Wyrok V CSK 19/10

--- STRONA 1 --- WYROK Sądu Najwyższego z dnia 29 września 2010r. V CSK 19/10 Odwołanie się, przy ocenie czy doszło do naruszenia czci, godności i dobrego imienia powoda, do kryteriów obiektywnych, oznacza uwzględnienie opinii występującej w społeczeństwie, a nie reakcji społeczeństwa na konkretne zachowanie pozwanego. OSNC-ZD 2011/2/37, Biul. SN 2011/1/9 688480 Dz.U.1964.16.93; art 23; art 24 Skład orzekający Sędzia SN Lech Walentynowicz (przewodniczący) Sędzia SN Barbara Myszka (sprawozdawca) Sędzia SN Krzysztof Pietrzykowski Sentencja Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Stanisława S. przeciwko Marii S. o ochronę dóbr osobistych, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 29 września 2010r skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 22 maja 2009r. Uchylił zaskarżony wyrok w części zmieniającej wyrok Sądu Okręgowego w części oddalającej apelację powoda dotyczącą zobowiązania pozwanej do zamieszczenia ogłoszenia w „G.W.” oraz w części orzekającej o kosztach i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu we Wrocławiu do ponownego rozpoznania pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego. Uzasadnienie faktyczne Sąd Okręgowy we Wrocławiu, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Stanisława S. przeciwko Marii S. o ochronę dóbr osobistych, wyrokiem z dnia 23 grudnia 2008r nakazał pozwanej, aby w terminie jednego miesiąca od uprawomocnienia się wyroku złożyła, opatrzone podpisem ze wskazaniem miejsca i daty jego złożenia, oświadczenie o treści szczegółowo określonej w sentencji i wystosowała do powoda list polecony zawierający wskazaną treść, a także nakazał pozwanej, aby zaniechała rozpowszechniania nieprawdziwych pomówień powoda naruszających jego dobre imię, natomiast w pozostałej części powództwo oddalił. Ustalił, że od kilku lat między powodem a jego krewnymi a pozwaną trwa konflikt, który zaowocował wnoszeniem przez obie strony pozwów oraz składaniem skarg do różnych organów. W piśmie z dnia 24 kwietnia 2002r do Sądu Rejonowego dla Wrocławia Fabrycznej, w sprawie I C 3(...)/01, pozwana zawarła wypowiedzi przytoczone w punktach I.1 i I.2 sentencji. W piśmie z dnia 14 lipca 2002r do ojca powoda zamieściła stwierdzenia przytoczone w punktach I.3 i I.4 , a w piśmie z dnia 16 września 2002r do Kardynała Henryka G. wypowiedź zacytowaną w punkcie I.5. W piśmie procesowym z dnia 17 lutego 2003r do Sądu Rejonowego dla Wrocławia Fabrycznej, w sprawie XIV C 3(...)/04, pozwana zamieściła zdania cytowane w punkcie I.6. W tej samej sprawie w piśmie z dnia 19 sierpnia 2003 r zawarła natomiast wypowiedzi zacytowane w punktach: I.7, I.8 i I.9 sentencji. W piśmie procesowym z dnia 23 września 2004r w sprawie XIV C 1(...)/04 Sadu Rejonowego dla Wrocławia Fabrycznej, zawarła stwierdzenie przytoczone w punkcie I.10 sentencji. --- STRONA 2 --- W piśmie z dnia 25 maja 2005r do Komendanta Wojewódzkiej Komendy Policji w W. zamieściła wypowiedź zacytowaną w punkcie I.11, w piśmie z dnia 27 maja 2005r do Komendy Miejskiej Policji w W. wypowiedź przytoczoną w punkcie I.12, a w piśmie do Komendanta Komendy Miejskiej Policji w W. z dnia 27 listopada 2006r wypowiedź wymienioną w punkcie I.13 sentencji. W piśmie procesowym z dnia 12 stycznia 2007 w sprawie XIV C 6(..)/06 Sądu Rejonowego dla Wrocławia Fabrycznej, zawarła zdania przytoczone w punkcie I.15. W piśmie z dnia 16 lutego 2007r do Wydziału spraw Obywatelskich Urzędu Miejskiego w W. pozwana zamieściła zdania zacytowane w punkcie I.16 sentencji. W dniu 27 lutego 2007r pozwana skierowała do Prezydenta W wniosek o przyśpieszenie przyznania lokalu socjalnego, w którym zawarła stwierdzenie przytoczone w punkcie I.17. W piśmie procesowym z dnia 7 marca 2007r w sprawie XIV C 6(...)