Postanowienie V ACa 72/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 9 maja 2012 r. Sąd Apelacyjny w Gdańsku

--- STRONA 1 --- Sygn. akt V ACa 72/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 9 maja 2012 r. Sąd Apelacyjny w Gdańsku – Wydział V Cywilny w składzie: Przewodniczący: SSA Roman Kowalkowski Sędziowie: SA Artur Lesiak (spr.) del. SO Anna Daniszewska Protokolant: sekretarz sądowy Żaneta Dombrowska po rozpoznaniu w dniu 9 maja 2012 r. w Gdańsku na rozprawie sprawy z powództwa (...) przeciwko Skarbowi Państwa - (...) o ochronę dóbr osobistych na skutek apelacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego w (...) z dnia 23 września 2011 r. sygn. akt I C 737/10 I. oddala apelację; II. odstępuje od obciążania powoda kosztami zastępstwa procesowego poniesionymi przez Skarb Państwa – (...) w postępowaniu apelacyjnym. Na oryginale właściwe podpisy. Sygn. akt V ACa 72/12 UZASADNIENIE --- STRONA 2 --- Powód (...) domagał się zasądzenia od pozwanego kwoty 150.000 zł z ustawowymi odsetkami od dnia wydania wyroku, wskazując jako podstawę prawną art. 24 k.c. i art. 448 k.c. W uzasadnieniu podkreślił, że w (...) przebywał w okresie od 2004 r. do 11.12.2009 r., w zakładzie panowało przepełnienie, były złe warunki do nauki, jedzenia, nie można było podchodzić do okna. Pozwany wnosił o oddalenie powództwa podnosząc, że powód nie wykazał przesłanek odpowiedzialności Skarbu Państwa. Wyrokiem z dnia 23 września 2011 r. Sąd Okręgowy w (...) oddalił powództwo. Sąd Okręgowy ustalił, że powód był osadzony w(...) w okresach od 18.05.2004 r. do 13 07.2004 r. oraz od 29.10.2008 do 09.04.2009 r. Pozwany informował Sąd Okręgowy w (...), że stan ewidencyjny osadzonych przekracza ustaloną pojemność jednostki oraz że zgodnie z § 2 ust. 3 i 4 rozporządzenia MS z dnia 26 sierpnia 2003 r. osadzeni będą umieszczeni w dodatkowych celach oraz w warunkach, w których powierzchnia na jedną osobę wynosi mniej niż 3 m kw. na okres 3 miesięcy. Pisma o takiej treści nosiły daty: 15.03.2004 r., 9.07.2008 r., 21.11.2008 r., 6.03.2009 r. W trakcie pobytu powoda w (...) zapewniono osadzonym możliwość edukacji, szereg zajęć kulturalno oświatowych, czy sportowych. Osadzonym przysługiwało prawo do codziennego spaceru na świeżym powietrzu. Na terenie (...) było kino, film był wyświetlany 2, 3 razy w miesiącu. (...) oferował też zatrudnienie. Cele były stosunkowo małe; w większych celach kąciki sanitarne były wydzielone ścianami, zaś w małych celach kącik sanitarny osłonięty był kotarą. Jeśli ktoś się krępował takich warunków to w każdej chwili mógł zostać przeniesiony do większej celi. W celi był stolik, szafki, można było jeść przy stole. Często zdarzało się, że osadzeni stół przeznaczali na stolik pod telewizor; wówczas posiłki jadali na łóżku. (...) zapewniał półkę pod telewizor i kable antenowe. Powód za zgodą dyrektora ze skrawków drewna, listewek wykonywał szkatułki i inne wyroby na terenie celi. W związku z tym w celi panował bałagan, a stolik był jego miejscem pracy. Warunki medyczne były dobre, zawsze można było się skorzystać z konsultacji specjalisty, dostępna również była pomoc psychologa; wykonywano EKG. W okresie od 23 września 2008 r. do 29 września 2008 r. powód przebywał na oddziale (...) Niepublicznego ZOZ w K. (...) W okresie od 31 marca 2009 r. do 5 kwietnia 2009 r. powód ponownie przebywał na oddziale (...) w celu (...). W czasie pobytu w (...) powód przebywał poza celą mieszkalną także w związku z tym, że w okresie od 17.08.2009 r. do 18.09.2009 r. był zatrudniony, ponadto miał badania profilaktyczne w dniu 5 lutego 2007 r., 16.09.2009 r., 26.06.2009 r. Powód uczęszczał do (...) 