Wyrok VI A Ca 233/04 W Y R O K W I M I E N I U R Z E C Z Y P O S P O L I T E J P O L S K I E J Dnia 20 pa

--- STRONA 1 --- Sygn. akt VI A Ca 233 / 04 W Y R O K W I M I E N I U R Z E C Z Y P O S P O L I T E J P O L S K I E J Dnia 20 października 2004 r. SĄD APELACYJNY w WARSZAWIE VI Wydział Cywilny w składzie : Przewodniczący - Sędzia : SA Barbara Godlewska - Michalak Sędzia : SA Regina Owczarek - Jędrasik Sędzia : SA Urszula Wiercińska Protokolant : Monika Trzaskoma po rozpoznaniu w dniu 20 października 2004 r. w Warszawie na rozprawie sprawy z powództwa F. R. przeciwko Towarzystwu (…) „(…)” S.A. w W. o zadośćuczynienie, rentę i ustalenie na skutek apelacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 8 grudnia 2003 r. sygn. akt III C 1088 / 99 1. zmienia zaskarżony wyrok w punkcie pierwszym w ten tylko sposób, że w miejsce daty odsetek ustawowych „8 grudnia 2002” wpisuje „21 lutego 2001 r”; w punkcie drugim w ten sposób, że : „II. ustala, iż Towarzystwo (…) „(…)” S.A. w W. będzie ponosić odpowiedzialność na przyszłość za skutki wypadku, jakiemu uległ F. R. w dniu 30 listopada --- STRONA 2 --- 1995 r”, dodaje punkt „III. w pozostałej części powództwo oddala, dotychczasowym punktom III i IV nadaje numerację kolejno „IV” i „V”. 2. Oddala apelację w pozostałej części, 3. znosi koszty procesu za II instancję. U Z A S A D N I E N I E Powód F. R. domagał się ostatecznie zasądzenia od pozwanego Towarzystwa (…) „(…)” S.A. w W. kwoty 35.000 zł z tytułu zadośćuczynienia za doznaną krzywdę wraz z odsetkami od dnia 21 lutego 2001 r renty z tytułu utraconych dochodów w wysokości po 1500 zł miesięcznie poczynając od 1 stycznia 2001 r; ustalenia, że pozwany ponosi odpowiedzialność za skutki wypadku mogące ujawnić się w przyszłości. Pozwany wnosił o oddalenie powództwa. Sąd Okręgowy w Warszawie wyrokiem z dnia 8.XII.2003 r uwzględnił żądanie zasądzenia zadośćuczynienia w kwocie 10.000 zł wraz z odsetkami od dnia wyroku, a w pozostałej części oddalił powództwo i orzekł o kosztach procesu. Wydając wyrok, Sąd Okręgowy miał na uwadze następujący stan faktyczny: W dniu 30.XI.1995 r w W. przy (…) powód uległ wypadkowi. Sprawcą wypadku był T. P., który był ubezpieczony w pozwanym Towarzystwie. Na skutek wypadku powód doznał złamania trzonu kości łokciowej prawej typu Montegi i stłuczenia stopy prawej. Powód przebywał na oddziale ortopedycznym Szpitala (…) od 30.XI.1995 r do 5.XII.1995 r. Podczas pobytu w Szpitalu u powoda przeprowadzono zabieg założono mu wzmocnienie metalowe ręki i założono gips na rękę na 6 tygodni Po zdjęciu gipsu okazało się , że nastąpił zrost krzyżowy. Powód ponownie przebywał w Szpitalu (…) od 17.IV. do 26.IV.1996 r. Podczas pobytu usunięto powodowi metal z ręki oraz dokonano 2 --- STRONA 3 --- resekcji zrostu krzyżowego. Po wyjściu ze szpitala powód był leczony ambulatoryjnie i korzystał przez wiele tygodni z rehabilitacji. W czasie wypadku powód studiował na I roku na Wydziale (…) Uniwersytetu (…), a październiku 2000 r ukończył studia z wynikiem dobrym. Powód nie pracuje, nie może znaleźć pracy. Od 12 roku życia do 1994 r powód trenował judo. Orzeczeniem Rejonowej Wojskowej Komisji Lekarskiej został uznany za niezdolnego do służby wojskowej w czasie pokoju i otrzymał kategorie D. W czasie studiów był zwolniony z zajęć w.f. Na skutek urazu prawej ręki u powoda występuje brak ruchów obrotowych ręki i stan ten jest utrwalony, W wyniku wypadku powód doznał uszczerbku na zdrowiu ok. 40%. Prognoza co do powrotu łokcia jest zła a nadto mogą wystąpić przedwczesne zmiany