Postanowienie V KKN 484/00 uznał

--- STRONA 1 --- Glosa do postanowienia SN z dnia 28 marca 2007 r., IV KK 434/06. We wskazanym powyżej postanowieniu Sąd Najwyższy odniósł się do zagadnienia o niezmiernie istotnym znaczeniu praktycznym - wypowiedział się w kwestii niedopuszczalności wniesienia kasacji na niekorzyść oskarżonego w sytuacji, gdy zaistniał zbieg negatywnych przesłanek procesowych: przesłanki uniewinnienia z przesłanką przedawnienia karalności czynu zarzuconego oskarżonemu i sąd, mimo upływu terminu przedawnienia, uniewinnił oskarżonego. Biorąc pod uwagę znaczenie tego zagadnienia, należy odnieść się szerzej do tego problemu. Niewątpliwie skutkiem zaistnienia przedawnienia jest ustanie karalności przestępstwa (2) , a to oznacza przeszkodę procesową skutkującą odmową wszczęcia lub umorzeniem postępowania karnego (art. 17 § 1 pkt 6 k.p.k.) (3) . Jak podkreśla się w doktrynie, wskazaną ujemną przesłankę należy uwzględnić z urzędu, niezależnie od etapu postępowania - dotyczy to także sądu kasacyjnego, jeśli zachodzi konieczność uchylenia prawomocnego orzeczenia (4) . W doktrynie wyrażono pogląd, że w przypadku zbiegu negatywnych przesłanek procesowych określonych w art. 17 § 1 pkt 1 (czynu nie popełniono albo brak danych dostatecznie uzasadniających podejrzenie jego popełnienia) i pkt 2 k.p.k. (czyn nie zawiera znamion czynu zabronionego albo ustawa stanowi, ze sprawca nie popełnia przestępstwa) oraz przedawnienia karalności czynu sąd - co do zasady - powinien umorzyć postępowanie z uwagi na niedopuszczalnośćjego dalszego prowadzenia (5) . Jako uzasadnienie zaprezentowanego stanowiska podnosi się, iż winę można rozstrzygać tylko w procesie dopuszczalnym, a skoro wystąpienie negatywnej przesłanki przedawnienia powoduje niedopuszczalność procesu, to należy go umorzyć. Zasada ta nie znajduje jednak zastosowania w sytuacji, gdy zbieg tych przesłanek zostanie stwierdzony dopiero po przeprowadzeniu dowodów i wyjaśnieniu wszystkich okoliczności faktycznych, albowiem doszło wówczas do zbadania odpowiedzialności oskarżonego i w takiej sytuacji sąd powinien podjąć decyzję odnoszącą się do braku tych podstaw, a więc wydać wyrok uniewinniający, a nie umorzyć postępowania z powodu przedawnienia (6) . Uniewinnienie liczy się bowiem bardziej w opinii społecznej niż umorzenie (7) . W konsekwencji: postępowanie należy umorzyć w każdym przypadku, gdy nastąpiło przedawnienie karalności czynu, ale tylko wtedy, gdy nie ma od razu podstaw do uniewinnienia oskarżonego z powodu braku czynu lub braku znamion czynu jako wykroczenia albo z braku winy. Umorzenie z racji przedawnienia wchodzi też zawsze w rachubę, gdy kwestie istnienia czynu, jego znamion i odpowiedzialności wymagały dalszego dowodzenia, gdyż postępowaniu w tej materii stoi już na przeszkodzie przedawnienie karalności (8) . Oznacza to, że do chwili orzekania muszą być przeprowadzone wszelkie dowody niezbędne do wyjaśnienia, czy dana osoba popełniła zarzucany jej czyn (9) . Jeżeli zatem nastąpi wyjaśnienie przedmiotu procesu to odpadnąracje dla uprzywilejowania oceny procesowej i załatwienia sprawy w płaszczyźnie li tylko formalnej (poprzez umorzenie postępowania), a więc należy dać wtedy pierwszeństwo ocenie materialnej i wydać wyrok uniewinniający (10) . Jest to stanowisko trafne, albowiem/ujawnienie się ujemnej przesłanki procesowej w postaci przedawnienia w takiej fazie postępowania, która umożliwia wszechstronne rozważenie istoty i zasadności