Wyrok V K 25/12 zmienia zaskarżony wyrok w pkt 1 w ten sposób

--- STRONA 1 --- Wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 26 lutego 2015 r. II AKa 458/14 1. 2. 3. UZASADNIENIE Skład orzekający Przewodniczący: Sędzia SA Mirosław Ziaja (spr.). Sędziowie: Gwidon Jaworski, SO del. Karina Maksym. Przy udziale Prokuratora Prok. Apel. Adama Rocha. Sentencja Sąd Apelacyjny w Katowicach w II Wydziale Karnym po rozpoznaniu w dniu 26 lutego 2015 r. sprawy A. N., s. (...), ur. (...), oskarżonego z art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 294 § 1 k.k. w zw. z art. 12 k.k. przy zast. art. 11 § 2 k.k. na skutek apelacji obrońcy od wyroku Sądu Okręgowego w K. z dnia 18 czerwca 2014 r., sygn. akt V K 25/12 zmienia zaskarżony wyrok w pkt 1 w ten sposób, że eliminuje z jego opisu stwierdzenie "wyzyskanie błędu" i w to miejsce przyjmuje stwierdzenie "wprowadzenie w błąd", a nadto eliminuje z podstawy prawnej skazania przepis art. 11 § 2 k.k., a z podstawy prawnej wymiaru kary przepis art. 11 § 3 k.k.; w pozostałym zakresie zaskarżony wyrok utrzymuje w mocy; zasądza od oskarżonego A. N. na rzecz Skarbu Państwa koszty sądowe postępowania odwoławczego, w tym opłatę za II instancję, w kwocie 300 (trzysta) złotych. Uzasadnienie faktyczne Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z dnia 18 czerwca 2014 r. w sprawie o sygn. akt V K 25/12: - w pkt 1 oskarżonego A. N. uznał za winnego tego, że w okresie od dnia 2 lipca 2003 r. do dnia 19 sierpnia 2003 r. w K., działając w wykonaniu z góry powziętego zamiaru, w krótkich odstępach czasu, w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, jako właściciel przedsiębiorstwa R. Biuro Informacyjno -Handlowe z/s w P., (...) J., poprzez wyzyskanie błędu Z. O. co do zamiaru zapłaty za zamówiony i dostarczony towar w postaci koncentratów spożywczych, wyszczególnionych na fakturach VAT nr: (...) doprowadził go do niekorzystnego rozporządzenia mieniem o łącznej wartości w kwocie co II AKa 458/14 - Wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach --- STRONA 2 --- najmniej 341.020,63 zł, czym wyczerpał ustawowe znamiona przestępstwa z art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 294 § 1 k.k. w zw. z art. 12 k.k. przy zast. art. 11 § 2 k.k. i za to na mocy art. 294 § 1 k.k. przy zast. art. 11 § 3 k.k. skazał go na karę 2 lat pozbawienia wolności; - w pkt 2 na mocy art. 69 § 1 k.k. w zw. z art. 70 § 1 pkt 1 k.k. i art. 73 § 1 k.k. warunkowo zawiesił wykonanie orzeczonej wobec oskarżonego kary pozbawienia wolności na okres próby 4 lat, oddając go w tym czasie pod dozór kuratora sądowego; - w pkt 3 na mocy art. 626 § 1 k.p.k. i art. 627 k.p.k. zasądził od oskarżonego na rzecz oskarżyciela posiłkowego - Z. O. kwotę 2.804,40 zł, w tym 23% VAT, tytułem zwrotu kosztów poniesionych w związku z ustanowieniem pełnomocnika w sprawie; - w pkt 4 na mocy art. 624 § 1 k.p.k. zwolnił oskarżonego od ponoszenia kosztów sądowych w sprawie, obciążając nimi Skarb Państwa. Od opisanego powyżej wyroku apelację wywiódł obrońca oskarżonego, zaskarżając go w całości. Zaskarżonemu orzeczeniu apelujący zarzucił obrazę przepisów prawa materialnego poprzez jego błędne zastosowanie i przyjęcie, że oskarżony swoim zachowaniem wypełnił znamiona przestępstwa określonego w przepisie art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 294 § 1 k.k., podczas gdy prawidłowa analiza zebranego w sprawie materiału dowodowego prowadzi do uzasadnionego wniosku, że działanie oskarżonego A. N. nie wypełnia znamion przepisów kodeksu karnego. Mając powyższe na uwadze obrońca oskarżonego wniósł o: - zmianę zaskarżonego wyroku i uniewinnienie oskarżonego od zarzucanego mu czynu, ewentualnie - uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy sądowi I instancji do ponownego rozpoznania. Uzasadnienie prawne Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: Apelacja, jako bezzasadna, nie zasługiwała na uwzględnienie. Bacząc na podniesione w omawianym środku odwoławczym m.in. zarzut, wnioski