01.02.2005 – 09.01.2007 r., Technikum Uzupełniającego 01.02.2007 r. – 24.04.2009 r. oraz ukończył kurs komputerowy 02.07.2009 r. – 14.07.2009 r. i kurs malarza budowlanego 13.07.2009 r. – 18.09.2009 r., nadto w okresie od 7. 11.2008 r. do 5.12.2008 r. uczęszczał na kurs w zakresie montażu instalacji wodno – kanalizacyjnej. Sąd Okręgowy wskazał, że powód poza ogólnikowym twierdzeniem o przeludnieniu w celach nie wskazał, ani w jakich okresach, ani w konkretnie jakich celach panowało przeludnienie. Poza sporem pozostaje fakt, że powód przebywał w (...) przez krótki czas w celi, której powierzchnia na jedną osobę okresowo mogła być mniejsza niż 3 m. kw. Pozwany informował Sąd Okręgowy o powyższym fakcie, wskazując okres na jaki umieszcza skazanych w takich warunkach. --- STRONA 3 --- Sąd Okręgowy podkreślił, że zeznania powoda sprzeczne są ze spójnymi, logicznymi zeznaniami świadków zawnioskowanych przez powoda: Ł. Ś. i A. Z., którzy odbywali karę w tym samym okresie co powód i nie mieli żadnych zastrzeżeń co do warunków bytowych, a wręcz przeciwnie, twierdzili, że pozwany zapewniał szereg zajęć kulturalno – oświatowych i możliwości kształcenia. Sąd Okręgowy uwzględnił zarzut przedawnienia co do roszczeń powoda za okres sprzed 22.04.2007 r. Przechodząc do rozważań prawnych co do pobytu powoda w (...) w okresie od 29.10.2008 r. do 09.04.2009 r. Sąd Okręgowy podkreślił, że w przedmiocie ochrony dóbr osobistych sąd w pierwszej kolejności ustala, czy doszło do naruszenia określonego dobra osobistego, a dopiero w wypadku pozytywnej odpowiedzi w tym względzie ustala, czy działanie pozwanego było bezprawne. W ocenie Sądu Okręgowego nie doszło do naruszenia dóbr osobistych powoda, który wprawdzie czasowo przebywał w celi, której powierzchnia była mniejsza niż 3 m.kw., lecz cela ta była należycie oświetlona, wyposażona w kącik sanitarny, nie wliczany do ogólnej powierzchni celi. W ocenie Sądu działanie pozwanego było zgodne z prawem, a konkretnie art. 77 ust. 1 Konstytucji, art. 248 § 1 k.k. w brzemieniu obowiązującym w czasie osadzenia powoda. Przepis ten stanowił, że w szczególnie uzasadnionych wypadkach dyrektor (...) może umieścić osadzonych, na czas określony, w warunkach, w których powierzchnia w celi na jedną osobę wynosi mniej niż 3 m.kw. O takim umieszczeniu należy bezzwłocznie zawiadomić sędziego penitencjarnego. Nadto Sąd Okręgowy wskazał, że w czasie pobytu powoda w (...) obowiązywało rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 19 kwietnia 2006 r. w sprawie trybu postępowania właściwych organów w wypadku, gdy liczba osadzonych w zakładach karnych lub aresztach śledczych przekroczy w skali kraju ogólną pojemność tych zakładów. Stosownie do treści przepisu § 1 ust 1 wyżej cytowanego rozporządzenia w wypadku, gdy liczba osadzonych zakwaterowanych w zakładach karnych i aresztach śledczych oraz podległych im oddziałach zewnętrznych, zwanych dalej "zakładami", przekroczy w skali kraju ogólną pojemność tych zakładów, Dyrektor Generalny Służby Więziennej, w terminie 7 dni od dnia przekroczenia pojemności, przedstawiał informację o tym Ministrowi Sprawiedliwości, dyrektorom okręgowym