zarzutów postawionych oskarżonemu, prowadzić powinno do zbadania kwestii winy oskarżonego. W takiej sytuacji umorzenie postępowania może mieć miejsce jedynie wtedy, gdy ustalone zostanie, iż sam czyn został rzeczywiście popełniony, a zatem brak jest podstaw do uniewinnienia oskarżonego. Nie można bowiem danej osoby pozbawić prawa do obrony, które jest przecież gwarantowane przez art. 14 ust. 3 lit. b i d Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych, art. 6 ust. 3 lit. b i c Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, art. 42 ust. 2 Konstytucji RP z 2 kwietnia 1997 r. oraz art. 6 k.p.k., a w tym wykazania przed sądem swej niewinności ("oczyszczenia się z zarzutów). Ponadto, przysługujące oskarżonemu domniemanie niewinności skutkuje także i tym, że w sytuacji, gdy skierowano do sądu akt oskarżenia i przeprowadzono proces, wyjaśniając wszystkie istotne okoliczności, sąd musi w pierwszej kolejności rozważyć, czy istnieją podstawy do jego obalenia - jeżeli nie będą występować, musi zapaść wyrok uniewinniający. Taki jest skutek nieudowodnienia oskarżonemu zarzucanego mu czynu. Przedawnienie nie może stanowić przeszkody do wydania wyroku uniewinniającego, ale wyłącznie w takiej sytuacji, gdy doszło już do zbadania kwestii winy oskarżonego, a w danej sprawie nie jest niezbędne ponowne przeprowadzenie dowodów (np. przesłuchanie świadków) lub też przeprowadzenie nowych dowodów, a zatem materiał dowodowy jest pełny i pozwala na merytoryczną ocenę zasadności zarzutów postawionych oskarżonemu. Jeżeli bowiem w danej sprawie niezbędne jest uzupełnienie materiału dowodowego, oznacza to, że brak jest podstaw do wydania wyroku uniewinniającego, a w konsekwencji należy umorzyć postępowanie. Nie jest bowiem dopuszczalne prowadzenie postępowania w nieskończoność. Temu stoi na przeszkodzie przesłanka przedawnienia. Podsumowując: jeżeli w wyniku przeprowadzenia danego postępowania jest podstawa do uniewinnienia, to należy oskarżonego bezwzględnie uniewinnić, a jeżeli brak jest ku temu odpowiednich podstaw dowodowych (np. niezbędne okaże się przeprowadzenie konfrontacji w oparciu o art. 172 k.p.k., sięgnięcie Autor: Kłak Czesław Paweł Rodzaj: glosa Notka bibliograficzna: Glosa częściowo krytyczna Glosa do postanowienia SN z dnia 28 marca 2007 r., IV KK 434/06. Opublikowano: Prok.i Pr. 2008/2/158-165 --- STRONA 2 --- - - - po nieprzeprowadzone do tej pory dowody z dokumentów) postępowanie należy umorzyć, albowiem tym czynnościom stoi już na przeszkodzie upływ terminu przedawnienia. Nie można zatem pozbawić oskarżonego prawa do uzyskania wyroku uniewinniającego ("oczyszczenia się z zarzutów") w sytuacji, gdy brak jest podstaw do skazania, ale nie oznacza to, że proces powinien trwać dopóki, dopóty nie wystąpią w procesie dowody wskazujące na zasadność uniewinnienia - braki dowodowe eliminują możliwość merytorycznego zakończenia postępowania, w sytuacji gdy w toku procesu wystąpi przesłanka przedawnienia. W konsekwencji spośród negatywnych przesłanek procesowych, wymienionych w art. 17 § 1 k.p.k., pierwszeństwo mają te wyszczególnione w pkt 1, jako dalej idące i wywołujące skutki najbardziej dla oskarżonego korzystne, ale przy uwzględnieniu powyższych uwag. Oczywiście w sytuacji, gdyby sąd stwierdził, że nie istnieją podstawy do uniewinnienia, to ze względu na upływ terminu przedawnienia nie może tego uczynić, a zatem postępowanie należy umorzyć - w takiej sytuacji decydujące znaczenie będzie