zwyrodnieniowe w zakresie stawu barkowego i nadgarstkowego. Stan zrostu kości uznać należy za utrwalony, a leczenie powoda jest zakończone. Nie ma też obecnie konieczności rehabilitacji. W latach 1998 – 2000 powód pracował w agencji aktorskiej . W 2000 r osiągnął dochód ok. 18.160 zł. Stan powoda jest stabilny. Powód może pracować i nie ma ograniczeń co do wykonywania przez niego pracy umysłowej. Powód odczuwa bóle stawów prawej ręki przy dłuższym pisaniu na komputerze lub zmianie pogody. W kwietniu 2001 r Wojewódzki Zespół do Spraw Orzekania o Stopniu Niepełnosprawności zaliczył powoda do lekkiego stopnia niepełnosprawności, uznając , że ma on charakter stały. Z dniem 1.III.2001 r powód został uznany za bezrobotnego. Powód zna język angielski w stopniu zaawansowanym, język rosyjski w stopniu średnio zaawansowanym, język niemiecki w stopniu podstawowym Powód otrzymał od pozwanego z tytułu zadośćuczynienia kwotę 6000 zł oraz odszkodowanie za koszty leczenia, przejazdy, zniszczone rzeczy. 15.XII.1997 r powód zwrócił się do pozwanego o wypłacenie zadośćuczynienia w wysokości 35.000 zł a pozwany odmówił wypłacenia takiej kwoty. 3 --- STRONA 4 --- W dniu 24.XI.1998 r powód zwrócił się o przyznanie renty lub odpowiedniej kwoty zadośćuczynienia. Po orzeczeniu lekarskim pozwany wypłacił powodowi dodatkowo kwotę 4.500 zł z tytułu zadośćuczynienia, a zatem powód otrzymał łącznie kwotę 10.500 zł z tytułu zadośćuczynienia. W tym stanie faktycznym Sąd Okręgowy uznał, że żądanie powoda uzasadnione jest jedynie w części. Uszczerbek na zdrowiu, jakiego doznał powód w związku z wypadkiem wynosi 40%. Uszczerbek ten związany jest z urazem ręki i nogi , która nie była leczona. Powód nie ma ruchu obrotowego ręki, a stan ten uznać na obecnym etapie za utrwalony, zakończona została bowiem także rehabilitacja. Prognoza co do powrotu ruchów obrotowych ręki jest zła. Dolegliwości bólowe jakie mogą się pojawić można będzie usuwać zabiegami fizykoterapeutycznymi. Powód przebywał dwukrotnie w szpitalu, ale przez okres 15 dni. Podczas pobytów w szpitalu przeszedł dwa zabiegi operacyjne. Po opuszczeniu szpitala poddany był rehabilitacji. Obecnie nie przyjmuje żadnych leków. Odczuwa dolegliwości bólowe przy dłuższym pisaniu na komputerze lub zmianach pogody. Określając wysokość zadośćuczynienia Sąd miał na uwadze powyższe okoliczności jak również fakt, że brak ruchów obrotowych ręki ma charakter stały, a u powoda mogą występować dolegliwości bólowe podczas dłuższego pisania na komputerze oraz, że pozwany wypłacił powodowi 10.500 zł. Kwota 10.000 zł, ponad kwotę wypłaconą przez pozwanego jest w ocenie Sądu adekwatną do rozmiaru krzywdy, a wobec tego, że wysokość zadośćuczynienia ustalona została w toku procesu, sąd zasądził odsetki od dnia wyroku, uznając, że żądanie od dnia 21.II.2001 r jest nieuzasadnione. Nie zasługuje także na uwzględnienie żądanie powoda dotyczące renty. Powód nie utracił całkowicie ani częściowo zdolności do pracy zarobkowej. Powód może pracować w wyuczonym zawodzie, nie ma też żadnych ograniczeń do wykonywania pracy umysłowej. W ocenie Sądu powód po ukończeniu studiów nie zatrudniałby się do pracy fizycznej. Nie ma też podstaw do uznania, że zmniejszyły się widoki powodzenia na przyszłość. Powód podnosił, że po ukończeniu studiów zamierzał podjąć pracę w 4 --- STRONA 5 --- (…), (…), (…) gdyż trenował judo , był wysportowany, a obecnie takiej pracy nie może podjąć. Zdaniem Sądu nie można przyjąć, że powód, gdyby nie uległ wypadkowi podjąłby pracę w w/w resortach, warunkiem zatrudnienia w nich jest