Postanowienie V CK 225/02

--- STRONA 1 --- Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 18 października 2002 r. V CK 225/02 TEZA aktualna Nie ma podstaw do odrzucenia na podstawie art. 199 § 1 pkt 1 k.p.c. pozwu o zwrot świadczenia wzajemnego oddzielonego w masie upadłości od innego majątku lub o zwrot świadczenia wzajemnego nieoddzielonego w masie upadłości od innego majątku, którym masa się wzbogaciła (art. 59 § 2 zd. 1 prawa upadłościowego). O tym, czy powód domaga się zwrotu świadczenia wzajemnego oddzielonego w masie upadłości od innego majątku lub zwrotu świadczenia wzajemnego nie oddzielonego w masie upadłości od innego majątku, którym masa się wzbogaciła, rozstrzyga wyłącznie treść żądania pozwu i przytoczone na jego poparcie twierdzenia; nie może tu mieć natomiast żadnego znaczenia ocena zasadności żądania pozwu. PUBLIKACJE Glosa do postanowienia SN z dnia 18 października 2002 r., V CK 225/02.  UZASADNIENIE Sentencja Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Jerzego K. przeciwko Syndykowi Masy Upadłości Przedsiębiorstwa Robót Górniczych "ROW" Spółki Akcyjnej w J. o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 18 października 2002 r. kasacji powoda od postanowienia Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 22 lutego 2002 r. ACz 111/02 - uchylił zaskarżone postanowienie oraz postanowienie Sądu Okręgowego w Gliwicach - Ośrodek Zamiejscowy w Rybniku z dnia 24 października 2001 r. II C 643/01 i przekazał temu Sądowi sprawą do rozpoznania. Uzasadnienie faktyczne Jerzy K. wytoczył powództwo o zasądzenie 47.600 zł od Syndyka Masy Upadłości Przedsiębiorstwa Robót Górniczych "ROW" - Spółki Akcyjnej w J. Jest bezsporne, że powód w dniu 2.II.1998 r., będąc likwidatorem Przedsiębiorstwa Robót Górniczych "ROW" - Spółki Akcyjnej w J., kupił od tego przedsiębiorstwa 12 udziałów w Przedsiębiorstwie Robót Górniczych "ROW" - Spółce z ograniczoną odpowiedzialnościąi 2 udziały w Przedsiębiorstwie Robót Budowlanych "ROW" - Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością. W dniu 23.VI.1998 r. nastąpiło ogłoszenie upadłości Przedsiębiorstwa Robót Górniczych "ROW" - Spółki Akcyjnej i zawarte przez powoda umowy o nabycie udziałów stały się, stosownie do art. 55 § 2 pr. upadł., bezskuteczne względem masy upadłości tego przedsiębiorstwa. Powód wobec bezskuteczności tych umów wydał, zgodnie z art. 59 § 1 pr. upadł., nabyte udziały masie upadłości Przedsiębiorstwa Robót Górniczych "ROW" - Spółce Akcyjnej. Następnie zaś zwrócił się do Syndyka Masy Upadłości Przedsiębiorstwa Robót Górniczych - Spółki Akcyjnej o wypłacenie mu 47.600 zł, tj. kwoty stanowiącej równowartość uiszczonego przez powoda świadczenia wzajemnego, czyli ceny udziałów. Syndyk jednak odmówił. W tej sytuacji Jerzy K. wytoczył przeciwko Syndykowi powództwo o zapłatę kwoty 47.600 zł tytułem zwrotu świadczenia wzajemnego uiszczonego za wydane masie upadłości udziały. Jako podstawę prawną powództwa wskazał art. 59 § 2 pr. upadł., podkreślając spełnienie przewidzianej w tym przepisie przesłanki wzbogacenia się masy upadłości świadczeniem wzajemnym powoda. Według art. 59 § 2 pr. upadł., świadczenie osoby trzeciej powinno być jej zwrócone, jeżeli znajduje się w masie V CK 225/02 - Postanowienie Sądu Najwyższego --- STRONA 2 --- upadłości oddzielnie od innego majątku lub jeżeli masa wzbogaciła się tym świadczeniem (zdanie 1); jeżeli zaś przesłanki te nie są spełnione, osoba trzecia jest uprawniona do zgłoszenia wierzytelności o zwrot świadczenia