kodeks cywilny nie zawiera wyczerpującego katalogu dóbr osobistych, a jedynie wymienia przykładowe dobra podlegające ochronie. Nie budzi wątpliwości, że oprócz wymienionych w tym przepisie dóbr osobistych, ochronie podlega także sfera życia prywatnego. Ochrona godności i sfery życia prywatnego została wprost przewidziana wśród przepisów o wolnościach, prawach i obowiązkach człowieka zawartych w Konstytucji RP. Stosownie do art. 30 Konstytucji, przyrodzona i niezbywalna godność człowieka jest nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem władz publicznych. Zgodnie zaś z art. 47 Konstytucji, każdy ma prawo do ochrony prawnej życia prywatnego, rodzinnego, czci i dobrego imienia oraz do decydowania o swoim życiu osobistym. W doktrynie wskazuje się, że jest to wartość właściwa każdemu człowiekowi i obejmuje ona wszelkie dziedziny jego życia. Sąd pierwszej instancji zauważył, iż powód próbował wykazać, że działaniem naruszającym jego dobra osobiste było nie tylko niezapewnienie zgodnie z obowiązującymi standardami powierzchni cel, w których przebywał, ale również brak odpowiednich warunków, skutkujący pogorszeniem się stanu zdrowia powoda i niewłaściwe zachowanie funkcjonariuszy, z którymi to działaniami wiązał on naruszenie jego dóbr osobistych. Sąd pierwszej instancji wskazał, że obowiązek . poszanowania i ochrony godności ludzkiej powinien być realizowany przez władze publiczne przede wszystkim tam, gdzie Państwo działa w ramach imperium, realizując swoje zadania represyjne, których wykonanie nie może prowadzić do większego ograniczenia praw człowieka i jego godności, niż to wynika z zadań 10 --- STRONA 11 --- ochronnych i celu zastosowanego środka. Zapewnienie przez Państwo godziwych warunków odbywania kary pozbawienia wolności jest jednym z podstawowych wymagań demokratycznego państwa prawnego, znajdującym wyraz w normach prawa międzynarodowego. Wynika to wprost z art. 10 ust. 1 ratyfikowanego przez Polskę Międzynarodowego Paktu Praw Osobistych i Publicznych z 19 grudnia 1966 roku (Dz. U. z 1977 r., nr 38, poz. 167 i 169) i z art. 3 Buropejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z 4 grudnia 1950 roku stanowiących, że każda osoba pozbawiona wolności będzie traktowana w sposób humanitarny i z poszanowaniem przyrodzonej godności człowieka. Łączy się z tym wynikający z art. 8 ust. I Konwencji nakaz poszanowania życia prywatnego obywateli i ich prawa do intymności, co w odniesieniu do osób osadzonych w zakładach karnych oznacza obowiązek zapewnienia takich warunków bytowych i sanitarnych, w których godność ludzka i prawo do intymności nie doznają istotnego uszczerbku. Sąd Okręgowy podkreślił, iż zgodnie z treścią art. 6 k.c. oraz 232 k.p.c. ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z tego faktu wywodzi skutki prawne. Dopiero z chwilą wykazania przez poszkodowanego, że w ogóle doszło do naruszenia dóbr osobistych, znajduje zastosowanie mechanizm przewidziany w art. 24 k.c., a mianowicie przerzucenie ciężaru dowodu, że naruszenie nie było bezprawne, na pozwanego. Zatem ciężar wykazania krzywdy, jaką w swojej ocenie doznał powód wskutek działań przedmiotowych jednostek penitencjarnych, spoczywał właśnie na powodzie. Powód uzasadniając swoje roszczenie podniósł m.in., iż umieszczono go w przeludnionych i zaniedbanych celach, bez odpowiedniej wentylacji i oddzielenia kącika sanitarnego od części mieszkalnej, co naruszyło jego godność i prawo do intymności. Jednakże wbrew twierdzeniom powoda, nie przebywał on w, przeludnionych celach przez cały okres osadzenia. Przez większość czasu powód mieszkał w celach przekraczających powierzchnię 3 m na jednego osadzonego. Odnosząc się do kwestii przeludnienia, Sąd pierwszej instancji uznał, iż niezapewnienie przez Państwo osadzonym w jednostkach penitencjarnych u --- STRONA 12 --- minimalnych norm powierzchniowych nie może być stanem zasługującym na akceptację. Jednakże - zdaniem tego Sądu — warunki, w jakich przebywał powód, w równym stopniu dotyczyły także innych osadzonych w tych jednostkach. W ocenie Sądu pierwszej instancji mimo uznania, iż warunki takie naruszyły godność powoda, to nasilenie tego naruszenia nie przybrało aż takiej formy, aby można byłoby mówić o niegodziwych, nieludzkich warunkach, które uzasadniałyby zasądzenie zadośćuczynienia. Nie budziło wątpliwości Sądu Okręgowego, że w okresie nieobjętym zarzutem przedawnienia niezapewnienie normy powierzchni 3 m? miało charakter sporadyczny i nie było drastyczne. W okresie, w którym powód przebywał w jednostkach penitencjarnych, z którymi wiąże powództwo, panowało przeludnienie w celach w skali całego kraju. W tym okresie bardzo trudno było znaleźć dla osadzonych miejsce w celach, w których na osadzonego przypadałoby 3 m? i więcej i gdzie cele byłyby komfortowe. Był to okres zmian w więziennictwie oraz dostosowywania warunków w nich panujących do wymagań określonych przepisami prawa. Świadczy o tym ilość pozwów, które wpływają do — sądu, dotyczących okresu objętego pozwem oraz treść orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego. W sytuacji, gdy w skali kraju panowało ogólne przeludnienie administracja zakładów karnych postępowała zgodnie z obowiązującymi w okresie objętym żądaniem pozwu przepisami tj. z art. 248 $ 1 ustawy kodeks karny wykonawczy z dnia 6 czerwca 1997 r. (Dz.U. z 1997r nr 90 poz.557), który stanowił, iż w szczególnie uzasadnionych wypadkach dyrektor zakładu karnego lub aresztu śledczego może umieścić osadzonych, na czas określony, w warunkach, w których powierzchnia w celi na jedną osobę wynosi mniej niż 3 mĆ. Przepis ten został wprawdzie uznany za niekonstytucyjny wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 maja 2008 r., SK 25/07, jednakże przestał on obowiązywać dopiero 6 grudnia . 2009 r. Sąd podkreślił, iż okresowe przeludnienie cel, w których osadzony był powód, nastąpiło w okresie obowiązywania przepisu, zatem brak jest podstaw do uznania tego stanu za niezgodny z prawem. 12 --- STRONA 13 --- Na marginesie Sąd pierwszej instancji zwrócił uwagę na treść wyroku Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego 2007 roku (sygn. akt V CSK. 431/06), w którym Sąd Najwyższy nie uzależnił możliwości zasądzenia zadośćuczynienia od potwierdzenia faktu osadzenia skazanego w warunkach, w których powierzchnia na jedną osobę wynosi mniej niż 3m”. Możliwość taka została bowiem połączona z jednoczesnym naruszeniem takich podstawowych standardów w postaci niezapewnienia każdemu osadzonemu oddzielnego miejsca do spania albo nieoddzielenia urządzeń. sanitarnych od reszty pomieszczenia. W niniejszej sprawie brak było natomiast podstaw do przyjęcia, iż powód w takich warunkach odbywał karę pozbawienia wolności. W obu jednostkach penitencjarnych, węzeł sanitarny wydzielony był od pozostałej części pomieszczenia ścianką albo kotarą. Podobne stanowisko zostało wyrażone w wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie zdnia 17 października 2012 r. (I ACa 306/12, LEX nr 1246921). Za słuszny Sąd Okręgowy uznał także pogląd wyrażony w wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 11 października 2012 r. (I A Ca 455/12, LEX nr 1237235), w którym wskazano, że o naruszeniu dobra osobistego w postaci uchybienia godności osadzonego w zakładzie karnym nie można mówić w przypadku pewnych uciążliwości