nie tylko sprawność fizyczna. Ponadto powód zaprzestał treningów judo już w 1994 r, a zatem na rok przed wypadkiem i to nie wypadek sprawił, że powód zaniechał treningów. Z oceny sytuacji przedstawionej przez powoda wynika, że obecna sytuacja na rynku pracy jest trudna, a znaleźć obecnie pracę jest znaczenie trudniej niż było to wcześniej. Powód w latach 1998 – 2000 pracował, a zatem nie utracił zdolności zarobkowych, Powód znale biegle język angielski co daje mu dodatkową możliwość podjęcia pracy, choćby jako nauczyciel języka angielskiego. Nie jest trafne żądanie ustalenia odpowiedzialności pozwanego za skutki wypadku, jakie mogą ujawnić się w przyszłości, bowiem z opinii biegłego wynika, że zrost kości jest utrwalony, proces leczenia zakończony, stan zdrowia stabilny, a skoro tak, to żądanie ustalenia nie jest zasadne. Powyższy wyrok zaskarżył apelacją powód. Powołując się na naruszenie prawa materialnego przez rażące zaniżenie zasądzonego zadośćuczynienia oraz zasądzenie odsetek od dnia wyroku , błędne zastosowanie art. 444 § 2 kc naruszenie art. 233 kpc, wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i uwzględnienie powództwa ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Sąd Apelacyjny ustalił i zważył, co następuje: Apelacji powoda nie można odmówić słuszności gdy idzie o żądanie ustalenia odpowiedzialności na przyszłość za skutki wypadku oraz zasądzone odsetki, natomiast nie można podzielić zarzutów dotyczących wysokości zadośćuczynienia oraz żądania zasądzenia renty. Nie jest trafny zarzut apelacji, w którym skarżący podnosi, iż zasądzona przez Sąd Okręgowy kwota zadośćuczynienia jest rażąco zaniżona, bowiem kwota ta wynosi obecnie ok. 25.000 zł. Po myśli art. 445 § 1 kc zadośćuczynienie ma na celu naprawienie krzywd niematerialnych, a zatem trudno wymiernych i zakres rekompensaty materialnej 5 --- STRONA 6 --- zależeć powinien przede wszystkim od każdego indywidualnego przypadku. W nauce prawa oraz doktrynie podkreślając kompensacyjny charakter zadośćuczynienia wskazuje się na to, że wypracowane zostały kryteria, którymi należy się kierować przy ustalaniu wysokości zadośćuczynienia. Wysokość zadośćuczynienia nie może stanowić zapłaty symbolicznej, lecz musi przedstawiać jakąś ekonomicznie odczuwalną wartość. Jednocześnie wysokość ta nie może być nadmierną w stosunku do doznanej krzywdy, ale musi być "odpowiednia" w tym znaczeniu, że powinna być - przy uwzględnieniu krzywdy poszkodowanego - utrzymana w rozsądnych granicach, odpowiadających aktualnym warunkom i przeciętnej stopie życiowej społeczeństwa. ( por. wyrok SN z 29.IX.2001 III CKN 427/00). Pojęcie krzywdy mieści wszelkie ujemne następstwa uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia, zarówno w sferze cierpień fizycznych jak i psychicznych. Chodzi tu o krzywdę ujmowaną jako cierpienie fizyczne, a więc ból i inne dolegliwości oraz cierpienia psychiczne, czyli negatywne uczucia przeżywane w związku z cierpieniami fizycznymi lub następstwami uszkodzenia ciała, czy rozstroju zdrowia . W konkretnych sytuacjach musi to prowadzić do uogólnień wyrażających zakres doznanego przez poszkodowanego uszczerbku niemajątkowego. Z istoty tego unormowania i natury krzywdy, wynika, że suma przyznana tytułem zadośćuczynienia musi silą rzeczy być przybliżonym ekwiwalentem doznanych cierpień psychicznych i fizycznych. Oceniając wysokość przyjętej sumy zadośćuczynienia, jako "odpowiedniej", sąd korzysta z daleko idącej swobody, niemniej jednak nie może to być suma rażąco odbiegająca od zasądzanych w analogicznych