miała negatywna przesłanka procesowa (11) . Wskazać jednak należy, że w orzecznictwie wyrażono pogląd, iż jeżeli sąd w toku postępowania stwierdzi, że nastąpiło przedawnienie karalności czynu, to nie wolno mu wydać ani wyroku skazującego, ani też wyroku uniewinniającego, bowiem przedawnienie ścigania jest przesłanką procesową bezwzględnie ujemną i wystąpienie takiej przesłanki powoduje konieczność wydania orzeczenia umarzającego postępowanie (12) . Pogląd ten występuje również w innych judykatach Sądu Najwyższego: w wyroku z dnia 18 lipca 1975 SN uznał, iż nie jest dopuszczalne wydanie wyroku skazującego w razie stwierdzenia ujemnej przesłanki procesowej zobowiązującej do umorzenia postępowania (13) ; w wyroku z dnia 29 grudnia 1977 r. SN uznał, iż jeżeli w toku postępowania ujawnią się okoliczności, które uniemożliwiają jego wszczęcie lub prowadzenie (np. z powodu przedawnienia karalności przestępstwa) organ procesowy umarza postępowanie (a zatem ma w tym zakresie obowiązek - uwaga autora) na podstawie przepisów kodeksu postępowania karnego, które ze względu na określoną sytuację (np. przedawnienie) wskazują, że niedopuszczalne jest wszczęcie lub prowadzenie postępowania karnego przeciwko danej osobie oraz że wszczęte w takiej sytuacji postępowanie karne podlega umorzeniu, a nie na podstawie przepisów o amnestii (14) ; w wyroku z dnia 9 lutego 1995 r. SN uznał, iż wystąpienie negatywnej przesłanki procesowej w postaci przedawnienia w chwili wydania zaskarżonego orzeczenia lub w czasie przeprowadzania kontroli odwoławczej tego orzeczenia, oznacza konieczność jego uchylenia (15) . Zaprezentowane stanowisko Sądu Najwyższego koresponduje z tezą T. Grzegorczyka, iż po wszczęciu postępowania, przy zachowaniu terminów określonych w art. 101 k.k., może dojść jedynie do umorzenia postępowania w razie upływu w toku procesu (w tym w postępowaniu odwoławczym) okresu wskazanego w art. 102 k.k. (16) . W takim przypadku orzeczenie merytoryczne, przy zaistniałym przedawnieniu, stanowi bezwzględną przyczynę odwoławczą (art. 439 § 1 pkt 9 k.p.k.), ale skutkującą uchyleniem orzeczenia jedynie na korzyść oskarżonego (art. 439 § 2 k.p.k.). Tym samym nakaz uchylenia orzeczenia nałożony na sąd odwoławczy przez art. 439 § 1 k.p.k. nie odnosi się do wyroku uniewinniającego w wypadku stwierdzenia tylko uchybień, o których mowa w art. 439 § 2 k.p.k. (17) . Przytoczone powyżej stanowisko nie wydaje się jednak uzasadnione. Nie uwzględnia w należyty sposób prawa do obrony oskarżonego, w tym prawa do uzyskania rozstrzygnięcia najbardziej korzystnego, a zarazem w pełni uzasadnionego. Trafny jest argument, podniesiony przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 3 kwietnia 2002 r., że oskarżyciel mógłby przecież celowo przewlekać postępowanie, przy braku faktycznych podstaw oskarżenia, stwierdzonych po rozpoczęciu przewodu sądowego, właśnie po to, aby uzyskać wyrok umarzający postępowanie, a nie uniewinniający (18) . Taka sytuacja jest niedopuszczalna w państwie prawa, a zatem w każdej sytuacji, gdy istnieją podstawy do uniewinnienia oskarżonego, nawet w sytuacji, gdy upłynął już termin przedawnienia, należy go uniewinnić. Zgodnie z dyspozycją art. 529 k.p.k. wniesieniu i rozpoznaniu kasacji na korzyść oskarżonego nie stoi na przeszkodzie wykonanie kary, zatarcie skazania, akt łaski ani też okoliczność wyłączająca ściganie lub uzasadniająca zawieszenie postępowania. Interpretując wskazany przepis a contrario należy