lub niedogodności związanych z pobytem w takim zakładzie, polegających na niższym od oczekiwanego standardzie celi czy urządzeń sanitarnych, bowiem dla wielu ludzi nie odbywających kary pozbawienia wolności warunki mieszkaniowe bywają często równie trudne. Godność skazanego przebywającego w zakładzie karnym nie jest naruszona, jeżeli odpowiada uznanym normom poszanowania człowieczeństwa. Powód w niniejszej sprawie podnosił, iż skutkiem braku odpowiednich warunków osadzenia było znaczne pogorszenie się jego stanu zdrowia. Twierdził, iż , cele, w których przebywał, były zawilgocone i zagrzybione, co skutkowało pojawieniem się u niego alergii, astmy oskrzelowej i obrzęku Qiunckego. Zarzucał także, iż mimo, iż nie pali papierosów, umieszczany był często w celach dla palących, co przyczyniło się do rozwoju w/w schorzeń. IT --- STRONA 14 --- Sąd pierwszej instancji przypomniał, iż zgodnie z art. 6 k.c. ciężar wykazania faktu spoczywa na osobie, która z faktu tego wywodzi skutki prawne. Zdaniem Sądu powód nie wykazał, iż jako osoba niepaląca, umieszczany był wbrew swojej woli w celach dla palących. Powód deklarował się bowiem raz jako osoba paląca, a raz jako niepaląca. Przebywając w ZK w P. powód twierdził, iż jest osoba niepalącą /k. 657/, w AŚ W. (...) powód zmieniał swoje deklaracje odnośnie używania wyrobów tytoniowych /k. 665/, a w ZK w S. zdeklarował się jako osoba paląca /k. 647/. Z akt sprawy wynika, iż powód cierpi na alergie, astmę oskrzelową i obrzęk Quinckego. Z opinii biegłego pulmonologa wynika, iż schorzenia w postaci alergii na grzyby pleśniowe i astma oskrzelowa mogą być skutkiem przebywania w zawilgoconych i zagrzybionych pomieszczeniach. W ocenie Sądu pierwszej instancji powód nie wykazał, iż przez cały okres osadzenia przebywał w zagrzybionych i zawilgoconych celach. Z materiału dowodowego zebranego w sprawie wynika, iż zagrzybienie i zawilgocenie występowało jedynie w Zakładzie Karnym w Siedlcach, w celi nr 523, która nie posiadała wentylacji grawitacyjnej. Potwierdził to w swoich zeznaniach świadek M. S. /k. 979/. Jednakże powód przebywał w tej celi jedynie przez okres około miesiąca, tj. od 4 stycznia do 7 lutego 2007 r. Protokół kontroli wykazywał wprawdzie zawilgocenia w pawilonie, w którym znajduje się cela nr 523 (powód w ZK w S. przebywał także w celach nr 208 i 316), jednakże nie ustalono, w których konkretnie celach i w jakich okresach to zawilgocenie występowało. W ocenie Sądu Okręgowego należało więc przyjąć, iż powód w warunkach zagrażających jego zdrowiu przebywał przez okres około miesiąca, podczas pobytu w celi nr 523, co niewątpliwie przyczyniło się do powstania uczulenia na grzyby pleśniowe i astmy oskrzelowej, jednakże w rozmiarze mniejszym, niż wynikający z twierdzeń powoda. Z opinii biegłego pulmonologa /k. 598-599/ wynika bowiem, że obrzęk Quinckego mógł powstać w wyniku uczulenia na orzechy, na co warunki pobytowe w więzieniu nie miały żadnego wpływu. Uczulenie na grzyby pleśniowe i w 14 --- STRONA 15 --- rezultacie astma oskrzelowa mogły być natomiast spowodowana wieloletnim przebywaniem w zawilgoconych i zagrzybionych pomieszczeniach (zdaniem biegłego jest to wysoce prawdopodobne — opinia uzupełniająca — k. 754-755). Ponieważ w warunkach zagrażających zdrowiu powoda przebywał on przez okres około miesiąca, Sąd przyznał powodowi zadośćuczynienie w kwocie 3000 złotych. Wysokość zadośćuczynienia jest w ocenie Sądu adekwatna do rozmiaru zawinienia pozwanego i doznanej przez powoda krzywdy. 'W pozostałym zakresie powództwo oddalono jako nieudowodnione, natomiast co do roszczeń dotyczących okresu sprzed dnia 21 kwietnia 2006 r. — Sąd Okręgowy uznał, iż uległy one przedawnieniu. Zgodnie bowiem z treścią art. 442! kc. roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym ulega przedawnieniu z upływem lat trzech od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia. Skoro więc powód wniósł powództwo w dniu 21 kwietnia 2009 r., roszczenia dotyczące okresu sprzed dnia 21 kwietnia 2006 r. należało uznać za przedawnione. O kosztach Sąd pierwszej instancji orzekł na podstawie art. 102 k.p.c., biorąc pod uwagę sytuację majątkową powoda. Powyższy wyrok Sądu Okręgowego w całości zaskarżył apelacją powód A. M., zarzucając niezgodność w ustaleniach faktycznych (apelacja k. 1294 i nast. ). Zdaniem powoda strona pozwana naruszyła zasady wynikające z k.k.w. co do sposobu wykonywania kary pozbawienia wolności — w zakresie norm zaludnienia, poszanowania prawa do intymności, przez co doszło do naruszenia godności powoda oraz prawa do prywatności, a także doprowadziło do trwałego uszkodzenia ciała w postaci alergii, astmy oskrzelowej i obrzęku Quinckiego. Apelujący opisał warunki odbywania kary we wszystkich jednostkach penitencjarnych, w których przebywał na , przestrzeni wskazanego okresu czasowego, a także w okresie późniejszym, nie objętym żądaniem pozwu, powtarzając w apelacji wszystkie zarzuty pod adresem strony pozwanej podnoszone w pozwie i w licznych pismach procesowych. 15 --- STRONA 16 --- Powód zarzucił także, iż pozbawiono go możliwości zadawania pytań świadkom — strażnikom Służby Więziennej oraz pełnomocnikowi strony pozwanej radcy prawnemu J. Z.. Zdaniem powoda Sąd pierwszej instancji nie odniósł się również do rozszerzenia powództwa, związanego z błędnym przetransportowaniem powoda do AŚ.C,, podczas którego doszło do Iżenia, poniżania i zastraszania osoby powoda i nie udzielono mu odpowiednich wyjaśnień w związku z tym zdarzeniem. W ocenie powoda wysokość przyznanego przez Sąd pierwszej instancji zadośćuczynienia obraża dobre obyczaje, podczas gdy kwota zadośćuczynienia powinna stanowić ekonomicznie odczuwalną wartość dla poszkodowanego, uwzględniać niepełnosprawność, wiek i niedołęstwo powoda i w związku z tym trudności ze znalezieniem pracy po wyjściu ż więzienia. Wskazując na powyższe apelujący wnosił o ponowne rozpoznanie sprawy, a także o przydzielenie mu adwokata lub radcy prawnego z urzędu do reprezentowania jego interesów. 'W kolejnych pismach procesowych, zatytułowanych bądź „uzupełnienie apelacji”, bądź „uzupełnienie pozwu” ( k. 1328-1333, k. 1343-1344, 1351- 1353, 1422- 1425, 1431, 1455-1459), wnoszonych osobiście przez powoda, apelujący zarzucał pozbawienie go pomocy prawnej, brak dostępu do dokumentacji celem ustalenia okresów pobytu w zagęszczonych celach, brak wzięcia pod uwagę opinii biegłego co do stwierdzenia alergii i astmy, niezasadne zastosowanie przez Sąd pierwszej instancji przedawnienia, kwestionował rozkład ciężaru dowodu przyjęty przez Sąd pierwszej instancji co do wykazania bezprawności. Powód zarzucał stronie pozwanej przemoc ze strony służb, osadzenie z palaczami mimo deklaracji, że jest osobą niepalącą, brak przygotowania do życia wolnościowego, nadmierne kontrole osobiste, istnienie przeludnienie — co jest faktem notoryjnym od 2001 r. ' Postanowieniem z dnia 3 marca 2016 r. Sąd Okręgowy pełnomocnika ustanowił dla powoda pełnomocnika z urzędu (k. 1480). 