Postanowienie V KKN 389/01

--- STRONA 1 --- Glosa do wyroku SN z dnia 4 lutego 2002 r., V KKN 389/01. Sąd Najwyższy w wyżej wskazanym wyroku stwierdził, iż wykroczenie opisane w art. 282 § 2 kp może być popełnione zarówno umyślnie, jak i nieumyślnie. Obok innych, nie mniej ważnych kwestii, w wyroku tym Sąd Najwyższy ustosunkował się do jednego z podstawowych problemów prawa o wykroczeniach, który uregulowany jest odmiennie niż jest to uczynione w prawie karnym. Stanowisko Sądu Najwyższego zgodne jest z postanowieniem art. 5 kw, który stanowi, iż wykroczenie można popełnić zarówno umyślnie, jak i nieumyślnie, chyba że ustawa przewiduje odpowiedzialność tylko za wykroczenie umyślne. Powyższa zasada na mocy art. 48 kw ma zastosowanie również do wykroczeń przewidzianych w innych ustawach, jeżeli ustawy te nie zawierają przepisów odmiennych. W rozpoznawanej przez Sąd Najwyższy sprawie problem powstał na tle wykroczenia opisanego w art. 282 § 2 kp, a więc wykroczenia określonego w innej niż kodeks wykroczeń ustawie. W tym miejscu podkreślić należy, iż kodeks pracy nie zawiera przepisów, które inaczej regulowałyby kwestie będące przedmiotem regulacji części ogólnej kodeksu wykroczeń. Wobec powyższego do wykroczenia z art. 282 § 2 kp należy stosować reguły części ogólnej kodeksu wykroczeń. Ustawodawca wprowadzając w art. 5 kw naczelną zasadę odpowiedzialności zarówno za zachowania umyślne, jak i nieumyślne, kierował się tradycyjnymi względami, w myśl których wykroczenia generalnie popełniane są nieumyślnie jako wynik zapomnienia, braku uwagi itp. i w związku z tym ten generalny charakter wykroczeń zadecydował, iż dla odpowiedzialności za wykroczenie wystarczające jest udowodnienie co najmniej nieumyślności. Takie rozwiązanie jest jednak coraz częściej krytykowane. Podnosi się tutaj zarzut, iż jest ono racjonalnie nieuzasadnione, bowiem za występki, a więc naruszenia o znacznie większej wadze społecznej, zasadą jest odpowiedzialność w razie stwierdzenia umyślności, natomiast za czyny nieumyślne tylko wtedy, gdy ustawa tak stanowi. Z drugiej strony wskazując na raczej nieumyślny charakter wielu zachowań, które kwalifikujemy jako wykroczenia, wydaje się być uzasadnione utrzymanie szerokiej możliwości karania właśnie za takie zachowania. Gdyby jednak zasadę przyjętą w kodeksie wykroczeń ograniczyć na wzór rozwiązania przyjętego w kodeksie karnym, to mogłoby się okazać, iż norma prawa o wykroczeniach praktycznie miałaby bardzo wąskie zastosowanie. Ten zatem wzgląd przemawia za utrzymaniem odrębnej od kodeksu karnego regulacji w zakresie odpowiedzialności za zachowania nieumyślne. Na gruncie obecnego stanu prawnego nie ma wątpliwości, iż rozwiązanie przyjęte w art. 5 kw umożliwia formułowanie odpowiedzialności wobec zachowań nieumyślnych, jak i umyślnych. W przypadku, gdy zamiarem ustawodawcy jest ograniczenie odpowiedzialności za wykroczenie tylko do zachowań umyślnych, to musi się to przejawić wyraźnie w ustawowych znamionach takiego wykroczenia. Niektóre zatem wykroczenia opisane są właśnie w taki sposób. Ustawodawca może to uczynić bądź wyraźnie na to wskazując, bądź w taki sposób, iż z treści ustawowych znamion wypływa ograniczenie odpowiedzialności do zachowań tylko umyślnych. W takich przypadkach oznacza to, że ustalenie nieumyślności sprawcy czynu nie jest wystarczające do pociągnięcia go do odpowiedzialności za wykroczenie. Ustawodawca do opisania takich wykroczeń, które mogą być popełnione tylko umyślnie, stosuje obie wyżej wskazane techniki legislacyjne. Przykładem wykroczenia, które w ustawowych znamionach zawiera wyraźne wskazanie, iż wykroczeniem jest tylko zachowanie umyślne, jest czyn opisany w art. 124 kw, w myśl którego odpowiada ten, kto cudzą rzecz umyślnie niszczy, uszkadza lub czyni niezdatną do użytku. Przykładem zastosowania drugiej techniki legislacyjnej, a więc w której expressis verbis nie jest wyraźnie wskazane, iż mamy do czynienia tylko z odpowiedzialnością za zachowania umyślne, jest np. wykroczenie kradzieży z art. 119 kw. W przepisie tym ustawodawca nie podkreśla wprost umyślności jako warunku odpowiedzialności za wykroczenie, jednak z uwagi na to, że kradzież należy do wykroczeń kierunkowych, a więc takich, które mogą być popełnione tylko w zamiarze bezpośrednim, tylko umyślność decyduje o odpowiedzialności. Podmiotową bowiem cechą kradzieży jest zabór w celu przywłaszczenia (animus rem sibi habendi), czyli chęć włączenia kradzionej rzeczy do majątku sprawcy lub postąpienia z nią jak z własną. Podobnie jest w przypadku wykroczenia opisanego