dojść do przekonania, że w wypadku zaistnienia negatywnej przesłanki procesowej nie jest dopuszczalne wniesienie, ani też rozpoznanie kasacji na niekorzyść oskarżonego (19) . Nie może to jednak dotyczyć sytuacji, w których istnienie ujemnej przesłanki procesowej jest kwestionowane i stanowi przedmiot sporu, a zatem jest kwestią wątpliwą (20) . W orzecznictwie podnosi się, iż w takim przypadku nic nie stoi na przeszkodzie postępowaniu kasacyjnemu (21) . Zaprezentowane stanowisko należy uznać za trafne. Skoro bowiem istnieje spór co do faktu wystąpienia ujemnej przesłanki procesowej, to tym samym nie można, powołując się na fakt jej wystąpienia, przyjąć, iż wniesienie kasacji jest niedopuszczalne, gdyż zaistnienie danej przeszkody, a w konsekwencji skutki z niej płynące, to jedynie zarzuty procesowe, które należy rozważyć, nie zaś z góry przyjmować, iż dana przeszkoda wystąpiła. Dopiero ewentualne stwierdzenie, iż dana przeszkoda procesowa występuje, prowadzić będzie do zastosowania dyspozycji art. 17 § 1 k.p.k. Pojawia się jednak pytanie, jak należy postąpić w sytuacji, gdy niewątpliwie nastąpi zbieg negatywnych przesłanek procesowych - przesłanki uniewinnienia z przesłanką powodującą umorzenie postępowania (w omawianym przypadku z przesłanką przedawnienia), sąd drugiej instancji utrzyma w mocy wyrok sądu pierwszej instancji uniewinniający oskarżonego, a oskarżyciel (np. --- STRONA 3 --- posiłkowy) wniesie kasację na niekorzyść oskarżonego, zarzucając, iż na skutek rażącego naruszenia przepisów postępowania (np. art. 7 k.p.k., art. 167 k.p.k.) doszło do uniewinnienia, mimo iż istniała konieczność ponownego przeprowadzenia postępowania dowodowego w sprawie, a zatem sąd drugiej instancji powinien był uchylić zaskarżony wyrok i postępowanie karne umorzyć?W głosowanym postanowieniu Sąd Najwyższy uznał, iż w takiej sytuacji kasacja jest niedopuszczalna z mocy ustawy i na podstawie art. 531 § 1 k.p.k. w zw. z art. 529 i art. 530 § 2 k.p.k. oraz art. 429 § 1 k.p.k. w zw. z art. 17 § 1 pkt 6 k.p.k. pozostawił ją bez rozpoznania. W uzasadnieniu przedmiotowego postanowienia Sąd Najwyższy wskazał, iż wniesienie kasacji na niekorzyść, w sytuacji, gdy doszło do przedawniania karalności, jest niedopuszczalne z mocy ustawy, albowiem art. 529 k.p.k. w sytuacji występowania okoliczności wyłączającej ściganie, do których należy przedawnienie karalności, zezwala na wniesienie i rozpoznanie kasacji wyłącznie na korzyść oskarżonego. W innej - podobnej pod względem prawnym - sprawie Sąd Najwyższy zajął stanowisko zgoła odmienne, a mianowicie uznał dopuszczalność takiej kasacji (22) , albowiem rozpoznał ją merytorycznie. Niezbędne jest zatem przeprowadzenie rozważań w tym zakresie. Niewątpliwie art. 529 k.p.k. wskazuje, iż okoliczności w nim wymienione nie stoją na przeszkodzie wniesieniu i rozpoznaniu kasacji na korzyść oskarżonego. Tym samym, np. upływ terminu przedawnienia karalności czynu nie powoduje, iż kasację wniesioną na korzyść oskarżonego należy uznać za niedopuszczalną z mocy ustawy, albowiem wystąpiła ujemna przesłanka postępowania. Trafna jest w związku z tym teza, iż rozpoznając kasację po śmierci oskarżonego albo w wyniku wystąpienia innych negatywnych przesłanek procesowych i uznając tę kasację za zasadną, Sąd Najwyższy może uchylić zaskarżony wyrok i uniewinnić oskarżonego, względnie umorzyć postępowanie (23) . Przytoczyć tu należy pogląd Sądu Najwyższego z dnia 21 grudnia 2000 r., iż skazanie w