16 --- STRONA 17 --- Zarządzeniem z dnia 16 listopada 2016 r. Sąd Apelacyjny wezwał ustanowionego pełnomocnika do sprecyzowania zakresu zaskarżenia (k. 1511). W piśmie z dnia 29 listopada 2016 r. pełnomocnik powoda sprecyzował zakres zaskarżenia w ten sposób, iż wskazał, że powód skarży wyrok Sądu Okręgowego jedynie w punkcie drugim — oddalającym powództwo, zaś w punkcie pierwszym i trzecim wyrok nie zostaje zaskarżony (k. 1515). W piśmie z dnia 6 lipca 2017 r. (k. 1546- 1552) pełnomocnik powoda (ponad, rok po ustanowieniu) podtrzymał apelację złożoną przez powoda i uzupełnił zarzuty apelacji wskazując na naruszenie prawa materialnego, tj. art. 5 k.c. poprzez jego niezastosowanie, polegające na uznaniu zarzutu przedawnienia roszczeń za okres poprzedzający dzień 21 kwietnia 2006 r., podczas gdy powołanie się na ten zarzut przez stronę pozwaną stanowiło nadużycie prawa i było sprzeczne z zasadami współżycia społecznego w sytuacji gdy powód w powyższym okresie przez cały czas pozbawiony był wolności, pozbawiony był możliwości swobodnego działania i podejmowania obrony jego praw. W piśmie tym zarzucono ponadto naruszenie art. 379 pkt 5 k.p.c. poprzez pozbawienie powoda możności jego praw w sytuacji gdy powód nie posiada wykształcenia prawniczego ani innego właściwego — nie był w stanie samodzielnie podejmować skutecznych działań prawnych i nie miał dostatecznego rozeznania, nie posiadał środków na opłacenie pełnomocnika z wyboru, a przez cały czas trwania procesu przed pierwszą instancją powód był pozbawiony wolności, nie mając odpowiedniej swobody i możliwości działania ani dostępu do wiedzy, zaś sprawa jest złożona faktycznie oraz prawnie — tymczasem Sąd pierwszej instancji odmówił przyznania powodowi pełnomocnika z wyboru, wobec czego powód był pozbawiony nożności należytej obrony jego praw. Skarżący zarzucił ponadto naruszenie art. 41 ust. 4 i art. 40 w zw. z art. 31 ust. 3 oraz art. 2, Konstytucji RP oraz art. 3, art. 8 ust. I Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (Dz. U. nr 61 z 1993 r.) oraz art. 10 ust. I Międzynarodowego Paktu Praw Osobistych i Publicznych z dnia 19 grudnia 1966 r. (Dz. U. 1977, nr 38) w zw. z art. 23, art. 24 i. 1 --- STRONA 18 --- art. 448 k.c. poprzez brak ich zastosowania, natomiast niezasadne zastosowanie przez Sąd art. 248 $ 1 k.k.w. dopuszczającego wykonania kary w celach o powierzchni poniżej 3 m2 na jedną osobę, niekonstytucyjność którego to przepisu stwierdził wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 maja 2008 r. (SK 25/07). Zdaniem skarżącego Sąd pierwszej instancji dopuścił się również naruszenia przepisów postępowania, w tym art. 233 k.c. , poprzez brak wszechstronnego rozważenia materiału dowodowego, co doprowadziło do błędów w ustaleniach faktycznych wskazanych w tym piśmie w pkt 4.1-4.7. Dodatkowo skarżący zarzucił naruszenie art. 448 k.c. poprzez błędną wykładnię i ustalenie zbyt niskiej wysokości zadośćuczynienia na rzecz powoda, nie uwzględniającego w szczególności przebywania w przeludnionych celach i, wieloletniego przebywania w celach zagrzybionych, co spowodowało powstanie u powoda astmy oskrzelowej. Wskazując na powyższe apelujący wnosił o zmianę pkt 2 zaskarżonego wyroku poprzez zasądzenie na rzecz powoda od pozwanego kwoty 357.000 zł wraz z odsetkami ustawowymi liczonymi od 21 kwietnia 2009 r. do dnia zapłaty, zasądzenie odsetek w wysokości ustawowej liczonych od dnia 21 kwietnia 2009 r. do dnia zapłaty, ewentualnie o uchylenie wyroku w zaskarżonej części i przekazanie sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Ponadto apelujący wnosił o zasądzenie na jego rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego według norm przepisanych. Pełnomocnik powoda wnosił o zasądzenie na jego rzecz kosztów zastępstwa adwokackiego z urzędu według norm przepisanych, składając oświadczenie, iż koszty te nie zostały opłacone ani w całości, ani w części. Dodatkowo powód wnosił o dopuszczenie dowodu z dołączonej do tego pisma dokumentacji medycznej (k.1553- 1565), a także świadectwa zwolnienia z . zakładu karnego (k. 1566-1567), o dopuszczenie dowodu z zeznań powoda oraz o zwrócenie się do wskazanych jednostek penitencjarnych o nadesłanie dokumentacji medycznej dotyczącej powoda. * 18 --- STRONA 19 --- Pozwany Skarb Państwa — Dyrektor Generalny Służby Więziennej wnosił o oddalenie apelacji jako bezzasadnej oraz zasądzenie na jego rzecz kosztów procesu za drugą instancję według norm przepisanych. Pozwany wnosił ponadto o oddalenie zarzutów i wniosków dowodowych apelacji, zawartych w piśmie powoda — uzupełnienie zarzutów apelacji z dnia 6 lipca 2017 jako spóźnionych. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: Apelacja powoda zasługiwała jedynie na częściowe uwzględnienie. Częściowo słuszny jest bowiem zarzut wadliwej oceny materiału dowodowego co do czasokresu przebywania powoda w przeludnionych i w zagrzybionych celach, co Sąd pierwszej instancji w niedostatecznym stopniu wziął pod uwagę, naruszając tym samym przepis art. 248 k.k.w. obowiązującego w okresie objętym roszczeniem dochodzonym w niniejszej sprawie. W ocenie Sądu drugiej instancji wnioski dowodowe powoda zawarte w piśmie procesowym z dnia 6 lipca podlegały oddaleniu, albowiem powód był przesłuchiwany dwukrotnie w niniejszym postępowaniu w charakterze strony, zatem wszelkie okoliczności powinny być i zostały wyjaśnione podczas tych przesłuchań. Natomiast dokumentacja lekarska, która została dołączona do tego pisma procesowego, jak też dokumentacja, o której nadesłanie powód wnosił, znajdowała się już w aktach sprawy i Sąd pierwszej instancji dysponował tymi dowodami w momencie wyrokowania. Nie było zatem potrzeby ponownego dopuszczania tych dowodów przed Sądem Apelacyjnym. Zauważyć także należy, iż postępowanie dowodowe musi ograniczać się do wyjaśnienia tych okoliczności, które mają istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. W niniejszej sprawie postępowanie dowodowe winno mieć zatem na celu wykazanie naruszenia dóbr osobistych powoda i ewentualnego powstania szkody na osobie w postaci wywołania rozstroju zdrowia. , Niecelowym, ze względu na zasadę ekonomii procesowej, jest jednak - w ocenie Sądu drugiej instancji - przeprowadzanie postępowania dowodowego dla wykazywania zdarzeń, które miały miejsce w okresie objętym przedawnieniem. W sprawie niniejszej zatem, wobec podniesionego przez pozwanego zarzutu 19 --- STRONA 20 --- przedawnienia roszczeń, nie było i nie ma potrzeby dopuszczać dowodów dla wyjaśnienia, czy doszło do naruszenia dóbr osobistych powoda w okresie dawniejszym, niż trzy lata przed wniesieniem powództwa. Wobec ostatecznego sprecyzowania zakresu zaskarżenia w piśmie procesowym z dnia 6 lipca 2017 r. i wniosku apelacji o zasądzenie na rzecz powoda pozostałej kwoty 357.000 zł z odsetkami, należało uznać, iż powód ograniczył zakres swojego żądania do pierwotnego powództwa, nie obejmując zakresem zaskarżenia oddalenia powództwa co do kwoty 20.000 zł z tytułu „nawiązki” za uciążliwości spowodowane niezasadnym przetransportowaniem powoda do Aresztu Śledczego w C.. Co do tego zdarzenia nie było zatem potrzeby przeprowadzać dodatkowego postępowania dowodowego. Odnosząc się do zarzutów podniesionych w apelacji, w pierwszej kolejności należało rozważyć zarzut najdalej idący, tj. nieważności postępowania. Zdaniem apelującego Sąd pierwszej instancji, odmawiając ustanowienia dla niego pełnomocnika z wyboru, pozbawił go możności obrony swych praw. Pomimo takiego sformułowania tego zarzutu w piśmie z dnia 6 lipca 2017 r. — Sąd drugiej instancji uznał, iż skarżącemu chodziło w istocie o odmowę ustanowienia pełnomocnika z urzędu, bowiem o to