wzajemnego do masy upadłości (zdanie 2). Sąd Okręgowy postanowieniem z 24.X.2001 r. odrzucił pozew. W uzasadnieniu wyjaśnił, że w sytuacji gdy pozwany Syndyk odmówił zwrotu świadczenia wzajemnego, powód mógł jedynie, zgodnie z art. 59 § 2 pr. upadł., zgłosić wierzytelność do masy upadłości. Jeżeli tego nie uczynił, lecz wytoczył powództwo przeciwko Syndykowi, należało jego pozew odrzucić. Wniesiony bowiem po ogłoszeniu upadłości pozew o należność dotyczącąmasy upadłości podlega odrzuceniu ze względu na przejściowy brak drogi sądowej (art. 199 § 1 pkt 1 k.p.c.). Sąd Apelacyjny, oddalając w dniu 22.II.2002 r. zażalenie powoda na postanowienie Sądu Okręgowego z 24.X.2001 r., uznał odrzucenie pozwu za uzasadnione. Podkreślił w szczególności, że z dokonanych ustaleń wynika, iż w sprawie nie zachodzi żadna z przesłanek przewidzianych w art. 59 § 2 zd. 1 pr. upadł., także więc przesłanka wzbogacenia się masy upadłości świadczeniem wzajemnym powoda. Powód mógł zatem, zgodnie z art. 59 § 2 zd. 2 pr. upadł., zgłosić swoją wierzytelność jedynie do masy upadłości. Ten zaś tryb dochodzenia, tj. przez zgłoszenie do masy upadłości, dopóki jest w odniesieniu do danej wierzytelności aktualny, wyklucza dochodzenie tej wierzytelności na drodze sądowej. Istniejąca w tym zakresie czasowa niedopuszczalność drogi sądowej uzasadnia odrzucenie pozwu na podstawie art. 379 pkt 1 k.p.c. W skardze kasacyjnej powód podniósł, iż wydane przez Sąd Apelacyjny postanowienie zapadło z naruszeniem art. 59 § 2 pr. upadł. Po pierwsze, powód wyraziłprzekonanie - wywód ten stanowi zasadniczą część skargi kasacyjnej - że Sąd Apelacyjny w ślad za Sądem Okręgowym bezpodstawnie przyjął, iż w sprawie nie zachodzą przesłanki przewidziane w art. 59 § 2 zd. 1 pr. upadł. Po wtóre, w końcowej części skargi kasacyjnej powód wskazał, że rozważania Sądu Apelacyjnego o charakterze czysto merytorycznym, dotyczące prawa materialnego (art. 59 § 2 pr. upadł.), nie mogły uzasadniać rozstrzygnięcia w kwestii formalnej, lecz jedynie merytorycznej. Uzasadnienie prawne Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Przepis art. 59 § 2 pr. upadł. rozróżnia dwie sytuacje. Pierwszą, w której jest spełniona jedna z dwóch przesłanek określonych w zdaniu pierwszym tego przepisu, tj. a) świadczenie wzajemne osoby, której czynność z upadłym jest bezskuteczna, znajduje się w masie upadłości oddzielnie od innego majątku lub b)świadczenie wzajemne osoby, której czynność z upadłym jest bezskuteczna, nie znajduje się w masie oddzielnie, ale masa się tym świadczeniem wzbogaciła. Drugą - w której żadna z tych przesłanek nie jest spełniona. W sytuacji pierwszej świadczenie wzajemne osoby, której czynność z upadłym jest bezskuteczna, zgodnie z art. 59 § 2 zd. 1 pr. upadł. powinno być tej osobie zwrócone. W drugiej natomiast sytuacji osoba, której czynność z upadłym jest bezskuteczna, może zgodnie z art. 59 § 2 zd. 2 pr. upadł. swą wierzytelność z tytułu uiszczonego upadłemu świadczenia wzajemnego jedynie zgłosić do masy upadłości. W ścisłym związku z uregulowaniem zawartym w art. 59 § 2 zd. 2 pr. upadł. pozostaje kontrowersja co do tego, jakie skutki powinny się łączyć z wytoczeniem przeciwko syndykowi powództwa o wierzytelność podlegającą zgłoszeniu do masy upadłości. Według jednego poglądu, powództwo takie podlega przekazaniu sędziemu - komisarzowi na podstawie art. 201 k.p.c. w celu rozpoznania zgłoszonego w nim żądania w trybie przepisów prawa upadłościowego (niekiedy pogląd ten zacieśnia się