Postanowienie V CK 225/02

--- STRONA 1 --- Glosa do postanowienia SN z dnia 18 października 2002 r., V CK 225/02. I. W glosowanym postanowieniu Sąd Najwyższy wypowiedział się przeciwko możliwości odrzucenia pozwu osoby trzeciej, która zawarła z upadłym umowę wzajemną bezskuteczną z mocy prawa i która w drodze powództwa dochodziła zwrotu swego świadczenia wzajemnego. Postanowienie to Sąd Najwyższy wydał pod rządami prawa upadłościowego (1 ) , w którym możliwość żądania, zwrotu świadczenia wzajemnego świadczonego przez osobę trzecią upadłemu, na podstawie czynności prawnej, bezskutecznej z mocy prawa, regulował art. 59 § 2 zd. I pr.up. Zgodnie z tym przepisem w omawianej tu sytuacji osoba trzecia mogła żądać zwrotu swego świadczenia wzajemnego w dwóch wypadkach: 1) gdy świadczenie osoby trzeciej znajduje się w masie upadłości oddzielnie od innego majątku lub 2) gdy masa upadłości świadczeniem tym się wzbogaciła. W innych wypadkach osoba trzecia mogła zgłosić swoje roszczenie z tego tytułu do masy upadłości. W tym drugim wypadku jej roszczenie podlegało zaspokojeniu z zachowaniem przepisów o podziale funduszów masy. Rozwiązanie to zostało przejęte przez pr.up. i n. (2 ) Artykuł 134 ust. 2 tej ustawy, mimo pewnych różnic redakcyjnych, zawiera takie samo rozwiązanie, jakie zawarte było w art. 59 § 2 pr.up. Stąd też glosowane postanowienie zachowuje swą aktualność także pod rządami pr.up. i n. II. Redakcja art. 59 § 2 pr.up. (a także art. 134 ust. 2 pr.up. i n.) nie powinna budzić wątpliwości, iż w razie zawarcia przez upadłego umowy wzajemnej, która z mocy prawa jest bezskuteczna wobec masy upadłości, to kontrahent upadłego ma prawo dochodzić swych roszczeń o wydanie z masy upadłości świadczenia wzajemnego w drodze powództwa. Dopiero gdyby roszczenie kontrahenta upadłego o wydanie z masy upadłości jego świadczenia było bezzasadne, wówczas kontrahent ten może zgłosić swoje roszczenie do masy i roszczenie to podlega zaspokojeniu w postępowaniu upadłościowym, z zachowaniem przepisów o podziale funduszów masy. Mimo tak - wydawać by się mogło - oczywistej regulacji prawnej w sprawie, w której doszło do wydania glosowanego orzeczenia, zarówno sąd pierwszej instancji, jak i sąd drugiej instancji odrzuciły pozew kontrahenta upadłego na tej tylko podstawie, iż sądy te uznały, że w sprawie było brak merytorycznych podstaw do dochodzenia od masy upadłości zwrotu świadczenia wzajemnego. Rozpoznając sprawę w wyniku wniesienia kasacji Sąd Najwyższy w glosowanym postanowieniu wyraził pogląd, iż nie można odrzucać pozwu w omawianym tu przypadku na podstawie samej oceny merytorycznej zgłoszonego powództwa. Stanowisko to jest w pełni trafne i zasługuje na szerszą popularyzację. Cytowane już wyżej przepisy art. 59 § 2 pr.up. i art. 134 pr.up. i n. nie powinny budzić najmniejszych wątpliwości co do trafności rozstrzygnięcia zawartego w glosowanym postanowieniu. III. Rozstrzygnięcie Sądu Najwyższego budzi jednak szersze refleksje, wykraczające poza problematykę prawa upadłościowego, lecz dotyczące w ogóle podstaw odrzucenia pozwu. Problem ten daleko zresztą wykracza poza kwestie proceduralne. Dotyczy w rzeczy samej konstytucyjnej zasady dostępu do ochrony sądowej, która jest przyznawana każdemu (art. 45 i 77 ust. 2 Konstytucji RP). Odrzucenie pozwu zamyka ten dostęp. Co więcej, tryb odrzucenia pozwu nie daje pełnej możliwości obrony praw podmiotowi zainteresowanemu. Sąd bowiem może odrzucić pozew na posiedzeniu niejawnym (art. 199 § 3 kpc). Obrona przed odrzuceniem pozwu następuje w trybie zażaleniowym w którym również sprawy rozpoznawane są na posiedzeniu niejawnym (art. 397 § 1 kpc). W sumie tryb orzekania o odrzuceniu pozwu nie odpowiada zasadom, którym powinno odpowiadać postępowanie przed sądem, a które określone są w art. 45 Konstytucji RP, także w art. 6 Europejskiej konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności z 4 listopada 1950 r., którą Polska