oraz treść motywacyjną, niezbędnym staje się zakreślenie granic zaskarżenia, które otwierały pole rozważań sądu ad quem. W tej mierze zwrócić uwagę należy na to, że nieco odmienne od prezentowanej w toku procesu linii obrony, skarżący omawianemu wyrokowi zarzucił jedynie obrazę prawa materialnego, co zakładać musi akceptację dla dokonanych przez sąd a quo ustaleń faktycznych oraz wspierającej je oceny całokształtu zebranego w sprawie materiału dowodowego, o czym przekonuje brak zarzutów opartych na przepisie art. 438 pkt 3 k.p.k., jak i mających charakter procesowy, a nadto wniosek o zmianę zaskarżonego wyroku i uniewinnienie oskarżonego od zarzucanego mu czynu, przy czym alternatywny wniosek o charakterze kasatoryjnym wydaje się być niekompatybilny z zarzutem apelacji. Nadto o tak zakreślonych granicach zaskarżenia świadczyć może też syntetyczne wyartykułowanie przez obrońcę przyjętych przez Sąd Okręgowy ustaleń faktycznych, jak i zawarte --- STRONA 3 --- w części wstępnej uzasadnienia apelacji stwierdzenie, że "dokonana przez sąd I instancji analiza zebranego materiału dowodowego i w jej wyniku poczynione ustalenia faktyczne prowadzą do wniosku, że oskarżony nie zrealizował znamion występku oszustwa". Powyższe zatem dosyć stanowczo zakreśla pole rozważań sądu odwoławczego w niniejszej sprawie. Tym samym jedynie na marginesie zwrócić uwagę należy na to, że wskazane w pisemnym uzasadnieniu wyroku, spełniającym wymogi, o jakich mowa w przepisie art. 424 k.p.k., dowody, w szczególności z ujawnionych dokumentów oraz zeznań świadków Z. O. i A. C., które ocenione zostały w zgodzie z zasadą, o jakiej mowa w art. 7 k.p.k., pozwoliły na dokonanie prawidłowych ustaleń faktycznych, które w konsekwencji dawały podstawę do przypisania oskarżonemu odpowiedzialności karnej za występek oszustwa, o jakim mowa w przepisie art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 294 § 1 k.k. W tym miejscu jedynie podnieść należy, że Sąd Okręgowy przypisując oskarżonemu popełnienie oszustwa dotyczącego mienia znacznej wartości na szkodę Z. O. błędnie przyjął, że konfiguracja przepisów art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 294 § 1 k.k. świadczy o kumulatywnym zbiegu przepisów, o jakim mowa w art. 11 § 2 k.k., a tym samym przepis art. 11 § 3 k.k. wyznacza w przepisie art. 294 § 1 k.k. podstawę wymiaru kary. Powyżej wyrażone stanowisko prawne nie znajduje jakiegokolwiek uzasadnienia w przepisach prawa i jest ewidentnie odosobnione w judykaturze. Niewątpliwie natomiast przestępstwo oszustwa w stosunku do mienia znacznej wartości w rozumieniu przepisu art. 115 § 5 k.k. stanowi typ kwalifikowany oszustwa przez okoliczność związaną ze znaczną wartością mienia będącego jego przedmiotem, a nie jeden czyn, w tym też ciągły, wyczerpujący znamiona określone w różnych przepisach ustawy karnej, a co za tym idzie, dla odzwierciedlenia podstawy prawnej skazania wystarczające jest przyjęcie odpowiedzialności za przestępstwo z art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 294 § 1 k.k. bez potrzeby odwoływania się nadto do przepisu art. 11 § 2 k.k. Tym samym też podstawy prawnej wymiaru kary w art. 294 § 1 k.k. nie wyznacza przepis art. 11 § 3 k.k. Mając w polu widzenia powyższe, Sąd Apelacyjny zreformował zaskarżony wyrok, jak w części dyspozytywnej. Wracając natomiast do głównego nurtu rozważań sądu odwoławczego, w pełni zaaprobować należy to, że pokrzywdzony Z. O. w całości wywiązał się z dostaw, zamówionego przez L. w firmie R. reprezentowanej przez oskarżonego, towaru w postaci koncentratów spożywczych, zgodnie z opisanymi w przypisanym czynie fakturami, z których pierwsza o nr (...) wystawiona została w dniu 2 lipca 2003 r., a więc już po tym, jak oskarżony wyprowadził się z siedziby firmy oskarżyciela posiłkowego i założył bez jego wiedzy w Banku (...) Oddział (...) nowy rachunek bankowy, co miało miejsce w dniu 17 czerwca 2003 r., który w zdecydowanym zakresie służył rozliczeniu R. z L. Do rachunku tego - jak