wnosił powód kilkakrotnie w toku postępowania, zaś na ustanowienie pełnomocnika z wyboru Sąd pierwszej instancji nie mógł mieć żadnego wpływu. Jednakże, w ocenie Sądu Apelacyjnego, brak jest jakichkolwiek podstaw do stwierdzenia, że postępowanie w niniejszej sprawie było dotknięte nieważnością z przyczyn wskazanych przez powoda. W toku procesu przed Sądem pierwszej instancji powód miał bowiem możliwość uczestniczenia w postępowaniu w taki sposób, jaki wynikał z jego aktualnej sytuacji życiowej i pobytu w zakładzie . karnym. Powód był dwukrotnie przesłuchany przed Sądem pierwszej instancji, składał wnioski dowodowe, zgłaszał wnioski procesowe, składał środki odwoławcze od orzeczeń sądowych, miał możliwość zapoznania się z treścią dokumentów zawartych w aktach sprawy i z tej możliwości korzystał. Należy zauważyć, że i 20 --- STRONA 21 --- druga strona także uczestniczyła w procesie tylko poprzez zajmowanie stanowiska na piśmie. Powód zaś wykazywał się aktywnością, brał udział w postępowaniu, składając pisma, które stanowią znaczną objętość akt sądowych. Nic zatem nie przemawiało za tym, by z uwagi na sytuację życiową powoda czy nieporadność, zagwarantowanie należytej ochrony jego praw wymagało działania w imieniu powoda pełnomocnika z urzędu. Sam fakt pobytu powoda w zakładzie karnym nie uzasadniał ustanowienia dla niego takiego pełnomocnika, a odmowa jego. ustanowienia nie uniemożliwiła powodowi wzięcia udziału w sprawie. Należy ponadto zauważyć, iż postanowienia oddalające wniosek powoda o ustanowienie pełnomocnika z urzędu były poddawane kontroli instancyjnej Sądu drugiej instancji i rozstrzygnięciami tymi Sąd Apelacyjny jest związany. Nie można zatem uznać tego zarzutu powoda za zasadny. 'W ocenie Sądu Apelacyjnego nie jest także trafny zarzut naruszenia przepisu art. 5 k.c. poprzez uwzględnienie zarzutu przedawnienia. Sąd pierwszej instancji prawidłowo uznał, że część roszczenia powoda, dotyczącego pobytu powoda w jednostkach penitencjarnych przed dnia 21 kwietnia 2006 r., tj. za okres poprzedzający trzyletni okres przed wniesieniem powództwa, na podstawie art. 442! $ l k.c. uległa przedawnieniu. Z orzecznictwa Sądu Najwyższego (por. wyrok z dnia 2 października 2007r., II CSK 269/07, LEX nr 315849) oraz sądów powszechnych (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 10 listopada 2011r., VI ACa 561/11) wynika jednoznacznie, iż roszczenia o zadośćuczynienie za cierpienia fizyczne i psychiczne oraz krzywdę moralną jakich powód doznał wskutek przebywania w przeludnionych celach, wyrządzonych czynem niedozwolonym, dochodzone mogą być od Skarbu Państwa w ramach jego odpowiedzialności odszkodowawczej na podstawie art. 417 k.c. w zw. z art. 445 i 448 k.c. Zauważyć , bowiem należy, iż powód dochodzi roszczeń pieniężnych z czynu niedozwolonego, które to roszczenia podlegają regułom wskazanym w art. 442 (1) $1 k.c., a zatem uległy przedawnieniu z upływem 3 lat od dnia, w którym powód dowiedział się o szkodzie i osobie obowiązanej do jej naprawienia. W przedmiotowej sprawie powód 21 --- STRONA 22 --- wniósł pozew 21.04.2009 r., a zatem wszelkie roszczenia powoda względem pozwanego powstałe przed dniem 21.04.2006 r. uległy przedawnieniu, co skutkowało oddaleniem powództwa w zakresie roszczeń powoda powstałych przed tym dniem. Wbrew jednak zarzutom apelującego uwzględnienie przez Sąd pierwszej instancji tego zarzutu nie stanowi naruszenia przepisu art. 5 k.c., Nie można bowiem uznać za wiarygodne twierdzeń powoda, iż nie miał on możliwości wcześniejszego wytoczenia powództwa. Powód wiedział, gdzie jest: osadzony, znał normy zaludnienia w celach, zaś z jego twierdzeń wynika, iż od dawna odczuwał dyskomfort z tym związany, co miało wpływ także na stan jego zdrowia. Skoro więc powód na bieżąco odczuwał naruszenie swoich dóbr osobistych i znał podmiot, który mógłby, ponieść za ten czyn odpowiedzialność cywilną — tym samym nic nie stało na przeszkodzie aby wystąpić ze stosownym powództwem we właściwym czasie. Brak odpowiedniego wykształcenia prawniczego nie stanowiło okoliczności utrudniającej wystąpienie z takim żądaniem, bowiem zgodnie z zasadą dabo mihi fatum dabo tibi ius, rolą powoda było wskazanie jedynie okoliczności faktycznych z którymi wiąże swoje roszczenie, zaś do Sądu należało zastosowanie właściwych przepisów prawa. Nadmienić także należy, iż roszczenia cywilnoprawne osób osadzonych były rozpoznawane przez polskie sądy, na długo przed rokiem 2009 r. i wydaniem przez Sąd Najwyższy wyroku z dnia 28.02.2007 r. w sprawie A. D. (sygn. akt V CSK 431/06), obowiązywały także przepisy art. 24 k.c. i art. 448 k.c. Nie było zatem żadnych przeszkód do wcześniejszego, niż czynność wniesienia niniejszego pozwu, przerwania biegu terminu przedawnienia, nie można więc zarzucać stronie pozwanie ani nadużycia prawa podmiotowego poprzez zgłoszenie zarzutu przedawnienia, ani też sprzeczności takiego zachowania z zasadami współżycia społecznego. . W ocenie Sądu Apelacyjnego przedawnieniem objęte jest nie tylko roszczenie o zadośćuczynienie z tytułu naruszenia godności powoda z uwagi na przeludnienie w celach — za okres wcześniejszy niż trzy lata przed wystąpieniem z powództwem - ale także z tytułu ewentualnych zaniedbań dotyczących opieki zdrowotnej, przede 22 --- STRONA 23 --- wszystkim schorzeń kręgosłupa. Wskazać bowiem należy, iż zgodnie z przepisem art. 120 $ 1 k.c. bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia, w którym roszczenie stało się wymagalne. Jeżeli wymagalność roszczenia zależy od podjęcia określonej czynności przez uprawnionego, bieg terminu rozpoczyna się od dnia, w którym roszczenie stałoby się wymagalne, gdyby uprawniony podjął czynność w najwcześniej możliwym terminie. Tymczasem pourazowe schorzenia kręgosłupa u powoda zostały zdiagnozowane jeszcze w 1998 r. (k. 11) i potwierdzone badaniami. przeprowadzonymi w trakcie odbywania przez powoda kary pozbawienia wolności w 2004 r. (k. 12) i w 2005 r. (k. 13). Skoro więc istniała potrzeba przeprowadzenia operacji kręgosłupa, powód powinien był zgłosić taką konieczność w najwcześniejszym możliwym terminie i w przypadku odmowy jej przeprowadzenia - wystąpić z odpowiednim roszczeniem. Z uwagi na treść wyników badań oraz orzeczony z tej przyczyny w 2004 r. stopień niepełnosprawności (k. 14) należy uznać, iż powód mógł wystąpić z roszczeniem na tej podstawie faktycznej znacznie wcześniej, aniżeli w 2009 r. Roszczenie powoda w tym zakresie uległo więc przedawnieniu jeszcze przed wniesieniem powództwa. Powód kwestionował rozstrzygnięcie Sądu pierwszej instancji m.in. zarzucając naruszenie przepisów Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r., zmienionej następnie Protokołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupełnionej Protokołem nr 2 (Dz. U. z 1993 r., Nr 61, poz. 284 ze zm.). Powód zarzuca naruszenie Art. 3 w zw. z Art. 6 tej Konwencji. Zgodnie z Art. 3 „Nikt nie może być poddany torturom ani nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu albo karaniu.”. Art. 6 zd. 1 Konwencji przewiduje natomiast, iż „Każdy ma prawo do sprawiedliwego i publicznego rozpatrzenia jego sprawy w rozsądnym terminie przez niezawisły i bezstronny sąd , ustanowiony ustawą przy rozstrzyganiu o jego prawach i obowiązkach o charakterze cywilnym albo o zasadności każdego oskarżenia w wytoczonej przeciwko niemu sprawie karnej.”