ratyfikowała (3 ) . Nie jest bowiem prowadzone z zachowaniem zasady jawności i do tego możliwości obrony praw powoda w tym trybie są ograniczone. Z powyższych względów wykładnia przepisów dotyczących odrzucenia pozwu nie może mieć charakteru rozszerzającego. Ta ogólna zasada dotyczy wszystkich przypadków odrzucenia pozwu. W szczególności jednak powinna dotyczyć odrzucenia pozwu z powodu niedopuszczalności drogi sądowej. Treść art. 45 ust. 1 Konstytucji RP wyraźnie bowiem określa, iż każdy ma prawo do rozpoznawania sprawy przez sąd. Niestety, w praktyce można obserwować niepokojące zjawisko nadużywania instytucji odrzucenia pozwu. Istnieje tendencja - którą także przejawiły sądy pierwszej i drugiej instancji w sprawie, w której doszło do wydania glosowanego postanowienia - do odrzucenia pozwu z powodu bezzasadności dochodzonego roszczenia. Autor: Zedler Feliks Rodzaj: glosa Notka bibliograficzna: Glosa aprobująca Glosa do postanowienia SN z dnia 18 października 2002 r., V CK 225/02. Opublikowano: OSP 2004/4/51 --- STRONA 2 --- Tendencja taka występuje także w części orzecznictwa Sądu Najwyższego. Spotkać można orzeczenia, w których ustanowiono znak równości pomiędzy bezzasadnością powództwa a brakiem sprawy cywilnej skutkujący w konsekwencji przyjęciem tezy o niedopuszczalności drogi sądowej uzasadniającej odrzucenie pozwu. Takie orzeczenia pojawiły się w okresie sprzed transformacji ustrojowej (4 ) , co już wtedy spotkało się ze zdecydowaną krytyką przedstawicieli nauki (5 ) . Również i w nowszym orzecznictwie Sądu Najwyższego można spotkać orzeczenia dopuszczające w zbyt szerokim zakresie możliwości odrzucenia na podstawie merytorycznej oceny sprawy (6 ) albo też na podstawie wyboru niewłaściwego trybu do dochodzenia roszczeń przez osobę poszukującą ochrony prawnej (7 ) . Także w literaturze występują wypowiedzi, według których można odrzucić pozew z powodu braku legitymacji procesowej zarówno materialnej, jak i formalnej podmiotu, który wniósł powództwo. Stanowisko to uzasadnia się względami praktycznymi (8 ) . W obecnym stanie prawnym jest to stanowisko niedopuszczalne nie tylko w świetle cytowanych już postanowień Konstytucji RP czy ratyfikowanych umów międzynarodowych. Jest to przede wszystkim także niedopuszczalne w świetle regulacji zawartej w kpc. Przede wszystkim należy zwrócić uwagę, iż w świetle redakcji art. 130 § 1 zd. II kpc wybór przez stronę wadliwego trybu dochodzenia roszczeń nie może w ogóle być podstawą odrzucenia pozwu czy wniosku o wszczęcie postępowania nieprocesowego. Podstawą do odrzucenia pozwu czy wniosku nie może też być bezzasadność powództwa czy wniosek o wszczęcie postępowania nieprocesowego, nawet jeżeli jest to bezzasadność oczywista. Takiego stanu nie można podciągać pod pojęcie niedopuszczalności drogi sądowej. Interpretacji art. 199 § 1 pkt 1 kpc regulującego odrzucenie pozwu z powodu niedopuszczalności drogi sądowej nie można odrywać od przepisów regulujących samą dopuszczalność drogi sądowej w sprawach cywilnych, tj. art. 2 kpc. Ten zaś jednoznacznie ustanawia jako zasadę, że do drogi sądowej należą sprawy cywilne. Pojęcie zaś spraw cywilnych zawarte jest w art. 1 kpc. Zgodnie z tym przepisem są to sprawy ze stosunku z zakresu prawa cywilnego, rodzinnego i opiekuńczego oraz prawa pracy, jak również sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych oraz inne sprawy, do których przepisy kpc się stosuje. Sprawy cywilne zgodnie z art. 2 kpc podlegają rozpoznaniu na drodze sądowej. Wszelkie wyjątki od tej zasady muszą wynikać z ustawy. Przy takiej regulacji prawnej o niedopuszczalności drogi sądowej w sprawach cywilnych można mówić tylko wtedy, gdyby dochodzona sprawa albo z mocy wyraźnego przepisu nie była rozpatrzona na drodze sądowej, albo też gdy nie miała charakteru sprawy cywilnej w rozumieniu art. 1 kpc. Pomińmy tutaj jako pozostającą poza przedmiotem glosowanego postanowienia sprawę niedopuszczalności drogi