Służby Więziennej oraz dyrektorom zakładów. Natomiast § 2 ust 1 nakładał na dyrektora zakładu obowiązek podjęcia czynności mających na celu przystosowanie pomieszczeń niewliczanych do pojemności zakładu do wymogów cel mieszkalnych. Pozwany wykorzystał miejsca zakwaterowania w dodatkowych celach mieszkalnych, był jednak zmuszony do okresowego umieszczania powoda w warunkach, w których powierzchnia celu na jedną osobę wynosiła mniej niż 3 m. kw. na osobę. Takie działanie pozwanego było zgodne z § 1 ust. 4 cytowanego rozporządzenia. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 2.10.2007r. w sprawie II CSK (...) stwierdził, że zapewnienie przez Państwo godziwych warunków odbywania kary osadzenie skazanego w celi w warunkach, w których powierzchnia na jedną osobę wynosiła mniej niż 3 m , przy spełnieniu przesłanek określonych w art. 248 § 1 k.k.w.. jest zgodne z prawem. Również podnoszony przez powoda zarzut niewłaściwej opieki medycznej i pogorszenia się jego stanu zdrowia nie znalazł potwierdzenia w zgromadzonych dowodach. (...) Stosownie do treści przepisu art. 448 k.c. w razie naruszenia dobra osobistego sąd może przyznać temu, czyje dobro osobiste zostało naruszone odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę. W ocenie Sądu wobec tego, że nie doszło do naruszenia dóbr osobistych powoda, a pozwany działał zgodnie z obowiązującym porządkiem prawnym roszczenie powoda było niezasadne i jako takie podlegało oddaleniu. Podstawą tego rozstrzygnięcia był przepis art. 24 kc w zw. z art. 448 kc ( a contrario). Podstawą rozstrzygnięcia o kosztach sądowych był przepis art.98§ 1kpc w zw. z art. 100 ust 1 Ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych z dnia 28.07.2005r., zaś kosztach pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu orzeczono na mocy §2 ust 3 w zw. z §6 pkt 6 i z § 19 pkt 1 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 28.09.2002r. --- STRONA 4 --- w sprawie opłat za czynności adwokacie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Na podstawie art. 102kpc. Sąd odstąpił od obciążania powoda kosztami zastępstwa procesowego uwzględniając jego trudną sytuację materialną, fakt, że posiada na utrzymaniu 5 dzieci. Powód wniósł apelację od powyższego rozstrzygnięcia w części dotyczącej oddalonego powództwa podnosząc zarzut niewyjaśnienia okoliczności faktycz¬nych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, a mianowi¬cie czasu jaki spędził powód w celi (...), gdzie powierzchnia przypadająca na osadzonego była mniejsza niż 3 m2, a w konsekwencji oddalenia żądania zadośćuczynienia za tak wyrządzone krzywdę naruszeniem dóbr osobistych powoda mając na uwadze treść Uchwały Składu Sędziów Sądu Najwyższego z 18.10. 2011r. (sygn. akt III CZP 25/11). Z uwagi na treść zarzutu, powód wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w pkt I i przeka¬zanie sprawy Sądowi Okręgowemu w (...)do po¬nownego rozpoznania pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania apelacyj¬nego. Pozwany w odpowiedzi na apelację wniósł o jej oddalenie i zasądzenie od powoda na rzecz pozwanego kosztów postępowania apelacyjnego według norm przepisanych. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: Apelacja nie zasługuje na uwzględnienie. Sąd Apelacyjny podziela dokonane przez Sąd Okręgowy ustalenia faktyczne i rozważania w zakresie oceny materiału dowodowego oraz podstawy prawnej rozstrzygnięcia, przyjmując je za podstawę także własnego rozstrzygnięcia i odwołuje się do nich bez potrzeby ich powtarzania. W okresie, w którym powód przebywał w warunkach przeludnienia obowiązywał art. 248 § 1 k.k.w., który wyłączał bezprawność zachowania pozwanego. Wprawdzie wskutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego przepis ten z dniem 6 grudnia 2009 r. został wyeliminowany w porządku prawnego, nie zmienia to jednak faktu, że w okresie w którym powód przebywał w warunkach przeludnienia w pozwanej jednostce penitencjarnej, przepis ten obowiązywał w polskim porządku prawnym, zaś po utracie jego mocy powód nie przebywał już w takich warunkach w tej jednostce penitencjarnej. Chybiony jest podniesiony w apelacji zarzut niewyjaśnienia okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy. Przyznanie zadośćuczynienia ma charakter fakultatywny. W pełni na aprobatę zasługuje postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 7 grudnia 2011 r. w sprawie V CSK 113/11, w którym wyjaśniono, że nie każde naruszenie dóbr osobistych rodzi prawo do żądania zadośćuczynienia na podstawie art. 448 k.c. W uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 18 października 2011 r. III CZP 25/11) oraz między innymi w wyroku z dnia 27 października 2011 r. V CSK 489/10 Sąd Najwyższy stwierdzając, że umieszczenie osoby pozbawionej wolności w celi o powierzchni przypadającej na osadzonego mniejszej niż 3 m. kw. może stanowić wystarczającą przesłankę naruszenia dóbr osobistych wskazał jednocześnie, że sam taki fakt nie przesądza o zasadności roszczenia o zadośćuczynienie na podstawie art. 448 k.c., którego przyznanie zależy od wielu różnych okoliczności, w tym między innymi od długotrwałości przebywania w przeludnionej celi, uciążliwości z tym związanych, poczucia krzywdy i jego stopnia oraz od pozostałych warunków odbywania kary pozbawienia wolności, które mogą zwiększać poczucie krzywdy lub je osłabiać a nawet sprawiać, że w ogóle nie powstało. Z tych względów Sąd Najwyższy zaakcentował w uzasadnieniu uchwały z dnia 18 października 2011 r. III CZP 25/11, że przebywanie osadzonego w celi o powierzchni poniżej 3 m2 na osobę może stanowić wystarczającą przesłankę stwierdzenia naruszenia jej dóbr osobistych, a nie, że "stanowi naruszenie", gdyż ta ostatnia formuła --- STRONA 5 --- oznaczałaby, że omawiana sytuacja zawsze, bezwzględnie i automatycznie byłaby kwalifikowana jako naruszenie dóbr osobistych osoby osadzonej. Byłoby to równoznaczne z odrzuceniem możliwości uwzględnienia jakichkolwiek innych, występujących w konkretnej sprawie, okoliczności i z nieuzasadnionym pozbawieniem sądu swobody jurysdykcyjnej. Takie stanowisko nie miałoby też dostatecznego oparcia w judykaturze. Należy przy tym pamiętać, że przesłanką przyznania zadośćuczynienia jest - zgodnie z art. 448 k.c. - doznanie przez osadzonego krzywdy; jej ustalenie i ocena rozmiaru należy do sądu orzekającego, uwzględniającego wszystkie okoliczności konkretnej sprawy. Zważyć należy, iż w niniejszej sprawie istotnie nie został ustalony precyzyjnie okres, w którym powód przebywał w celach w warunkach przeludnienia. Nie ma to jednak żadnego znaczenia z punktu widzenia prawidłowości rozstrzygnięcia. Z niekwestionowanych bowiem ustaleń faktycznych wynika, że powód przez znaczną część czasu przebywał poza celą z racji pobieranej nauki, wykonywanej pracy oraz zabiegów leczniczych. Porównując