uprzednio - nie był upoważniony A. C., jako osoba reprezentująca interesy pokrzywdzonego i gwarantująca prawidłowe rozliczenia między stronami, zgodnie z zawartą w dniu 14 stycznia 2003 r. umową, a gwarantującą też oskarżonemu z góry ustaloną marżę z tytułu pośrednictwa w sprzedaży towaru. --- STRONA 4 --- Tym samym też bez wiedzy i zgody Z. O. oskarżony zmienił reguły rozliczania się między nimi, jak w niekwestionowany sposób miało to miejsce w wypadku rachunku bankowego założonego w krakowskim oddziale (...), na który wpływała zapłata za towar z L., z umownie określonym opóźnieniem, w postaci czeków skupowych. Faktem jest również i to, że w przypadku dostaw towaru loco L. w P. z dniem 2 lipca 2003 r., zgodnie z opisanymi w czynie fakturami, oskarżony osobiście pobierał zapłatę za towar i przekazywał ją następnie na rachunek prywatny, nie informując o tym oskarżyciela posiłkowego, co spowodowało powstanie znacznej szkody w mieniu, wskazanej w tym czynie, skoro jednocześnie nie płacił mu za dostarczony towar, w obrocie którym pośredniczył. Zgodzić należy się i z tym fragmentem ustaleń, w którym sąd meriti przyznaje, że już po czynie A. N. zaniechał prowadzenia działalności gospodarczej (por. chociażby: informacja US w J., k. 152, z której wynika, że oskarżony figuruje jako osoba prowadząca działalność gospodarczą od dnia 21 października 2002 r. do dnia 30 września 2003 r.), a nadto, że usiłował on zmusić pokrzywdzonego do rezygnacji z części przysługującego roszczenia wykorzystując naruszenie przez niego tzw. zakazu konkurencji. Mając w polu widzenia już tylko tak syntetycznie naprowadzone fakty, brak jest podstaw do przyjęcia za obrońcą, iż oskarżony zachowaniem swoim nie zrealizował znamion występku, o jakim mowa w przepisie art. 286 § 1 k.k., aczkolwiek niewątpliwie należy zgodzić się z obrońcą, że nie było to oszustwo bierne, jak przyjął to Sąd Okręgowy, bazując na prawidłowych ustaleniach faktycznych, a miało ono charakter czynny, jak opisane to zostało w zarzucie aktu oskarżenia. Niezrozumiałe jest stanowisko wyrażone przez obrońcę w apelacji, iż w sprawie brak było doprowadzenia pokrzywdzonego do niekorzystnego rozporządzenia mieniem, jak również nie istniał związek przyczynowy między działaniem oskarżonego, a doprowadzeniem do niekorzystnego rozporządzenia owym mieniem, co związane jest - jak się wydaje - z błędnym lokowaniem zamiaru oszustwa oskarżyciela posiłkowego przez oskarżonego, nie w toku realizacji umowy współpracy (pośrednictwa), a w chwili jej zawarcia. Nie budzi wątpliwości, że w początkowym okresie omawiana współpraca między stronami układała się poprawnie, natomiast zerwana została faktycznie przez oskarżonego po wyprowadzeniu się A. N. ze Ś. i założeniu przez niego rachunku bankowego w J. bez wiedzy i zgody Z. O., co uniemożliwiło mu kontrolowanie wpływu środków finansowych za dostarczany L. towar, a pozwoliła jednocześnie środkami tymi dysponować oskarżonemu, który zaniechał zapłaty pokrzywdzonemu za dostarczone koncentraty spożywcze, wykorzystując niemal trzymiesięczny okres zapłaty przez L. Tego typu działanie - jak trafnie ujął to prokurator w zarzucie aktu oskarżenia - stanowiło wprowadzenie w błąd Z. O. co do zamiaru zapłaty za zamówiony i dostarczony towar i sprawiło, że w efekcie tak podjętych działań pokrzywdzony już w toku umowy dalej dostarczał kolejne partie koncentratów spożywczych sieci L., za które oskarżony nie zapłacił mu, mimo że w całości sam odebrał za nie zapłatę. Tym samym, jeśli przez pojęcie "rozporządzenia mieniem" rozumieć wszelkie czynności prowadzące do zmiany stanu majątkowego, w szczególności zmiany we władaniu mieniem (por. M. Dąbrowska-Kardas), to --- STRONA 5 --- niewątpliwie ekspedycja przez oskarżyciela posiłkowego wyprodukowanych przez siebie koncentratów spożywczych, zgodnie z zawartą umową, i brak za nie zapłaty przez oskarżonego, stanowiła o niekorzystnym rozporządzeniu przez niego mieniem w rozumieniu przepisu art. 286 § 1 k.k., które łączyć należy przyczynowo