sądowej w sprawach cywilnych wynikającą z ustawy. Zastanawiając się nad tym, na jakiej podstawie należy określić, czy w konkretnym postępowaniu dochodzona sprawa jest sprawą cywilną, należy zwrócić uwagę, iż ocena ta z uwagi na możliwość jej przeprowadzenia już we wstępnej fazie postępowania musi być dokonana na podstawie treści zgłoszonego roszczenia czy to w pozwie, czy też we wniosku o wszczęcie postępowania nieprocesowego. Zgodnie z art. 187 kpc w pozwie należy przedstawić żądanie oraz okoliczności uzasadniające żądanie. Takie same elementy winny znaleźć się we wniosku o wszczęcie postępowania nieprocesowego (art. 511 kpc). Jeżeli zgłoszone żądanie jest jednym z roszczeń znanych prawu cywilnemu, prawu rodzinnemu lub prawu pracy albo innej gałęzi prawa wymienionej w art. 1 kpc, a okoliczności uzasadniające to żądanie stanowią zdarzenie, które zgodnie z tymi działami prawa uzasadniają zgłoszone żądania, wówczas mamy do czynienia ze sprawą cywilną w rozumieniu art. 1 kpc który uzasadnia rozpoznanie sprawy na drodze sądowej. Do przyjęcia sprawy do merytorycznego rozpoznania bez znaczenia jest, czy okoliczności podane przez powoda, które mają uzasadnić jego roszczenie, w ogóle istnieją. Te kwestie podlegają bowiem ustaleniu po rozpoznaniu merytorycznym sprawy, co słusznie stwierdził w glosowanym postanowieniu Sąd Najwyższy. Nawet oczywiście bezzasadne powództwo (czy wniosek o wszczęcie postępowania nieprocesowego), jeżeli zawiera w sobie żądanie, które może wynikać ze stosunków z zakresu prawa cywilnego czy też innych działów prawa wymienionych w art. 1 kpc, jak również gdy podane przez powoda (wnioskodawcę) okoliczności, które zgodnie z tymi działami prawa mogą uzasadnić to żądanie, wówczas dochodzenie roszczenia musi być uważane za sprawę cywilną, która podlega rozpoznaniu w postępowaniu cywilnym. Przy czym rozpoznanie to winno nastąpić z zachowaniem wszelkich reguł rozpoznania sprawy pod względem merytorycznym. W razie stwierdzenia bezzasadności dochodzonych roszczeń należy oddalić powództwo czy wniosek o wszczęcie postępowania nieprocesowego. W żadnym wypadku natomiast, nawet w razie oczywistej bezzasadności zgłoszonych roszczeń, nie można odrzucać pozwu czy wniosku o wszczęcie postępowania nieprocesowego i tym samym zamykać dostępu do obrony sądowej. Dlatego też jeszcze raz należy stwierdzić słuszność poglądu wyrażonego w glosowanym postanowieniu. Życzyć tylko by należało, aby pogląd ten utrwalił się w orzecznictwie Sądu Najwyższego w przyszłości. (1 ) Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 24 października 1934 r. Prawo upadłościowe, tekst jednolity: Dz. U. 1991 r. Nr 118 poz. 512 ze zm. (w skrócie: pr.up.). (2 ) Ustawa z 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe i naprawcze - Dz. U. 2003 r. Nr 60 poz. 535 (w skrócie pr.up. i n.). (3 ) Dz. U. 1993 r. Nr 61 poz. 284. --- STRONA 3 --- (4 ) Tak uchwała składu siedmiu sędziów SN z 20 kwietnia 1970 r. III CZP 4/70 OSNCP 1970/9 poz. 146. (5 ) Por. W. Siedlecki: Przegląd orzecznictwa Sądu Najwyższego (prawo procesowe cywilne - I półrocze 1970 r.), Państwo i Prawo 1971/7, str. 129; E. Wengerek, J. Sobkowski: Przegląd orzecznictwa Sądu Najwyższego z zakresu procesu cywilnego (II półrocze 1969 r. i rok 1970), Nowe Prawo 1971/5, str. 741 i nast. (6 ) Orzeczenie SN z 20 września 1996 r. III CZP 72/96 Przegląd Sądowy 1998/1 str. 75 i nast. z glosą F. Zedlera. (7 ) Por. orzeczenie SN z 30 marca 1992 r. III CZP 22/92 OSNCP 1992/11 poz. 188, według którego pozew wniesiony po ogłoszeniu upadłości o należności dochodzone z masy upadłości podlega odrzuceniu, z glosą krytyczną W. Broniewicza: Przegląd Sądowy 1993/9 str. 109 i nast. oraz J. Gudowskiego: Przegląd Sądowy 1994/7-8 str. 59. (8 ) Por. S. Dmowski (w): Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, tom I (red. K. Piasecki), Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 1996 r., str. 707 oraz tam cytowana literatura.