/06 Sadu Rejonowego dla Wrocławia Fabrycznej, napisała: „Z kuchni przylegającej do tego pokoju, Stanisław S ukradł mi drzwi” (pkt I.18) W dniu 17 maja 2007r pozwana wniosła przeciwko Stanisławowi S. do Sądu Rejonowego dla Wrocławia fabrycznej pozew o alimenty, w którym zamieściła zdanie zacytowane w punkcie I.19. Z kolei odnosząc się do żądań pozwu Stanisława S. w sprawie XIV C 3(...)/07, w piśmie z dnia 22 października 2007r stwierdziła: „To są bezpodstawne żądania powtarzające się i zatruwające mi życie, co nie godzi się osobie duchownej” (pkt I.20). W piśmie procesowym z dnia 9 listopada 2007r w sprawie R III C 365/07, zamieściła wypowiedź przytoczoną w punkcie I.21, a w piśmie z dnia 28 stycznia 2008r w sprawie XIV C 3(...)/07 wypowiedź zacytowaną w punkcie I.22 sentencji. W dniu 5 lutego 2008r pozwana skierowała w tej sprawie pismo, w którym zawarła stwierdzenia przytoczone w punktach I.23 i I.24 sentencji W piśmie procesowym z dnia 16 maja 2008r do Sądu Rejonowego dla Wrocławia Fabrycznej, w sprawie XIV C 5(...)/07, pozwana napisała: „W dniu 24 maja 2005r , kiedy to Stanisław S włamał się do moich pomieszczeń i dokonał kradzieży drzwi” (pkt I.25), a w kolejnym piśmie z dnia 11 czerwca 2008r zawarła stwierdzenie zacytowane w punkcie I.26 sentencji. Składając zeznania na rozprawie w dniu 7 października 2008r przed Sądem rejonowym dla Wrocławia Fabrycznej w sprawie XIV C 5(...)/07, stwierdziła natomiast: „powód osobiście włamał się do mojej kuchni podczas mojej nieobecności i ukradł mi drzwi, które wyniósł z mieszkania” (pkt I.27). W podobny sposób pozwana opisywała zachowanie powoda swojej rodzinie i znajomym, zwracała się też do proboszcza swojej parafii oraz do proboszcza parafii Św. Doroty w W. Gdy pozwana zajmowała pokój w budynku należącym do powoda i jego rodziny, powód skierował do niej pismo z żądaniem, aby udostępniła pokój w celu kontroli instalacji, wzywał ją do usunięcia pralki i wywieszał oświadczenia dotyczące korzystania z pokoju, m.in. w ten sposób, że goście mogą ją odwiedzać za zezwoleniem współwłaścicieli budynku. Jeździł za pozwaną samochodem, aby zobaczyć dokąd udaje się po wyjściu z domu, a po odebraniu pozwanej pokoju, na prośbę matki, usunął z niego jej meble. Zawiadomił też Urząd Miasta W, że pozwana, oczekująca na przyznanie lokalu socjalnego, ma prawo do domu mieszkalnego. Pozwana od 1993r jest rencistką, otrzymuje rentę w wysokości po 439,29zł miesięcznie i utrzymuje się dzięki pomocy najbliższej rodziny. Ma wprawdzie zasądzone alimenty od męża w kwocie po 300 zł miesięcznie, ale ich nie otrzymuje, gdyż nie zna miejsca pobytu męża. Dokonując oceny wypowiedzi pozwanej zawartych w złożonych przez nią pismach z punktu widzenia naruszenia dóbr osobistych, Sąd Okręgowy stwierdził, ze ocena czy doszło do naruszenia, musi mieć charakter obiektywny, innymi słowy, należy brać pod uwagę przeciętne reakcje ludzkie na podobne zachowania, abstrahując od indywidualnej wrażliwości pokrzywdzonego. Stosując wskazane kryteria oceny Sad Okręgowy uznał, ze zawarte w pismach pozwanej oraz jej zeznaniach posądzenia powoda o intrygi, podstępne działania, moralne niszczenie, naruszanie norm współżycia i zasad kapłaństwa, włamanie, kradzież, wyłudzenie pieniędzy, grożenie pozbawieniem życia, psychiczne znęcanie się i dążenie do zniszczenia pozwanej oraz inne podobne działania naruszały dobra osobiste powoda. Zaburzały jego poczucie własnej wartości i wywoływały usprawiedliwiony stan dyskomfortu psychicznego. Poza tym wypowiedzi te godziły w dobre imię powoda, gdyż powodowały ujemną ocenę jego osoby przez innych i związaną z tym utratę szacunku. --- STRONA 3 --- Postępowanie o jakie pozwana posądzała powoda, ma jednoznacznie negatywny