z opisanym wyżej działaniem oskarżonego, wprowadzającym pokrzywdzonego w błąd co do zamiaru zapłaty, a które było przedmiotem prawidłowych ustaleń faktycznych Sądu Okręgowego, czym przekonuje lektura pisemnych motywów zaskarżonego wyroku. Mimo prawidłowych ustaleń faktycznych sąd I instancji zachowaniu oskarżonego nadał błędną formę oszustwa. Zauważyć należy, że oszustwo, o jakim mowa w art. 286 § 1 k.k. może być popełnione poprzez trzy alternatywne sposoby, z których na potrzeby niniejszej sprawy rozważyć należy dwa, a to łączące się z realizacją znamienia "wprowadzania w błąd" lub "wykorzystania błędu" pokrzywdzonego. Wprowadzanie w błąd, które może przybrać postać przemilczenia, a więc nie przekazania przez sprawcę informacji dotyczących prawdziwego stanu rzeczy, łączy się z wywołaniem u pokrzywdzonego fałszywego wyobrażenia dotyczącego m.in. faktów, zjawisk, stosunków czy okoliczności dotyczących osób, a wiec określonej obiektywnie rzeczywistości. Wyzyskanie błędu (oszustwo bierne) osoby rozporządzającej mieniem dotyczy z kolei sytuacji, w której przed podjęciem zachowania przez sprawcę, osoba ta miała już fałszywe wyobrażenie o rzeczywistości, przy czym błąd polegający na urojeniu lub nieświadomości powstał bez udziału sprawcy. Jest to zatem sytuacja, która polega na wykorzystaniu przez sprawcę już istniejących niezgodnych z rzeczywistością wyobrażeń osoby rozporządzającej mieniem (por. M. Dąbrowska-Kardas). Przy wykorzystaniu błędu sprawca nie jest czynnikiem, który wywołał po stronie pokrzywdzonego błąd, a tylko tym, który ów błąd wykorzystuje, co najczęściej polega na nieczynieniu niczego dla wyprowadzenia podmiotu rozporządzającego mieniem z mylnego wyobrażenia o rzeczywistości (por. G. Łabuda). A zatem w przypadku wprowadzenia w błąd działania sprawcy muszą poprzedzać - jak miało to miejsce w przedmiotowej sprawie, chociażby poprzez zatajenie zmiany rachunku bankowego - niekorzystne rozporządzenie mieniem przez pokrzywdzonego. Mając zatem w perspektywie dokonane przez Sad Okręgowy ustalenia faktyczne, zrekapitulowane wyżej, zakładające aktywną rolę oskarżonego, chociażby związaną ze zmianą miejsca zamieszkania czy też zmianą rachunku bankowego, którym oskarżony dysponował samodzielnie w zakresie środków pieniężnych uzyskanych z L. za dostarczony temu podmiotowi przez pokrzywdzonego towar, co przemilczał przed swym kontrahentem, a co miało miejsce przed dniem 2 lipca 2003 r., który wiązał się z początkiem niekorzystnego rozporządzenia mieniem przez pokrzywdzonego, uznać należy, że błędnie Sąd Okręgowy przyjął, iż zachowanie oskarżonego miało postać oszustwa biernego, podczas gdy ewidentnie miało ono czynny charakter. --- STRONA 6 --- Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów Sądu Najwyższego, Sądów Powszechnych, Sądów Administracyjnych, Krajowej Izby Odwoławczej, Głównej Komisji Orzekającej. Dlatego też nie zmieniając przyjętych ustaleń faktycznych i nie ingerując w nie, Sąd Apelacyjny odmiennie od Sądu Okręgowego przyjął, że zachowanie oskarżonego nosiło cechy wprowadzenia w błąd osoby niekorzystnie rozporządzającej mieniem co do zamiaru zapłaty za zamówiony i dostarczony towar, a nie wykorzystania jej błędu. Powyższa zmiana znamienia alternatywnego oszustwa z "wykorzystania błędu" na "wprowadzenie w błąd", przy braku ingerencji w dokonane ustalenia faktyczne sądu meriti co do braku zamiaru zapłaty przez oskarżonego za dostarczony przez pokrzywdzonego towar, stanowiący niekorzystne rozporządzenie mieniem, wobec braku jednocześnie apelacji wniesionej na niekorzyść oskarżonego, jest dopuszczalna przez sąd odwoławczy i nie stanowi naruszenia zakazu reformationis in peius w rozumieniu przepisu art. 434 § 1 k.p.k. Mając zatem w polu widzenia powyższe, sąd II instancji orzekł jak w części dyspozytywnej, uznając wymierzoną karę za spełniającą kryteria, o jakich mowa w art. 53 k.k., a o kosztach sądowych za II instancję w oparciu o przepis art. 636 § 1 k.p.k. i art. 8 ustawy o opłatach w sprawach karnych.