zatem czas pobytu powoda w (...) w okresami pobierania nauki, wykonywania pracy oraz leczenia, należy dojść do przekonania, że nie sposób przyjąć, aby powód doznał jakiejkolwiek krzywdy. Należy podkreślić, że przesłanką zasądzenie zadośćuczynienia jest istnienie pokrzywdzenia, które wyraża się w odczuwaniu krzywdy. Brak poczucia krzywdy wyłącza możliwość jej rekompensowania z uwagi na brak przedmiotu ochrony. Ustalenie istnienia krzywdy nie może polegać na przyjęciu jej istnienia tylko w oparciu o twierdzenia pozwu. Samo tylko odczucie dyskomfortu, które pojawiło się u powoda w związku z pobytem z zakładzie karnym nie może być utożsamiane z naruszeniem dóbr osobistych i nie upoważnia do udzielenia poszukiwanej przez niego ochrony prawnej, a zatem przyznania zadośćuczynienia, które przysługuje w przypadku zaistnienia krzywdy, czyli intensywnych usprawiedliwionych okolicznościami negatywnych przeżyć. Doznane przez powoda negatywne przeżycia nie przekroczyły dopuszczalnej skali odczuć zazwyczaj występujących u innych osób w przypadku pobytu w zakładzie karnym i nie mogą być uznane za intensywne. Z przeprowadzonego w sprawie postępowania dowodowego, a zwłaszcza zeznań świadków, którzy byli współosadzeni z powodem wynika wprost, że warunki osadzenia były dobre, a zakład karny zapewniał możliwość spędzania znaczną część czasu poza celą, oferując możliwość zatrudnienia czy nauki oraz udziału w zajęciach kulturalno – oświatowych. Podkreślenia wymaga, że zarówno Ł. Ś. (2) jak i A. Z. w chwili przesłuchania przebywali już na wolności, a więc nie mieli w pełni możliwość swobodnego składania zeznań, a przy tym mogli porównać warunki panujące w (...) do warunków na wolności („Na wolności, aby dostać się do specjalisty, to trzeba czekać trzy tygodnie, a w zakładzie karnym trzy godziny” – zeznania świadka Ł. Ś. (2) k. 112). Powyższe prowadzi do wniosku, że nawet gdyby powód przez cały nieprzedawniony okres pobytu w (...) przebywał w warunkach przeludnienia, to biorąc pod uwagę dobre warunki panujące w tej jednostce penitencjarnej oraz szereg możliwości spędzania czasu w trakcie osadzenia także poza celą, żądanie powoda nie zasługiwało na uwzględnienie. W tym stanie rzeczy nie podzielając wskazanych wyżej zarzutów apelacji ani argumentacji zgłoszonej na jej poparcie, na podstawie art. 385 k.p.c. oddalono apelację. Sąd Apelacyjny na podstawie art. 102 k.p.c. nie obciążył powoda kosztami postępowania apelacyjnego. Za takim rozstrzygnięciem przemawia jego trudna sytuacja majątkowa będąca podstawą zwolnienia od kosztów sądowych, jego sytuacja rodzinna, a nadto subiektywne przekonanie powoda o słuszności jego żądań. Pełnomocnik powoda nie zgłosił wniosku o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocny prawnej udzielonej powodowi z urzędu w postępowaniu apelacyjnym, z tych względów Sąd Apelacyjny nie orzekał w tym przedmiocie ((art. 109 § 1 k.p.c. w zw. z. art. 391 § 1 k.p.c. w zw. z § 20 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu – Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.). Niezłożenie takiego wniosku w postępowaniu odwoławczym powoduje wygaśnięcie roszczenia o zwrot kosztów procesu tego postępowania, a okoliczność, że w odpowiedzi na pozew zawarty jest wniosek o zasądzenie kosztów procesu, nie czyni zadość powyższemu wymogowi – zob. postanowienie SN z dnia 28 grudnia 1972 r., II PO 36/72, OSP 1973, z. 7–8, poz. 160.