charakter według ogólnie przyjętego w społeczeństwie systemu wartości. Na pozwanej spoczywał ciężar wykazania, ze jej działania nie były bezprawne, przy czym koniecznym elementem wyłączenia bezprawności działania naruszającego dobra osobiste jest prawdziwość twierdzeń co do faktów. Pozwana natomiast nie wykazała, by jej stwierdzenia przytoczone w sentencji były zgodne z prawdą. Powód jeździł wprawdzie za pozwaną samochodem, wywieszał w budynku oświadczenia dotyczące sposobu korzystania przez pozwana z zajmowanego pokoju oraz zawiadomił urząd miasta o posiadaniu przez nią prawa do domu mieszkalnego, lecz działania te były zgodne z prawem i nie mogły stanowić podstawy do wysunięcia wobec powoda zarzutów o charakterze przestępczym, jak np. próba zamachu na życie. Bezprawności nie może wyłączać także to, że działania pozwanej miały być formą obrony własnej przed naruszeniem jej dóbr osobistych przez powoda. Strony pozostają od lat w głębokim konflikcie, jednak pozwana nie wykazała, by miało miejsce nękanie jej przez powoda. Poza tym wzajemność naruszeń dóbr osobistych nie wyłącza możliwości dochodzenia roszczeń przewidzianych w art 24 kc. Bezprawności działań pozwanej nie wyłącza również okoliczność, że wypowiedzi pozwanej zostały skierowane do instytucji ochrony praw, gdyż przekroczenie granic obrony w jakimkolwiek postępowaniu za pomocą nierzeczowych „argumentów”, zwrotów nieodnoszących się do przedmiotu postępowania, lecz dotyczących negatywnej charakterystyki osoby przeciwnika w sposób uwłaczający jego czci, dobremu imieniu, godności jest bezprawne i podlega ocenie na podstawie art 23 i 24 kc Sąd Okręgowy uznał, że właściwym sposobem usunięcia skutków naruszenia jest złożenie przez pozwaną oświadczenia na piśmie o treści wskazanej w sentencji, uwzględnił też żądanie nakazania pozwanej zaniechania rozpowszechniania pomówień naruszających dobre imię powoda. Za nieuzasadnione uznał natomiast żądanie opatrzenia oświadczenia pozwanej podpisem uwierzytelnionym przez notariusza, opublikowania na koszt pozwanej w dzienniku „G.W” oświadczenia odwołującego pomówienia powoda oraz zasądzenia na rzecz powoda zadośćuczynienia pieniężnego w kwocie 10.000 zł Podkreślił, że notarialne poświadczenie podpisu nie nadaje oświadczeniu większej wagi, że środek służący ochronie dóbr osobistych musi być adekwatny do dokonanego naruszenia, że zadośćuczynienie ma charakter fakultatywny oraz, że za odstąpieniem od tego środka przemawia trudna sytuacja materialna pozwanej. Na skutek apelacji obu stron, Sąd Apelacyjny we Wrocławiu wyrokiem z dnia 22 maja 2009 r zmienił wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób, że oddalił powództwo uwzględnione w punktach 1-7, 9, 10, 12, 13, 15-17, 20, 21 i 23 punktu I sentencji, natomiast apelację pozwanej w pozostałej części oraz apelację powoda w całości oddalił. Stwierdził, że przy wyjaśnianiu istoty dóbr osobistych dominowało dawniej podejście subiektywistyczne, do którego odwołał się Sąd pierwszej instancji. Obecnie w orzecznictwie przeważa pogląd, że przy ocenia, czy doszło do naruszenia dobra osobistego, decydujące znaczenie ma nie subiektywne odczucie osoby żądającej ochrony prawnej, lecz to, jaka reakcję wywołuje w społeczeństwie to naruszenie. Pogląd ten prowadzi do wniosku, że treści formułowane przez pozwaną w pismach procesowych z pewnością nie bulwersowały osób czytających te pisma w takim stopniu jak powoda. Przy ocenie, czy doszło do naruszenia dobra osobistego, należy brać pod uwagę całokształt okoliczności, w tym poważne nieporozumienia rodzinne między stronami i toczące się procesy. Oceniając obiektywnie, nie można przyjąć, by wskazane przez Sąd wypowiedzi były działaniem bezprawnym. Pozwana wykazała okoliczności