w art. 51 kw, które również w ustawowych znamionach nie zawiera wyraźnego wskazania, iż wykroczenie to można popełnić jedynie umyślnie. Nieumyślne zachowania, chociaż powodujące skutki opisane w tym przepisie, nie stanowią o istocie wykroczenia. Zachowanie opisane w art. 51 kw określone zostało jako wybryk, a z istoty tego pojęcia wynika jednoznacznie, że wymaga ono umyślności. Skutek natomiast może być objęty zarówno umyślnością jak i nieumyślnością. O odpowiedzialności jednak decyduje tylko umyślność zachowania się, która nie może być utożsamiana ze skutkami, które ona Autor: Bojarski Marek Rodzaj: glosa Notka bibliograficzna: Glosa aprobująca Glosa do wyroku SN z dnia 4 lutego 2002 r., V KKN 389/01. Opublikowano: OSP 2002/12/166 --- STRONA 2 --- powoduje. W literaturze podkreśla się, iż do pojęcia wybryku należy lekceważenie otoczenia, przy czym chodzi tutaj raczej o umyślne okazanie tego lekceważenia jako elementu bardziej przedmiotowego, a więc w istocie o ocenę zewnętrzną, stanowiącą swoiste domniemanie o strukturze strony podmiotowej (L. Falandysz: Wykroczenie zakłócenia porządku publicznego, Warszawa 1974 r.). O umyślności zachowania się mogą świadczyć również takie ustawowe znamiona, jakie zostały użyte przy konstytuowaniu odpowiedzialności za szalbierstwo. Ustawodawca ograniczając w takim przypadku odpowiedzialność do zachowań tylko umyślnych posłużył się sformułowaniem „wyłudzenie bez zamiaru uiszczenia należności” . Takich wyraźnych wskazań na umyślność zachowania, jak ma to miejsce w przypadku wykroczenia opisanego w art. 124 kw, ani innych, jak ma to miejsce w odniesieniu do wykroczenia kradzieży czy wybryku, przepis art. 282 § 2 kp nie zawiera. Trudno też znaleźć uzasadnienie dla stwierdzenia, iż przepis ten jest bliższy wykroczeniom, dla których tylko umyślność stanowi o ich istocie. W odniesieniu zatem do przepisu art. 282 § 2 kp ma w pełni zastosowanie klauzula z art. 5 kw, w myśl której czynu opisanego w art. 282 § 2 kp można się dopuścić zarówno umyślnie, jak i nieumyślnie. Rację ma zatem Sąd Najwyższy stwierdzając, iż dla ustalenia, czy dane wykroczenie można popełnić nieumyślnie, nie wystarcza samo ustalenie brzmienia przepisu prawa o wykroczeniach, który mówi wyraźnie o umyślności, ale trzeba nadto przeanalizować, czy ustawodawca nie posłużył się wyrażeniami, których zakres znaczeniowy jest taki, iż wyłączają one lub znacznie ograniczają możliwość popełnienia czynu nieumyślnie. Przez np. wprowadzenie do ustawy znamion o subiektywnym zabarwieniu, czy mowa jest o określonych motywach, pobudkach zachowania, lub o celu działania sprawcy. W tym zakresie ocena Sądu Najwyższego zgodna jest z wypowiedziami teorii prawa o wykroczeniach, iż wykroczenie z art. 282 § 2 kp można popełnić zarówno umyślnie, jak i nieumyślnie. W teorii wskazuje się wyraźnie, iż do wszystkich zachowań opisanych w tym przepisie stosuje się regułę z art. 5 kw. Chęć pokrzywdzenia pracownika nie jest znamieniem tego wykroczenia. Zdaniem W. Radeckiego, gdy dojdzie do pomyłki w obliczeniu wysokości wynagrodzenia lub świadczenia, w obliczeniu wymiaru urlopu itp. pomyłki nie wynikającej ze złej woli (a więc umyślności - podkreślenie moje) ani z niedbalstwa (a więc z nieumyślności podkreślenie moje), zwłaszcza pomyłki szybko skorygowanej, to trudno w takim zachowaniu się osoby obciążonej obowiązkiem dopatrywać się znamion wykroczenia (W. Radecki w pracy zbiorowej M. Bojarski, W. Radecki: Przewodnik po pozakodeksowym prawie wykroczeń, Wrocław 1999 r., str. 544-545). W innych przypadkach, gdy stwierdzimy bądź umyślność, bądź niedbalstwo - mamy do czynienia z wykroczeniem z tego przepisu. Akceptując zatem w pełni stanowisko Sądu Najwyższego w odniesieniu do kwestii umyślności czy nieumyślności wykroczeń, zwrócić należy uwagę, iż w projekcie kodeksu wykroczeń proponuje się przyjęcie rozwiązania na wzór kodeksu karnego, przy czym proponuje się zakres penalizacji zachowań nieumyślnych w zdecydowanie szerszym zakresie. W ocenie tej propozycji zwraca się uwagę, że może ona pozytywnie wpłynąć na problem kwalifikacji prawnej zarzucanego czynu, bowiem postawienie zarzutu zmuszać będzie, już na samym początku postępowania, do ustalenia odpowiedniej kwalifikacji nie tylko od strony przedmiotowej, ale również znamion strony podmiotowej. W takim przypadku wyłączona będzie możliwość wspólnego kwalifikowania z tego samego paragrafu zachowań zarówno umyślnych, jak i nieumyślnych i w ten sposób uniknie się problemów, jakie miał do rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie Sąd Najwyższy.