. W ocenie Sądu Apelacyjnego przepisy te, jako przepisy prawa 2 --- STRONA 24 --- materialnego mogą zostać zastosowane, gdy w ramach określonej procedury strona wykaże naruszenie tych przepisów. Podstawą prawną orzekania w sprawie niniejszej były przepisy należące do polskiego porządku prawnego, bowiem w oparciu o nie powód zgłaszał swoje żądanie, twierdząc, iż przez zachowanie pozwanego doszło do naruszenia dóbr osobistych powoda. Słusznie więc Sąd pierwszej instancji powołał treść art. 23,24 oraz art. 448 k.c. regulujących odpowiedzialność sprawcy w razie naruszenia dóbr” osobistych innej osoby. Trafnie też Sąd Okręgowy uznał, iż aby można było uwzględnić takie powództwo należy przede wszystkim wykazać fakt naruszenia takiego dobra a ponadto rozmiar krzywdy doznanej tym naruszeniem. Podnieść także należy, iż dochodząc zadośćuczynienia powód winien był wskazać jakiej kwoty domaga się z tytułu wywołania rozstroju zdrowia, a jakiej z tytułu naruszenia jego innych dóbr osobistych. W tym pierwszym przypadku podstawą prawną dochodzenia zadośćuczynienia jest przepis art. 445 $ 1 k.c., zaś w przypadku naruszenia innych niż zdrowie dóbr osobistych pokrzywdzony może się domagać zadośćuczynienia na podstawie art. 448 k.c. Sąd Apelacyjny podziela bowiem pogląd uznający przepis art. 445 k.c. za lex specialis wobec ogólnej regulacji zawartej w art. 448 k.c., z tym że wyłączenie zastosowania unormowania zawartego w art. 448 k.c. następuje więc tylko w zakresie, w jakim jest ono sprzeczne z postanowieniami przepisu szczególnego. W sytuacji żądania naprawienia krzywdy wyrządzonej naruszeniem kilku różnych dóbr osobistych — w tym uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia -— nie jest, zdaniem Sądu drugiej instancji, możliwe dochodzenie jednej, skumulowanej kwoty zadośćuczynienia na podstawie obu wskazanych wyżej przepisów prawnych. W niniejszej sprawie istota problemu, w kontekście określonego pozwem roszczenia opartego na art. 24 k.c. w zw. art. 448 k.c., sprowadza się zatem ostatecznie do kwestii przeludnienia cel, które miało miejsce nieomal we wszystkich wskazywanych przez powoda zakładach karnych i aresztach śledczych. 24 --- STRONA 25 --- W orzecznictwie Sądu Najwyższego oraz sądów powszechnych prezentowany jest pogląd, iż : „Nadmierne zagęszczenie celi może (..) samo w sobie być kwalifikowane jako traktowanie niehumanitarne. Prawo do godnego odbywania kary pozbawienia wolności niewątpliwie należy bowiem zaliczyć do katalogu dóbr osobistych podlegających ochronie. Działania naruszające te dobra mogą zatem rodzić odpowiedzialność Skarbu Państwa na podstawie art. 24 i 448 k.c.” (vide: Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 marca 2010 r. II CSK 486/09 LEX nr 599534, wyrok Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 6 grudnia 2007 r., sygn. I ACa 499/07, opubl. OSAW 2009/2/128; odmienne stanowisko traktujące, iż do naruszenia dóbr osobistych osadzonych niezbędne jest skumulowanie takich czynników jak przeludnienie, nieoddzielenie węzła sanitarnego, niewłaściwa "wentylacja, niewystarczająca liczba łóżek itp. wyrażone zostało m.in. w wyroku Sądu Najwyższego 28 lutego 2007 r., sygn. V CSK 431/06, opubl. OSNC 2008/1/13, w wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 7 kwietnia 2010 r., sygn. I ACa 222/10, lex nr 628185). Osadzenie w przeludnionej celi stanowić może naruszenie prawa do prywatności (intymności) więźniów, a także godności osobistej rozumianej jako przyrodzony, niezbywalny, nieodłączny atrybut każdej osoby ludzkiej tożsamy z pojęciem człowieczeństwa, stanowiący sferę osobowości, która konkretyzuje się w poczuciu własnej wartości człowieka i oczekiwaniu szacunku ze strony innych ludzi oraz będący istotnym elementem psychiki człowieka, kształtowanym przez okoliczności zewnętrzne (vide: wyroku Sądu Najwyższego z dnia 25 kwietnia 1989 r., I CR 143/89, opubl. OSPiKA 1990/9/330). Również Europejski Trybunał Praw Człowieka, wypowiadając się w kwestii wielkości celi, w jakiej powinni przebywać więźniowie - w aspekcie naruszenia art. 3 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, - w wyroku z, dnia 9 marca 2006 r. w sprawie Cenbauer przeciwko Chorwacji (skarga nr 73786/01) uznał powierzchnię 2,8 mł, która przypadała na osadzonego w rozpoznawanej sprawie, za sprzeczną ze standardami Europejskiego Komitetu Zapobiegania Torturom. Podobnie w wyrokach z dnia 22 października 2009 r. w sprawach 25 --- STRONA 26 --- „Orchowski przeciwko Polsce” i „Sikorski przeciwko Polsce” (skarga nr 17885/04) Trybunał w Strasburgu uznał, że niezagwarantowanie minimum 3 m powierzchni przypadającej na jednego osadzonego samo w sobie z reguły wystarcza do stwierdzenia naruszenia art. 3 Konwencji — chyba, że wystąpi sytuacja przejściowa uzasadniona wyjątkowymi okolicznościami. Jak wskazał Trybunał w uzasadnieniu ostatniego z przywołanych orzeczeń, środki pozbawiające osobę wolności mogą często pociągać za sobą nieuchronny* element cierpienia i poniżenia. Niemniej jednak, odnośne cierpienie i upokorzenie nie mogą wykraczać poza nieuchronny element cierpienia i upokorzenia związanego z daną formą zgodnego z prawem traktowania lub karania. W kontekście więźniów należy wskazać, iż osoba pozbawiona wolności nie może, przez sam fakt uwięzienia jej, tracić ochrony swych praw gwarantowanych przez Konwencję. Wręcz przeciwnie, osoby pozbawione. wolności znajdują się w szczególnie delikatnym położeniu, a organy władzy mają obowiązek je chronić. Na podstawie art. 3 Konwencji, Państwo musi zapewnić, by dana osoba była osadzona w warunkach, które są zgodne z poszanowaniem jej godności ludzkiej, by sposób i metoda wykonywania przedmiotowego środka nie poddawały jej cierpieniu ani trudnościom o intensywności wykraczającej poza nieuchronny poziom cierpienia wpisanego w aresztowanie (pozbawienie wolności) oraz, zważywszy na praktyczne wymogi pozbawienia wolności, by jej zdrowie i dobrostan były odpowiednio zabezpieczone. Skrajny brak przestrzeni w celi więziennej stanowi zaś ważny aspekt, który winien zostać wzięty pod uwagę w celu ustalenia, czy zaskarżone warunki pozbawienia wolności były "poniżające" z punktu widzenia art. 3 Konwencji. Również Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku z dnia 26 maja 2008 r., SK 25/07, OTK-A 2008, nr 4, poz. 62, wyraził pogląd - podzielany przez skład . orzekający - że nadmierne zagęszczenie celi może samo w sobie kwalifikowane jako traktowanie niehumanitarne. . Ocena czy w okolicznościach konkretnej sprawy doszło do naruszenia dobra osobistego musi opierać się na kryteriach obiektywnych. Ze stanowiska zajętego 26 --- STRONA 27 --- przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 19 października 2011r. (II CSK 721/10), wynika iż *przebywanie w celi o powierzchni mniejszej niż minimum wyznaczone ustawowo może stanowić wystarczającą przesłankę stwierdzenia naruszenia dóbr osobistych osadzonego. Nie oznacza to jednak, że zawsze, bezwzględnie i automatycznie należy kwalifikować je jako naruszenie tych dóbr, bo uwzględnione być mogą w konkretnej sprawie także inne istotne okoliczności faktyczne, jak chociażby czas przebywania w tych niewłaściwych warunkach”. : Jak wskazano wyżej, osadzenie osoby skazanej przez dłuższy okres czasu w celach, w których powierzchnia przypadająca na jednego