przypadkach. Przy ocenie więc "odpowiedniej sumy" należy brać pod uwagę wszystkie okoliczności danego wypadku, mające wpływ na rozmiar doznanej krzywdy. Celem zadośćuczynienia jest przede wszystkim złagodzenie tych cierpień, przy czym nie może ujść z pola widzenia okoliczność, że wysokość zadośćuczynienia zależy od uznania i oceny sądu konkretnych okoliczności sprawy. Oznacza to, że sąd odwoławczy może dokonać korekt zasądzonego przez sąd I instancji zadośćuczynienia wtedy, gdy sąd ten nie uwzględnił wszystkich 6 --- STRONA 7 --- okoliczności i czynników uzasadniających wyższe świadczenie albo niewłaściwie ocenił całokształt tych, należycie ustalonych i istotnych okoliczności . Tymczasem w niniejszej sprawie Sąd Okręgowy wszechstronnie rozważył rozmiar krzywdy , jakiej doznał powód w związku z wypadkiem, jego wiek, trwałość uszczerbku na zdrowiu, czas leczenia oraz rehabilitacji, rokowania na przyszłość, jak również skutki, rozmiar cierpień tak fizycznych jak i psychicznych. Rozważył zatem zakres i rozmiar krzywdy i na tle tych rozważań doszedł do wniosku, że odpowiednią sumą zadośćuczynienia będzie kwota 10.000 zł poza tą kwotą, którą powód otrzymał już od pozwanego. Trafne jest podkreślenie skarżącego, że skutki wypadku w postaci braku ruchów obrotowych ręki są trwałe, a leczenie powoda w tym zakresie skończyło się niepowodzeniem, a powód miał plany co do swego późniejszego, po studiach , zatrudnienia, swej przyszłości, jednakże okoliczność ta nie może skutkować przyznaniem wyższego zadośćuczynienia, bowiem wprawdzie leczenie powoda zakończyło się niepowodzeniem, to jednak nie powoduje to utraty możliwości zarobkowych, ani też nie pociąga za sobą konieczności korzystania z pomocy innych, czy też w istotny sposób ogranicza życie powodowi tym samym nie powiększa poczucia krzywdy. Z opinii biegłego oraz twierdzeń powoda wynika, że powód może odczuwać dolegliwości bólowe przy przemęczeniu ręki ( np. długie pisanie na komputerze) czy też na skutek zmian pogody, ale dyskomfort związany z tym nie może pociągać za sobą zadośćuczynienia w większej wysokości, skoro powód może funkcjonować samodzielnie, pracować, ma jedynie ograniczenia co do pracy fizycznej. Skoro zadośćuczynienie ma na celu zmniejszenie poczucia krzywdy zobiektywizowanej w społeczeństwie, to nie może ono nie uwzględniać przeciętnej stopy życia społeczeństwa polskiego. Społeczeństwo to nie jest bogatą społecznością, a przeciętna stopa nie przekracza ok. 2000 zł. Nie można w takiej sytuacji przyjąć, że łączna kwota zadośćuczynienia w wysokości ok. 25.000 zł to rażąco zaniżona kwota nie wynagradzająca poczucia krzywdy jakiej doznał powód w związku z wypadkiem. Stad w ocenie Sądu Apelacyjnego ta część apelacji powoda nie zasługuje na uwzględnienie. 7 --- STRONA 8 --- Nie jest także trafna apelacja kwestionująca oddalenie powództwa o zasądzenie renty z tytułu utraconej zdolności do pracy. Po myśli art. 444 § 2 kc jeżeli poszkodowany utracił całkowicie lub częściowo zdolność do pracy ... może żądać od zobowiązanego do naprawienia szkody odpowiedniej renty. Oznacza to, że przesłanką do zasądzenia renty m.in. może być utrata zdolności zarobkowej. Utrata zdolności zarobkowej polega na pozbawieniu poszkodowanego możliwości uzyskania zarobków i innych korzyści, które mógłby osiągnąć, gdyby nie doznał uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia. Z opinii biegłego, której powód nie kwestionował wynika, że powód w wyuczonym zawodzie (ukończył wydział […]) może pracować. Ograniczenie dotyczy jedynie pracy fizycznej, a jak