wyniku dokonania ustaleń faktycznych z tak rażącym naruszeniem zasad oceny dowodów, przejawiających się brakiem obiektywizmu, dowolnością ocen lub zdeterminowaniem ich poczynionymi a priori domniemaniami, że przy zachowaniu tych zasad nie znajdowałoby on podstaw faktycznych, niezależnie od przyjętych ocen wiarygodności dowodów, jest oczywiście niesłuszne (art. 537 § 2 k.p.k. in fine ) (24) . Jako uzasadnienie rozwiązania przyjętego w art. 529 k.p.k. należy wskazać dążenie do wyeliminowania z obrotu prawnego rozstrzygnięcia, które jest nieprawidłowe - np. doszło do skazania oskarżonego mimo braku ku temu podstaw. Jest oczywistym, iż w państwie prawa nie jest dopuszczalne, aby brak było możliwości wzruszenia prawomocnego orzeczenia, które jest rażąco nieprawidłowe, tylko z tego powodu,że oskarżony zmarł lub też wystąpiła okoliczność wyłączająca ściganie - oznaczałoby to, iż błędne orzeczenia organów władzy publicznej wywoływać mogą skutki prawne także w sytuacji, gdy błędy te ujawniły się. Skoro postępowanie w trybie nadzwyczajnego środka zaskarżenia ma na celu naprawienie krzywdy wyrządzonej błędnym orzeczeniem sądowym, to niedopuszczalność wniesienia i rozpoznania kasacji w sytuacji śmierci oskarżonego czy też wystąpienia okoliczności wyłączającej ściganie, należałoby uznać za krzywdzącą dla osoby skazanej prawomocnym wyrokiem sądu, albowiem pozbawiałoby ją możliwości obrony swojego dobrego imienia. Wracając do głównego nurtu naszych rozważań, odnieść się trzeba do zaprezentowanego powyżej stanu faktycznego i prawnego. Uważam, iż w tym przypadku jego ocena z perspektywy art. 529 k.p.k., interpretowanego a contrario , jest nieuprawniona. Skoro wystąpił zbieg przesłanek uniewinnienia i umorzenia, to jest to niewątpliwie inna sytuacja, niż ta, w której taki zbieg nie występuje, a sama kasacja na niekorzyść oskarżonego wnoszona jest po upływie terminu przedawnienia - w takim przypadku jest to kasacja niedopuszczalna z mocy ustawy, albowiem przepis art. 529 k.p.k., interpretowany a contrario , stoi na przeszkodzie jej wniesieniu i rozpoznaniu. Taka interpretacja jest jak najbardziej racjonalna. Przemawiają za nią względy gwarancyjne - ochrona interesu oskarżonego. Jest oczywiste, że wniesienie kasacji po wystąpieniu negatywnej przesłanki procesowej w postaci przedawnienia nie może skutkować rozstrzygnięciami niekorzystnymi dla oskarżonego - stoi temu na przeszkodzie ta negatywna przesłanka procesowa, a w konsekwencji rozwiązanie przyjęte w art. 529 k.p.k. Jeżeli zatem kasacja wniesiona zostanie np. po śmierci oskarżonego albo po upływie okresu przedawnienia na jego niekorzyść, nie powinna byćprzyjęta (art. 530 § 2 k.p.k.), a w wypadku jej przyjęcia, podlega pozostawieniu bez rozpoznania jako niedopuszczalna z mocy ustawy (art. 531 § 1 k.p.k.) (25) . Za takim rozumowaniem przemawia treść art. 529 k.p.k. Natomiast w przypadku, gdy w toku procesu wystąpi zbieg przesłanek, o którym mowa powyżej, art. 529 k.p.k., interpretowany a contrario , nie może znaleźć zastosowania, albowiem taka interpretacja nie znajduje podstaw normatywnych. Art. 529 k.p.k. nie odnosi się w ogóle do problematyki zbiegu przesłanki uniewinnienia z przesłanką umorzenia, a zatem nie można interpretować go a contrario w odniesieniu do tej sytuacji. Interpretacja taka dopuszczalna jest wyłącznie w odniesieniu do okoliczności w nim wskazanych - wnioskowanie przebiega tutaj według następującego schematu: jeżeli norma prawna wiąże