osadzonego była mniejsza niż przepisowe 3 m”, stanowi naruszenie jego godności. Samo przeludnienie w celi, rozumiane jako niezapewnienie osadzonym wymaganego prawem metrażu, stanowić może przyczynę dalszych niedogodności. Oczywistym jest bowiem, iż brak wystarczającej ilości miejsca przekłada się również na inne sfery życia osadzonego i wpływa bezpośrednio na pozostałe warunki bytowe. Większa niż dopuszczalna liczba osadzonych w jednej celi skutkuje zmniejszeniem powierzchni do spania, jedzenia, a także uniemożliwia normalne poruszanie się po celi. Przeludnienie celi wpływało w sposób bezpośredni na możliwość zachowania intymności, czy też przestrzegania higieny i dbałości o stan sanitarny celi. Takie warunki mogły stanowić naruszenie dóbr osobistych w postaci godności i prawa do intymności oraz uzasadniać odpowiedzialność Skarbu Państwa na podstawie art. 24 i 448 k.c. (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego 2008 r. sygn. V CSK 431/06). Odpowiedzialność Skarbu Państwa na podstawie art. 448 k.c. za krzywdę wyrządzoną tym naruszeniem nie zależy od winy (uchwała w składzie 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 18 października 2011 r., sygn. III CZP 25/11). Z materiału dowodowego wynika, że w okresie nie objętym przedawnieniem , powód odbywał karę pozbawienia wolności w zakładach karnych i aresztach śledczych podległych pozwanemu w trudnych warunkach techniczno-lokalowych, bo w przeważającej części bez zachowania określonych przepisami kodeksu karnego wykonawczego norm metrażowych. O występującym w poszczególnych jednostkach 27 --- STRONA 28 --- przeludnieniu informowali właściwych sędziów penitencjarnych dyrektorzy tych jednostek. Z zestawienia złożonego przez pozwanego w piśmie na k. 446 - 465'wynika, iż powód w Areszcie Śledczym W.- (...) przebywał w celi nr 16 o powierzchni 12,68 m2 w okresie od 1.01.2006 do 41.01.2007 r., zaś w okresach od 26.04.2007 r. — 6.06.2007 r. w celi nr 10 o pow. 12,67 m2, od 7.06.2007 r. do 15.01.2008 r. ponownie w celi nr 16, od 6.08.2008 r. do 18.12.2008 r. w celi nr (...) o pow. 12,69: m2 — praktycznie cały czas w warunkach przeludnienia (przeważnie 6 -5 osób w celi 4-osobowej). Podobnie sytuacja przedstawiała się podczas osadzenia powoda w ZK w P. (k. 533), gdzie w celi pięcioosobowej w niektórych okresach przebywało nawet 9 osadzonych. Nie można zatem podzielić stanowiska Sądu pierwszej instancji, iż taki stan rzeczy był zgodny z prawem, skoro były wydawane stosowne zarządzenia. Zdaniem Sądu drugiej instancji dla uwolnienia się od odpowiedzialności za powyższe naruszenie nie jest wystarczające powoływanie się przez pozwanego na przewidzianą art. 248 k.k.w. możliwość ograniczenia powierzchni przypadającej na jednego osadzonego. Takie ograniczenie winno być bowiem wywołane szczególnie uzasadnionym wypadkiem. W niniejszej zaś sprawie pozwany nie wskazał, iż taki przypadek miał miejsce w poszczególnych Zakładach Karnych i Aresztach Śledczych. Przebywanie przez powoda w przeludnionych celach praktycznie przez cały okres odbywania jego kary nie może być usprawiedliwiane trudnymi warunkami lokalowymi jakie panują w jednostkach podległych pozwanemu. Pomimo występującego przeludnienia w jednostkach penitencjarnych — w przypadku większości osadzonych przebywają oni jedynie czasowo w celach przeludnionych, natomiast w pozostałych okresach umieszczani są w celach gdzie metraż . przypadający na jednego osadzonego nie jest mniejszy niż 3 m. Podzielić należy bowiem pogląd, iż krótkotrwałe narażenie więźniów na pobyt w celach nie spełniających norm metrażowych nie prowadzi do naruszenia ich dóbr osobistych, jeśli wynika z ogólnie trudnej sytuacji więziennictwa i nie jest środkiem szykany 28 --- STRONA 29 --- skierowanym do konkretnego osadzonego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 maja 2012 r., IV CSK 473/11, LEX nr 1211994, Biul.SN 2012/7/12 : „Nie narusza godności skazanego przebywanie przez okres 3 miesięcy w celi zagrzybionej, wymagającej remontu i nie odpowiadającej standardom estetycznym i użytkowym, wynikające z ogólnej trudnej sytuacji materialnej zakładu karnego, obejmującej wiele osób odbywających karę pozbawienia wolności. ”). 'W przypadku powoda taka praktyka miała miejsce jedynie wyjątkowo. Z, przedstawionych przez pozwanego zestawień wynika, iż dopiero po 2010 r. (a zatem po okresie objętym pozwem) powód przebywał w celach o zgodnej z przepisami prawa powierzchni przypadającej na 1 osobę. Okoliczności te Sąd pierwszej instancji niezasadnie zbagatelizował. Osadzenie powoda w celach o metrażu niezgodnym z przepisami prawa przez w okresie nieprzedawnionym należy więc uznać za działanie bezprawne, co skutkuje uwzględnieniem podnoszonego przez powoda zarzutu o naruszeniu jego dóbr osobistych, zwłaszcza w sytuacji, gdy było to połączone z innymi dolegliwościami. Zagrzybienie ścian mogło przyczynić się do powstania u powoda alergii na grzyby i pogłębienia objawów astmy, co zostało stwierdzone w opinii biegłego sądowego. Biorąc pod uwagę całkowity okres przebywania powoda w jednostkach penitencjarnych takie stwierdzenie jest uprawdopodobnione. Również usytuowanie celi, w której przebywał powód w Zakładzie Karnym w Płocku w pobliżu kotłowni emitującej dym (por. k. 105 — artykuł w Gazecie Wyborczej z dnia 3 sierpnia 2009 r.), nie było okolicznością, którą można było całkowicie pominąć, tak jak uczynił to Sąd pierwszej instancji, zwłaszcza w kontekście schorzeń górnych dróg oddechowych występujących u powoda. Przyjmując zatem, że w sprawie doszło do naruszenia godności powoda w , związku z umieszczeniem go w celi niezapewniającej minimalnych warunków bytowych — wobec naruszenia standardu przyznania 3 m? powierzchni, należało uznać, że stanowi to samodzielną podstawę żądania zadośćuczynienia za doznany uszczerbek w sferze niematerialnej. Powód domagał się zasądzenia od pozwanego 29 --- STRONA 30 --- kwoty 360.000 złotych z tytułu zadośćuczynienia. W ocenie Sądu Apelacyjnego kwota powyższa jest nadmiernie wygórowana i nie odpowiada zakresowi doznanej przez powoda szkody niematerialne. Podnieść bowiem należy, iż art. 448 k.c., będący podstawę takiego żądania, stanowi wyraźnie, iż w razie naruszenia dobra osobistego Sąd może przyznać (a nie - Sąd przyznaje) temu, czyje dobro osobiste zostało naruszone, odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę. Jako źródło tej fakultatywności przedstawiciele doktryny wskazują > na fakt, iż naprawienie szkody niemajątkowej nie jest objęte ogólną zasadą pełnego naprawienia szkody, wyrażoną w art. 361 $ 1 k.c. Naprawienie szkody niemajątkowej w drodze zadośćuczynienia ma bowiem charakter wyjątkowy, a w każdym razie zasada pełnej kompensacji szkody nie wymaga przyznania zadośćuczynienia w każdym wypadku wystąpienia krzywdy (vide: uzasadnienie wyroku TK z dnia 7 lutego 2005r., sygn. SK 49/03, opubl. OTK-A z 2005r., Nr 2, poz. 13). Dodatkowo Sąd Najwyższy w swoim orzecznictwie podkreśla, iż roszczenie wynikające z art. 448 k.c. nie powinno być traktowane jako mające charakter lub choćby tylko aspekt penalny. Jego rola polega wyłącznie na zapobieżeniu trwania naruszenia i możliwego do osiągnięcia złagodzenia skutków negatywnych doznań, wynikających z naruszenia dóbr osobistych. Dlatego oceniając zarówno możliwość zasądzenia jak i wysokość odpowiedniej sumy