słusznie podkreślił Sąd Okręgowy trudno spodziewać się, że osoba, która ukończyła studia wyższe będzie ubiegała się o pracę fizyczną. Podnoszenie okoliczności, że powód chciał podjąć pracę w resortach (…) lub (…) czy też (…) nie może przemawiać za przyznaniem renty, bowiem nie sposób wnioskować, iż powód w którejś z powyższych instytucji pracę taką mógłby podjąć, nawet wówczas, gdyby nie uległ wypadkowi. Pamiętać bowiem należy, że renta jako rodzaj odszkodowania może być zasądzona jedynie wtedy, gdy pomiędzy zdarzeniem wywołującym szkodę a szkodą ( utrata zdolności zarobkowej) istnieje adekwatny związek przyczynowy. Mając powyższe na uwadze Sąd Apelacyjny nie podzielił także tej części apelacji. Trafne natomiast pozostałe zarzuty apelacyjne. Sąd Okręgowy zasądzając od pozwanego zadośćuczynienie zasądził odsetki od dnia wyroku, stojąc na stanowisku, że wcześniejsze żądanie odsetek nie są uzasadnione. Z takim stanowiskiem nie można się zgodzić, bo nie jest ono trafne i narusza przepisy art. 817 § 1 kc w zw. z art. 455 kc .w zw. z art.481 kc Po myśli art. 481 kc z żądaniem odsetek może wystąpić każdy wierzyciel jeżeli dłużnik spóźnia się ze spełnieniem świadczenia pieniężnego. Spóźnienie się ze spełnieniem świadczenia oznacza uchybienie terminowi płatności. Pozwany zgodnie z przepisem art. 817§ 1 kc winien spełnić swe świadczenie najpóźniej w ciągu 30 dni od dnia otrzymania zawiadomienia o wypadku. Oznacza to, że obowiązek zaspokojenia roszczenia o zadośćuczynienie z tytułu uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia nie staje się wymagalny dopiero z datą 8 --- STRONA 9 --- wydania uwzględniającego to roszczenie wyroku wydanego w toku wytoczonego o nie procesu sądowego, lecz z chwilą wezwania dłużnika do jego zaspokojenia (art. 455 k.c.)W przypadku zaś, gdy odpowiedzialność za wyrządzoną przez sprawcę szkodę ponosi ubezpieczyciel, zobowiązany on jest na podstawie art. 817 § 1 k.c. spełnić świadczenie w terminie 30 dni od daty otrzymania zawiadomienia o wypadku. ( por. wyrok SA w Białymstoku z 12.X.1999 r I A Ca 318/99 ). Skoro powód za datę wezwania , pomimo zgłoszenia wcześniejszego, ubezpieczycielowi, wskazał nie dzień doręczenia pozwu ani też wezwania, a 21.II.2001 r i jest to data pisma procesowego powoda precyzującego żądanie, to w świetle powyższego należało zmienić zaskarżony wyrok uwzględniając art. 455 kc w zw. z art. 817 § 1kc w zw. z art. 481 kc. Zasadne jest także żądanie ustalenia odpowiedzialności pozwanego za skutki wypadku, jakie mogą ujawnić się w przyszłości. Z opinii biegłego sądowego ( w szczególności ustnej) wynika, że w przyszłości mogą ujawnić się zmiany zwyrodnieniowe w zakresie stępu ( noga), a brak ruchów obrotowych może doprowadzić do zmian w stawie barkowym i nadgarstku. Biegły już w czasie badania stwierdził trzeszczenie. Nie jest zatem, tak, jak twierdzi sąd , że stan powoda jest stabilny i nie ulegnie zmianie, bowiem stan dotyczący jedynie zrostu kości jest stabilny ( k- 194). Na k- 193 o biegły stwierdził, że przebyte złamanie głowy kości promieniowej zmienia rokowania na przyszłość, a oznacza, że obecnie nie można stwierdzić jakie skutki wypadku może w związku z nim odczuwać powód, a oznacza, że żądanie ustalenia jest zasadne. W tym stanie rzeczy Sąd Apelacyjny uznał apelację powoda w części za uzasadnioną i na podstawie art. 386 § 1 kpc zmienił zaskarżony , zaś w pozostałej części wobec tego, że apelacja była pozbawioną uzasadnionych podstaw prawnych na podstawie art. 385 kpc oddalił ją. O kosztach orzeczono na podstawie art. 100 kpc . 9