konsekwencje prawne k z faktem f i dany fakt nie jest identyczny z faktem f , to nie wolno do niego zastosować konsekwencji k i to nawet wtedy, gdyby był on pod istotnymi względami podobny do faktu f (26) . W omawianym przypadku, wobec braku odniesienia się w art. 529 k.p.k. do problematyki zbiegu wskazanych przesłanek, przyjąć należy, iż sytuacja ta nie jest regulowana tym artykułem, a konsekwencji nie może w tym przypadku wystąpić wnioskowanie z przeciwieństwa ( a contrario ), bo po prostu nie ma z czego wnioskować. Trafnie zatem Sąd Najwyższy w sprawie o sygn. V KKN 484/00 uznał,iż w omawianej sytuacji kasacja na niekorzyść oskarżonego jest dopuszczalna i rozpoznał ją merytorycznie, odnosząc się do wszystkich zarzutów podniesionych przez skarżącego. Pamiętać należy, iż czym innym jest bowiem dopuszczalność wniesienia kasacji, a czym innym rodzaj rozstrzygnięcia zapadającego w wyniku jej rozpoznania. (2) Z. Gostyński, S. Zabłocki, (w:) J. Bratoszewski, L. Gardocki, Z. Gostyński, S. M. Przyjemski, R. A. Stefański, S. Zabłocki, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, t. I, Warszawa 2003, s. 304. --- STRONA 4 --- (3) A. Zoil, (w:) K. Buchała, A. Zoil, Kodeks karny. Cześćogólna, Kantor Wydawniczy Zakamycze, Kraków 2001, s. 588. (4) Z. Gostyński, S. Zabłocki, op. cit. , s. 307; wyrok SN z dnia 27 czerwca 2001 r., V KKN 49/99, LEX nr 51678. (5) P. Hofmański, E. Sadzik, K. Zgryzek, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, t. I, Warszawa 2007, s. 151. (6) Postanowienie SN z dnia 3 kwietnia 2002 r., V KKN 484/00, LEX nr 53336; P. Hofmański, E. Sadzik, K. Zgryzek, op. cit. , s. 151. (7) J. Grajewski, (w:) J. Grajewski, L. K. Paprzycki, S. Steinborn, Kodeks postępowania karnego, t. I, Warszawa 2006, s. 121 i cytowana tam literatura. (8) Postanowienie SN z dnia 2 lipca 2002 r., IV KKN 264/99, LEX nr 54407; P. Hofmański, E. Sadzik, K. Zgryzek, op. cit. , s. 151. (9) Postanowienie SN z dnia 15 kwietnia 2004 r., SDI 21/04, OSNKW 2004, nr 6, poz. 64. (10) M. Cieślak, Polska procedura karna, Warszawa 1984, s. 452. (11) Postanowienie SA w Warszawie z dnia 8 listopada 2002 r., II AKz 657/02, OSA 2003, nr 6, poz. 66 i cytowane tam orzecznictwo. (12) J. Grajewski, (w.) J. Grajewski, L. K. Paprzycki, S. Steinborn, op. cit. , s. 111 i cytowane tam orzecznictwo oraz literatura. (13) Wyrok SN z dnia 18 lipca 1975 r., IV KR 132/75, LEX nr 21681. (14) Postanowienie SN z dnia 29 grudnia 1977 r., N 15/77, OSNKW 1978, nr 2-3, poz. 40. (15) Wyrok SN z dnia 9 lutego 1995 r., II KR 224/80, Wokanda 1995, nr 6, poz. 19. (16) T. Grzegorczyk, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Kantor Wydawniczy Zakamycze, Kraków 2005, s. 107. (17) Postanowienie SN z dnia 4 listopada 2002 r., V KKN 240/01, OSNKW 2003, nr 1-2, poz. 16. (18) Postanowienie SN z dnia 3 kwietnia 2002 r., V KKN 484/00, LEX nr 53336. (19) P. Hofmański, E. Sadzik, K. Zgryzek, op. cit. , s. 236. (20) S. Zabłocki, (w:) J. Bratoszewski, L. Gardocki, Z. Gostyński, S. M. Przyjemski, R.A. Stefański, S. Zabłocki, op. cit. , s. 563. (21) Wyrok SN z dnia 22 lutego 2001 r., II KKN 172/98, LEX nr 51385. (22) Postanowienie SN z dnia 3 kwietnia 2002 r., V KKN 484/00, LEX nr 53336. (23) P. Hofmański, E. Sadzik, K. Zgryzek, op. cit. , s. 235. (24) Wyrok SN z dnia 21 grudnia 2000 r., V KKN 525/98, OSNKW 2001, nr 7-8, poz. 65. (25) P. Hofmański, E. Sadzik, K. Zgryzek, op. cit. , s. 236. (26) L. Morawski, Zasady wykładni prawa, Toruń 2006, s. 216.