pieniężnej, sąd musi wziąć pod uwagę kompensacyjny - a nie represyjny - charakter zadośćuczynienia (vide: wyrok SN z 19 kwietnia 2006r., sygn. II PK 245/05, opubl. OSNP z 2007, Nr 7-8, poz. 101; wyrok SN z 11 października 2002 r., I CKN 1032/00, wyrok SN z 27 września 2005 r., I CK 256/05). Z powyższego wynika, iż obok wykazania bezprawności po stronie naruszyciela, do zasądzenia zadośćuczynienia na podstawie art. 448 k.c. konieczne jest uwzględnienie całokształtu okoliczności faktycznych sprawy (vide: wyrok SN z 16 kwietnia 2002 r., . V CKN 1010/00, OSNC 2003 nr 4, poz. 56). Sąd musi każdorazowo ocenić, czy spełnione są przesłanki do uwzględnienia tego środka ochrony dóbr osobistych. Podstawą odmowy zastosowania środka przewidzianego w art. 448 k.c. może być np. nieznaczny rozmiar krzywdy (vide: wyrok SN z 11 października 2002 r., I CKN 30 --- STRONA 31 --- 1032/00, Lex nr 78885). Zdaniem Sądu Najwyższego istotny jest również rodzaj naruszonego dobra (vide: wyrok SN z 16 kwietnia 2002 r., V CKN 1010/00, OSNC 2003/4/56). Ciężar gatunkowy poszczególnych dóbr osobistych nie jest bowiem jednakowy i nie wszystkie dobra osobiste zasługują na jednakowy poziom ochrony za pomocą środków o charakterze majątkowym. Ponadto, sąd musi zbadać nasilenie złej woli oraz celowość zastosowania tego środka (wyrok SN z 12 grudnia 2002 r., V CKN 1581/00, OSNC 2004 nr 4, poz. 53). Należy również podkreślić, iż pozostawienie uznaniu sędziowskiemu zasądzania odpowiedniej sumy pieniężnej ma zapobiegać nadużywaniu art. 448 k.c. (vide: wyrok SN z 19 kwietnia 2006r., sygn. II PK 245/05, opubl. OSNP z 2007, Nr 7-8, poz. 101). Zasądzając na rzecz powoda dodatkowo kwotę 9.000 zł tytułem zadośćuczynienia za naruszenie dobra osobistego powoda w postaci jego godności, Sąd Apelacyjny miał na uwadze, iż działanie pozwanego polegające na osadzeniu powoda w celach o powierzchni poniżej normy przypadającej na jednego osadzonego, wynikało z obiektywnie istniejącej sytuacji w polskim więziennictwie i nie było skierowane przeciwko powodowi jako osobista szykana. Dlatego też powyższa kwota, wraz z zasądzoną już kwotą 3000 zł, stanowi — w ocenie Sądu drugiej instancji — odpowiednie zadośćuczynienie wyrządzonej powodowi krzywdy. Odnośnie zarzutów powoda co do nie zapewnienia odpowiednich warunków wykonywania kary pozbawienia wolności w innych aspektach — zauważyć się godzi, iż ograniczenie praw i wolności skazanego może wynikać jedynie z ustawy i wydanego na jej podstawie prawomocnego orzeczenia. Ustawowe ograniczenia praw i wolności osób odbywających karę pozbawienia wolności zamieszczone są między innymi w k.k.w., regulującym zasady i sposób wykonywania orzeczonych przez sądy kar. Przepisy art. 102, art. 110a, art. 135 k.k.w. określają prawa i obowiązki osób odbywających karę pozbawienia wolności oraz regulują uprawnienia i obowiązki funkcjonariuszy zakładów karnych w zakresie nadzoru nad prawidłowym wykonaniem tej kary oraz ochrony porządku i bezpieczeństwa. Jednocześnie w przepisach 137-141 k.k.w. przewidziano określone nagrody za dobre zachowanie, zaś 31 --- STRONA 32 --- w art. 142-148 k.k.w. kary dyscyplinarne, regulując także zasady postępowania dyscyplinarnego. Przepisy k.k.w. przewidują też szczególną drogę dochodzenia przez skazanych odbywających karę pozbawienia wolności ochrony ich praw naruszonych lub zagrożonych działaniami funkcjonariuszy więziennych. Zgodnie z art. 7 i art. 34 k.k.w. skazany może zaskarżyć do sędziego penitencjarnego oraz do sądu penitencjarnego decyzje wydawane przez funkcjonariuszy z powodu ich niezgodności z prawem, jak również zaskarżyć wymierzenie kary dyscyplinarnej (art. 148 $ 1 k.k.w.). W tym szczególnym trybie następuje zatem stwierdzenie, czy decyzja oraz działania i zaniechania funkcjonariusza służby więziennej ograniczające prawa osoby osadzonej były zgodne ż prawem czy bezprawne. W tym trybie następuje także badanie merytorycznej zasadności takich decyzji (działań), które wydawane są w celu zapewnienia bezpieczeństwa i realizacji zadań wychowawczo - resocjalizacyjnych ciążących na administracji zakładu karnego. Z tych względów, jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 22 lutego 2012 r. IV CSK 276/11 (niepubl.), sąd cywilny w procesie o naruszenie dóbr osobistych skazanego nie jest władny oceniać, czy funkcjonariusz służby więziennej odmawiając przyznania skazanemu określonego uprawnienia działał zgodnie z prawem czy bezprawnie, jak również czy zastosowanie wobec skazanego kary dyscyplinarnej było uzasadnione i zgodne z prawem czy bezprawne. Do oceny tej uprawniony jest jedynie sędzia lub sąd penitencjarny w sytuacji odwołania się skazanego od takich decyzji lub podjęcia działania z urzędu. Dopuszczenie badania tych kwestii przez sąd cywilny w sprawie o naruszenie dóbr osobistych skazanego oznaczałoby nie tylko dopuszczenie dwutorowości postępowania sądowego w zakresie nadzoru nad wykonywaniem kary pozbawienia wolności, lecz także prowadziłoby w konsekwencji do faktycznego pozbawienia znaczenia przyjętego . przez ustawodawcę trybu postępowania i oddziaływania sędziego i sądu penitencjarnego na skazanego w zakłądzie karnym. Gdyby bowiem skazany, pozbawiony przez funkcjonariusza żakładu karnego pewnych uprawnień przewidzianych w k.k.w. lub ukarany dyscyplinarnie, mógł - bez zaskarżenia takiej 32 --- STRONA 33 --- decyzji w trybie przewidzianym w tym kodeksie - skutecznie dochodzić ochrony bezpośrednio przed sądem cywilnym w procesie o naruszenie dóbr osobistych, to przewidziany i uregulowany w k.k.w. tryb postępowania penitencjarnego nie tylko nie mógłby spełniać funkcji zakładanych przez ustawodawcę, lecz w istocie straciłby rację bytu. Jeżeli zatem skazany nie uzyskał w trybie przewidzianym przepisami k.k.w. stwierdzenia przez sędziego lub sąd penitencjarny niezgodności z prawem decyzji funkcjonariusza służby więziennej pozbawiającej go określonych uprawnień, lub poddającej go karze dyscyplinarnej, to w procesie o ochronę dóbr osobistych wytoczonym z powodu pozbawienia go tego uprawnienia lub ukarania dyscyplinarnego, należy przyjąć brak bezprawności działania pozwanego, chyba że skazany nie wniósł odwołania z uzasadnionej obawy przed represjami (tak: w uzasadnieniu cyt. wyroku Sądu Najwyższego z dnia 10.05.2012 r., IV CSK 473/11). Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy wskazać należy, iż skoro więźniowie mogą domagać się w odpowiednim postępowaniu zapewnienia im godziwych warunków wykonywania kary pozbawienia wolności, to w sprawie o naruszenie ich dóbr osobistych nie mogą powoływać się na te okoliczności, które mogły stanowić podstawę skarg i wniosków kierowanych do odpowiednich organów na podstawie przepisów k.k.w. Tymi okolicznościami są np. prawo dostępu do lekarzy odpowiednich specjalności, osadzenie palaczy z osobami niepalącymi, zapewnienie odpowiedniego sprzętu kwaterunkowego, dostęp do zajęć kulturalno — oświatowych, dostęp do aktów prawnych, brak odpowiedniej jakości bielizny pościelowej, brak zapewnienia odpowiednich warunków podczas transportu, zła jakość wydawanych posiłków, itp. Postępowanie cywilne w sprawie o ochronę dóbr osobistych nie może bowiem zastępować odpowiedniego trybu przewidzianego w kodeksie karnym wykonawczym dla zmniejszenia uciążliwości odbywania kary , pozbawienia wolności. Dlatego też dochodzenie roszczenia o zasądzenie zadośćuczynienia w oparciu o wskazane wyżej okoliczności — w ocenie Sądu Apelacyjnego — nie mogło być uznane za uzasadnione. 