usprawiedliwiające jej działanie i wyłączające bezprawność. (…) Sąd Apelacyjny stwierdził ponadto, że podziela Stanowisko Sądu pierwszej instancji, co do zakresu czynności potrzebnych do usunięcia skutków naruszenia dobra osobistego powoda, gdyż złożenie pisemnego oświadczenia uwzględnia zarówno rodzaj naruszonego dobra, jak i okoliczności w jakich doszło do jego naruszenia, natomiast zasądzenie zadośćuczynienia pieniężnego byłoby nadmierną dolegliwością dla pozwanej ze względu na jej skromne warunki życiowe. W skardze kasacyjnej powód wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w części zmieniającej wyrok Sądu pierwszej instancji oraz w części oddalającej apelację dotyczącą zobowiązania pozwanej do zamieszczenia ogłoszenia w „G.W.” i przekazanie sprawy w tym --- STRONA 4 --- zakresie do ponownego rozpoznania, ewentualnie orzeczenie co do istoty sprawy przez uwzględnienie powództwa z wyjątkiem żądania zadośćuczynienia w kwocie 10.000 zł Wskazał na naruszenie art 23 kc przez zwężenie katalogu chronionych tym przepisem dóbr jedynie do dobrego imienia i art 24 § 1 zdanie drugie kc przez nieudzielenie ochrony adekwatnej do rodzaju naruszonego dobra oraz stopnia jego naruszenia. Podniósł także zarzut naruszenia art 328 § 2 w związku z art 391 § 1 kpc przez zaniechanie wyjaśnienia, na jakich dowodach zostało oparte rozstrzygnięcie co do nakazania pozwanej odwołania wypowiedzi lub co do braku takiego nakazania. Uzasadnienie prawne Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, zarzut naruszenia art 328 § 2 w związku z art 391 § 1 kpc może wypełniać podstawę kasacyjną określoną w art 398³ § 1 pkt 2 kpc, tylko wyjątkowo, gdy z powodu istotnych braków w uzasadnieniu zaskarżone orzeczenie nie poddaje się kontroli kasacyjnej (zob wyroki Sądu Najwyższego z dnia 18 kwietnia 1997r I PKN 97/97, OSNAPUS 1998 nr 4 poz 121, z dnia 26 listopada 1999r III CKN 460/98, OSNC 2000 nr 5 poz 100, oraz z dnia 25 października 2000r IV CKN 142/00, nie publ.) W niniejszej sprawie Sąd Apelacyjny – z naruszeniem art 328 § 2 w związku z art 391 § 1 kpc – nie wyjaśnił podstawy prawnej wydanego wyroku reformatoryjnego w sposób umożliwiający ocenę prawidłowości zastosowania prawa materialnego. Jak trafnie zauważył skarżący, z uzasadnienia zaskarżonego wyroku nie wynika w sposób jednoznaczny dlaczego Sąd Apelacyjny uznał za pozbawione racji żądanie udzielenia ochrony w związku z określonymi fragmentami wypowiedzi, z jednej strony bowiem Sąd Apelacyjny, zarzucając Sądowi pierwszej instancji podejście subiektywistyczne przy objaśnianiu istoty dóbr osobistych, wskazał, że wypowiedzi zawarte w pismach pozwanej nie bulwersowały osób czytających te pisma w takim stopniu jak powoda, z drugiej natomiast stwierdził, że pozwana wykazała okoliczności wyłączające bezprawność. Nie jest do końca jasne, czy w ocenie Sądu Apelacyjnego nie doszło w tym wypadku w ogóle do naruszenia dobra osobistego, czy też naruszenie wystąpiło, ale zachodzi okoliczność wyłączająca bezprawność działania. Za przyjęciem drugiej ewentualności przemawia stwierdzenie o wykazaniu okoliczności wyłączających bezprawność, trzeba jednak zauważyć, że okoliczności tych Sąd Apelacyjny nie wysłowił. Z dwóch kolejnych zdań, następujących po stwierdzeniu braku bezprawności, można jedynie wnioskować, że Sądowi Apelacyjnemu chodziło o wzajemność naruszeń dóbr osobistych, konstatacja ta nie wystarczy jednak do objęcia jej kontrolą kasacyjną w ramach podstawy określonej w art 398³ § 1 pkt 1 kpc; po pierwsze dlatego, że jest to jedynie wniosek wywiedziony z uzasadnienia zaskarżonego wyroku w drodze jego interpretacji, i po drugie, dlatego, że Sąd Apelacyjny nie poczynił w kwestii wzajemności naruszeń własnych ustaleń faktycznych, czego nie mógł