tylko do przypadków pomyłkowego wytoczenia przeciwko syndykowi powództwa o wierzytelność podlegającą zgłoszeniu do masy upadłości). Inny natomiast pogląd opowiada się za odrzuceniem wspomnianego powództwa ze względu na występowanie czasowej, tj. istniejącej dopóty, dopóki trwa postępowanie upadłościowe, niedopuszczalności drogi sądowej (art. 199 § 1 pkt 1 k.p.c.). Pogląd ten znalazł wyraz - z wyłączeniem spod niego przypadków pomyłkowego wytoczenia powództwa przeciwko syndykowi o wierzytelność podlegającą zgłoszeniu do masy upadłości - w uchwale Sądu Najwyższego z 30.III.1992 r. III CZP 22/92 (OSNC 1992, nr 11, poz. 188). Zaakceptowane zaskarżonym postanowieniem rozstrzygnięcie o odrzuceniu pozwu mogłoby więc być uznane za trafne jedynie w razie opowiedzenia się za poglądem wyrażonym w powołanej uchwale Sądu Najwyższego i po stwierdzeniu, że wniesionym przez Jerzego K. pozwem była objęta wierzytelność o cechach określonych w art. 59 § 2 zd. 2 pr. upadł.,tj. nie uzasadniona przez powoda istnieniem przesłanek określonych w art. 59 § 2 zd. 1 pr. upadł. --- STRONA 3 --- Pomijając ocenę poglądu wyrażonego we wspomnianej uchwale, należy wskazać na niewątpliwe w okolicznościach sprawy nieistnienie podstaw do dostrzegania w pozwie Jerzego K. żądania odpowiadającego wierzytelności przewidzianej w art. 59 § 2 zd. 2 pr. upadł. Według utrwalonego już najnowszego orzecznictwa, badając charakter sprawy z punktu widzenia dopuszczalności drogi sądowej, należy mieć na względzie treść żądania pozwu i przytoczone na jego poparcie twierdzenia, nie zaś to, czy stosunek cywilnoprawny, na który powód się powołuje, rzeczywiście istnieje, gdyż okoliczność ta powinna być dopiero stwierdzona w toku merytorycznego rozpoznania sprawy przez sąd (zob. w szczególności postanowienia Sądu Najwyższego z 22.IV.1998 r. I CKN 1000/97, OSNC 1999, nr 1, poz. 6, z 10.III.1999 r., II CKN 340/98, OSNC 1999, nr 9, poz. 161 i z 14.VI.2000 r. V CKN 1119/00, OSNC 2002, nr 4, poz. 49 oraz wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 9.VI.1998 r. K 28/97, OTK Zbiór Urzędowy 1998, nr 4, poz. 50, pkt III.1 uzasadnienia). Z treści zaś pozwu Jerzego K. jednoznacznie wynika, że domagał się on zwrotu świadczenia wzajemnego, jeśli nieoddzielonego od innego majątku masy, to w każdym razie wzbogacającego masę, a więc objętego treścią wierzytelności określonej w art. 59 § 2 zd. 1 pr. upadł., której dochodzenie w procesie przeciwko syndykowi nie doznaje ograniczeń. Oddalenie zaskarżonym postanowieniem zażalenia powoda nastąpiło zatem - przede wszystkim - z naruszeniem niepowołanego w skardze kasacyjnej art. 199 § 1 pkt 1 k.c. Sąd Apelacyjny wydając to postanowienie uchybił jednak także wymienionemu przez skarżącego przepisowi art. 59 § 2 pr. upadł. w sposób wskazany w końcowej części skargi kasacyjnej. Wdał się bowiem w ocenę żądania pozwu z punktu widzenia tego merytorycznego przepisu na etapie oceny rozstrzygnięcia proceduralnego, zamykającego drogę do wydania orzeczenia co do istoty sprawy (wyroku) i z tej oceny wyprowadził wniosek o czasowej niedopuszczalności drogi sądowej. Jak zaś wyżej wyjaśniono, merytoryczna ocena powództwa nie może rzutować na dopuszczalność drogi sądowej, przeciwnie, dopiero rozstrzygnięcie o dopuszczalności drogi sądowej otwiera możliwość orzeczenia co do istoty sprawy. Taki użytek ze wspomnianego przepisu stanowił przejaw jego niewłaściwego zastosowania. Z przedstawionych przyczyn Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 393 1 k.p.c.). 13