33 --- STRONA 34 --- Apelacją powoda objęte było także oddalenie powództwa o zasądzenie odsetek od kwoty 3000 zł za okres od daty wniesienia pozwu do dnia zapłaty. Sąd pierwszej instancji w ogóle nie uzasadnił swojego rozstrzygnięcia w tym zakresie. W piśmiennictwie oraz orzecznictwie uważa się, iż wymagalność roszczeń z art. 444-448 k.c. należy określić zgodnie z treścią art. 455 k.c. W przypadku zadośćuczynienia za doznaną krzywdę, przyznawanego na podstawie art. 445 $ 1 k.c., jak również na podstawie art. 448 k.c., przepisy te nie: określają momentu, z którym roszczenia te stają się wymagalne. W orzecznictwie sądów powszechnych oraz Sądu Najwyższego prezentowane są dwa różne poglądy od jakiej daty można żądać odsetek za opóźnienie w zapłacie zadośćuczynienia. Według pierwszego z tych poglądów nie można wprawdzie określać wysokości zadośćuczynienia wprost na .podstawie cen, niemniej wskazuje się na potrzebę uwzględnienia przy ustalaniu zadośćuczynienia m.in. aktualnego stanu stosunków majątkowych w społeczeństwie, który niewątpliwie łączy się z problemem cen. Oznacza to, że określone w art. 363 $ 2 k.c. zasady ustalania odszkodowania mają odpowiednie zastosowanie przy ustalaniu odpowiedniej sumy z tytułu zadośćuczynienia za doznaną krzywdę. Dlatego też w razie ustalenia wysokości zadośćuczynienia według stanu rzeczy istniejącego w chwili zamknięcia rozprawy uzasadnione jest przyznanie odsetek dopiero od chwili wyrokowania (tak: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 października 2003 r., IV CK 130/02, LEX nr 82273, por. też wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 8 grudnia 1997 r., I CKN 361/97, nie publ., z dnia 9 stycznia 1998 r., IL CKN 301/97, nie publ., z dnia 20 marca 1998 r., II CKN 650/97, nie publ., z dnia 4 września 1998 r., II CKN 875/97, nie publ., czy z dnia 9 września 1999 r., II CKN 477/98, nie publ.). Według drugiego z poglądów — jak się zdaje obecnie dominującego — nie można . podzielić stanowiska, że orzeczenie Sądu w zakresie przyznającym zadośćuczynienie kształtuje wysokość zobowiązania, dopiero od tej daty roszczenie staje się wymagalne i dłużnik pozostaje w opóźnieniu ze spełnieniem tego świadczenia. Orzeczenie Sądu przyznające zadośćuczynienie ma bowiem charakter rozstrzygnięcia 34 --- STRONA 35 --- deklaratoryjnego, a nie konstytutywnego, zaś zobowiązane " do zapłaty zadośćuczynienia (art. 445 $ 1 k.c., art. 448 k.c. ) ma charakter zobowiązania bezterminowego, toteż przekształcenie go w zobowiązanie terminowe może nastąpić w wyniku wezwania wierzyciela (pokrzywdzonego) skierowane wobec dłużnika do spełnienia świadczenia - art. 455 k.c. (tak wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 lutego 2007 r., I CSK 433/06 LEX nr 274209, por. także wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 7 września 2007 r., I ACa 458/07, LEX nr 337315: „Obecnie. nie zachodzą podstawy do uznania, że od zasądzonych zadoścuczynień w oparciu o przepis art. 444 k.c. odsetki za opóźnienie winny być zawsze zasądzone od daty wezwania do zapłaty lub od daty wyrokowania. Kwestia ta winna być oceniana i rozstrzygana indywidualnie w każdym konkretnym przypadku. Inne rozstrzygnięcie winno zapaść w tym w przypadku, gdy krzywda poszkodowanego może być oceńiona już w dacie wezwania do zapłaty a inna w przypadku, gdy proces leczenia poszkodowanego i usuwania skutków doznanego urazu trwa jeszcze w trakcie procesu. ”). Podobny pogląd o bezterminowym charakterze zobowiązania do zapłaty zadośćuczynienia wyraził Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 28 czerwca 2005 r. (I CK 7/05, nieopublik., LEX nr 153254), podkreślając ponadto, iż nie ma przy tym znaczenia, że przyznanie zadośćuczynienia jest fakultatywne i zależy od uznania sądu oraz poczynionej przez niego oceny konkretnych okoliczności danej sytuacji, poszkodowany bowiem może skierować roszczenie o zadośćuczynienie bezpośrednio do osoby ponoszącej odpowiedzialność deliktową wynikającą ze skutków wypadku komunikacyjnego. Odnosząc się do zarzutu dotyczącego określenia początkowej daty płatności odsetek, Sąd Najwyższy podkreślił, że „dłużnik popada w opóźnienie, jeśli nie spełnia świadczenia w terminie. W myśl art. 455 k.e., termin spełnienia świadczenia wyznacza przede wszystkim treść zobowiązania. Termin ten może też , wynikać z właściwości zobowiązania. Jeżeli nie można go oznaczyć według pierwszego lub drugiego kryterium, to wówczas zobowiązanie ma charakter bezterminowy. O przekształceniu takiego' zobowiązania w zobowiązanie terminowe decyduje wierzyciel przez wezwanie dłużnika do wykonania. Zaznaczyć trzeba, że na 35 --- STRONA 36 --- gruncie Kodeksu cywilnego z chwilą nadejścia terminu spełnienia świadczenia roszczenie wierzyciela wobec dłużnika staje się wymagalne (zob. art. 120 kc.). W zależności od tego, czy dłużnik za uchybienie terminu odpowiada czy też nie, skutek uchybienia przybiera postać opóźnienia (art. 481 $ I k.c.) lub zwłoki (art. 476 k.c.). Wynikająca z art. 455 k.c. reguła, według której dłużnik ma świadczyć niezwłocznie po wezwaniu go przez wierzyciela do wykonania, ulega modyfikacji w odniesieniu do świadczeń przysługujących poszkodowanemu od zakładu ubezpieczeń. ” : Sąd Apelacyjny w składzie niniejszym podziela drugie z przytoczonych stanowisk, które ma zastosowanie także do roszczenia o zadośćuczynienie z tytułu naruszenia dóbr osobistych. Tylko bowiem określenie wysokości zadośćuczynienia według stanu rzeczy istniejącego w chwili wyrokowania uzasadnia przyznanie odsetek dopiero od tej daty, natomiast ustalenie, że zasądzona kwota należała się powodowi już w momencie wezwania dłużnika do spełnienia świadczenia, odpowiadając rozmiarowi szkody niemajątkowej, ustalonej według mierników wówczas istniejących, usprawiedliwia zasądzenie odsetek od chwili jego wymagalności (por. wyrok s.apel. w Poznaniu z dnia 26.04.2005 r., I ACa 1664/04, LEX nr 166826). W ocenie Sądu Apelacyjnego nie ma podstaw do przyjęcia, iż w niniejszej sprawie rozmiar krzywdy powoda był w chwili wystąpienia z roszczeniem był mniejszy aniżeli w chwili wyrokowania. Jednakże — zdaniem Sądu drugiej instancji — datą wymagalności roszczenia była data doręczenia pozwu, z tą bowiem chwilą pozwany dowiedział się o żądaniu powoda. Mając także na uwadze czas niezbędny do spełnienia świadczenia, Sąd Apelacyjny uznał, iż datą wymagalności roszczenia o zadośćuczynienie był dzień 20 lipca2011 r., zatem odsetki za opóźnienie w spełnieniu świadczenia — zgodnie z art. 481 k.c. powinny być należne od dnia następnego, tj. od 21.07.2011 r. . Od tej samej daty Sąd Apelacyjny zasądził odsetki także od kwoty dodatkowej zasądzonej w uwzględnieniu ąpelacji powoda. W pozostałej części apelacja — jako niezasadna — podlegała oddaleniu. 36 --- STRONA 37 --- % » Mając na uwadze powyższe względy Sąd Apelacyjny — na podstawie art. 386 $ 1 oraz art. 385 k.p.c. - orzekł jak w sentencji wyroku, o kosztach procesu za drugą instancję rozstrzygając na podstawie art. 102 k.p.c., mając na uwadze, iż powód niedawno opuścił zakład karny i nie byłby w stanie zwrócić stronie przeciwnej kosztów zastępstwa procesowego. Aleksandra Kempczyńska Aldona Wapińska Jacek Sadomski