uniknąć, skoro ustalenia takie nie wynikały z uzasadnienia wyroku Sądu pierwszej instancji. W tym stanie rzeczy trzeba zgodzić się z zarzutem skarżącego, że rozstrzygnięcie dotyczące wskazanych w skardze fragmentów wypowiedzi pozwanej ma charakter arbitralny i nie poddaje się kontroli kasacyjnej. Oznacza to, że podstawa kasacyjna przewidziana w art 398³ § 1 pkt 2 kpc jest uzasadniona. W tej sytuacji przedwczesne jest rozważanie przez Sąd Najwyższy wszystkich zarzutów podniesionych w ramach podstawy kasacyjnej z art 398³ § 1 pkt 1 kpc. Bez oceny pozostać musi zarzut naruszenia art 24 § 1 zdanie drugie kc, przez nieuwzględnienie żądania ogłoszenia stosownego oświadczenia w lokalnej prasie, poparty argumentem, że pozwana kierowała swoje wypowiedzi do bardzo szerokiego kręgu osób i nie należy oczekiwać, by płynące z nich wiadomości o zachowaniu skarżącego nie przedostały się poza ten krąg . Zajmowane stanowiska w tej kwestii, jest przedwczesne z tej przyczyny, że wszystkie wypowiedzi objęte częścią wyroku Sądu Apelacyjnego, który jest prawomocny i nie został zaskarżony, pochodzą z pism kierowanych przez pozwaną wyłącznie do organów ochrony prawnej. W odniesieniu natomiast do pozostałej --- STRONA 5 --- części wyroku uzasadniona okazała się podstawa kasacyjna wskazana w art 398³ § 1 pkt 2 kpc, co skutkować musi jego uchyleniem i przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania. Zarzut naruszenia art 23 kc przez zwężenie katalogu chronionych tym przepisem dóbr osobistych do dobrego imienia nie został należycie wywiedziony. Stawiając Sądowi Apelacyjnemu zarzut błędnej wykładni tego przepisu, skarżący zauważył, że wskazany w nim katalog dóbr osobistych nie stanowi listy zamkniętej- co nie budzi wątpliwości zarówno w orzecznictwie, jak i w doktrynie- po czym skonstatował, iż dobre imię stanowi to z dóbr osobistych, które na skutek zachowań pozwanej ucierpiało najbardziej. W rezultacie nie wiadomo, do jakich wniosków mierzył skarżący, skoro nie wskazał dalszych dóbr, które również miały doznać naruszenia. Nie można natomiast odmówić racji zarzutom skarżącego dotyczącym kryteriów, jakie należy uwzględniać przy dokonywaniu oceny, czy doszło do naruszenia dobra osobistego. Jak trafnie zauważył Sąd Apelacyjny, nie można brać pod rozwagę jedynie sfery indywidualnych przeżyć zainteresowanego. Zwrócił już na to uwagę Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 11 marca 1997r III CKN 33/97 (OSNC 1997 nr 6-7,poz 93) wyjaśniając, ze ocena, czy nastąpiło naruszenie dobra osobistego, jakim jest stan uczuć, godność osobista i nietykalność cielesna, nie może być dokonywana według miary indywidualnej wrażliwości zainteresowanego, ta bowiem może być szczególnie duża ze względu na cechy osobnicze, uwarunkowania chorobowe, itp. Z tej przyczyny kryteria oceny muszą być poddane obiektywizacji. Stanowisko takie przyjmowane jest również w nauce prawa. Przy ocenie, czy doszło do naruszenia takich dóbr jak cześć człowieka, jego godność osobista i dobre imię miarodajne są przeciętne opinie ludzi rozsądnie i uczciwie myślących w środowisku, do którego należy osoba żądająca ochrony. Odwołanie się do obiektywnych kryteriów nie oznacza, że decydujące znaczenie ma reakcja jaką dane zachowanie wywołuje w społeczeństwie, art 24 kc bowiem nie uzależnia ochrony prawnej od tego, czy oceniane zachowanie doszło do szerszego kręgu osób. Nie chodzi tu – jak przyjął Sąd Apelacyjny- o reakcję społeczeństwa, lecz o opinie występującą w społeczeństwie. Kwestię tę Sąd Najwyższy wyjaśnił bliżej w wyroku z dnia 16 stycznia 1976r II CR 692/75 (OSNCP 1976, nr 11 poz 251) Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art 398 (15) § 1 i art 108 § 2 w związku z art 398²¹ kpc orzekł jak w sentencji.