Wyrok V ACa 687/09 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 17 lutego 2010 r. Sąd Apelacyjny w Katowi

--- STRONA 1 --- Sygn. akt V ACa 687/09 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 17 lutego 2010 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach V Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący : SSA Jadwiga Galas (spr.) Sędziowie : SA Janusz Kiercz SA Anna Tabak Protokolant : Mirosław Kruk po rozpoznaniu w dniu 17 lutego 2010 r. w Katowicach na rozprawie sprawy z powództwa R. P. przeciwko Skarbowi Państwa: - Dyrektorowi Aresztu Śledczego w (…) - Dyrektorowi Zakładu Karnego w (…) - Dyrektorowi Aresztu Śledczego w (…) - Dyrektorowi Zakładu Karnego w (…) - Dyrektorowi Aresztu Śledczego w (…) - Dyrektorowi Zakładu Karnego w (…) - Dyrektorowi Zakładu Karnego w (…) - Dyrektorowi Zakładu Karnego w (…) o zapłatę na skutek apelacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego w Gliwicach z dnia 16 września 2009 r., sygn. akt I C 24/09 1. oddala apelację; 2. oddala wniosek pełnomocnika powoda o przyznanie kosztów pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu w postępowaniu apelacyjnym; _ßwšš fiş __, _ Uuv/W „Ę _ --- STRONA 2 --- 3. nie obciąża powoda kosztami zastępstwa procesowego pozwanego w postępowaniu apelacyjnym. 2 --- STRONA 3 --- Sygn. akt V ACa 687/09 Uzasadnienie Powód R. P. wniósł o zasądzenie od Skarbu Państwa – Dyrektora Aresztu Śledczego w (…), Dyrektora Zakładu Karnego w (…), Dyrektora Aresztu Śledczego w (…), Dyrektora Zakładu Karnego w (…), Dyrektora Zakładu Karnego w (…), Dyrektora Aresztu Śledczego w (…), Dyrektora Zakładu Karnego w (…), Dyrektora Zakładu Karnego w (…) kwoty 200 000 zł z ustawowymi odsetkami od dnia aresztowania tj. 21 maja 1999 r. tytułem zadośćuczynienia za niezapewnienie warunków bytowych, które prawo nakazuje zapewnić osobie izolowanej i wyrządzone mu krzywdy przy ustalaniu kosztów procesu. Podał, że był przetrzymywany w celach przeludnionych, co stanowiło jego zdaniem „karę w karze”, w celach łóżka piętrowe były bez zabezpieczeń, grzyb na tynkach, smród, nieszczelne okna i drzwi. Zwrócił uwagę na kłótnie i nieporozumienia związane z przeludnieniem i złymi warunkami, np.: z brakiem miejsc do spożycia posiłków, ograniczony dostęp do telefonu oraz wychowawców, którzy nie dawali sobie rady z agresją spowodowaną przeludnieniem i zachowywali się w sposób obraźliwy, poniżający, a wręcz prowokujący. Jako podstawę prawną wskazał art. 417 k.c. oraz art. 31-32, art. 37, art. 40-41, art. 47, art. 51, art. 77, art. 91 Konstytucji RP i art. 3 europejskiej konwencji praw człowieka i podstawowych wolności. W odpowiedzi na pozew Skarb Państwa – Dyrektor Aresztu Śledczego w (…) wniósł o oddalenie powództwa i zasądzenie na rzecz pozwanego kosztów procesu (por. k. 48-50 akt). Wskazał, że powód przebywał w Areszcie Śledczym w (…) w okresach od 1.09.2004 r. do 21.09.2004 r., od 17.02.2009 r. do 24.02.2009 r. i podniósł, że roszczenie powoda dotyczące pierwszego okresu przedawniło się w myśl art. 118 oraz 442 § 1k.c. Zarzuty powoda uznał za ogólne i nieprecyzyjne, co uniemożliwia wskazanie które niedogodności spotkały powoda w konkretnych zakładach karnych i aresztach śledczych. Zarzucił, że powód nie przedstawił żadnych wniosków czy oświadczeń sugerujących zasadność zadośćuczynienia, które dochodzone jest w wygórowanej kwocie, nie wskazał żadnych okoliczności faktycznych, z którymi wiązałaby się odpowiedzialność pozwanego. W odpowiedzi na pozew Skarb Państwa – Dyrektor Zakładu Karnego w (…)wniósł o oddalenie powództwa oraz zasądzenie kosztów procesu (por. k. 53-54 akt). Podał, że u niego powód przebywał od 1.10.2008 r. do 5.12.2008 r. Był osadzony w pawilonie (…) w celi nr (…) o powierzchni 33,04m 2 przeznaczonej dla 11 osób, w której okresowo przebywa 14 osadzonych, a następnie od 13.01.2009 r. – w pawilonie (…) w celi 3 --- STRONA 4 --- nr (…)o powierzchni 27,64m 2 przeznaczonej dla 9 osób, w której okresowo przebywa 12 osób. Na prośbę powoda został przeniesiony do sali nr (…) o powierzchni 18,60m 2 przeznaczonej dla 6 osób, gdzie przebywali jego znajomi – w celi przebywa 8 osób. W tym pawilonie są bardzo dobre warunki socjalne, gdyż jest on po remoncie. Są w nim oddzielne pomieszczenia pralni, łazienek z natryskami, wc, kuchni i palarni oraz wyposażenie w niezbędny sprzęt. W trakcie pobytu w tym pawilonie powód nie zgłaszał żadnych problemów aż do 11.02.2009 r., kiedy złożył oświadczenie, że się zadłużył u innych skazanych nie jest w stanie oddać długu i obawia o swoje bezpieczeństwo, ale nie chce podać danych osobowych więźniów, których się obawiał. W celu zapewnienia mu bezpieczeństwa powód został przeniesiony do pawilonu (…), a w dniu 17.02.2009 r. – do zakładu typu zamkniętego. Wskazał, że powód nie wykazał konkretnie na czym polega poniesiona przez niego szkoda oraz w żaden sposób nie uzasadnił jej wysokości. W odpowiedzi na pozew Skarb Państwa – Dyrektor Zakładu Karnego w (…)wniósł o oddalenie powództwa i zasądzenie na jego rzecz kosztów procesu (por. k. 59-61 akt). Podniósł zarzut przedawnienia roszczeń powoda w całości (art. 442 1 § 1 k.c.), albowiem powód nie wykazał, iż o szkodzie i osobie obowiązanej do jej naprawienia dowiedział się dopiero w dniu wniesienia pozwu. Zauważył, że w trakcie pobytu u pozwanego w okresie od 21.09.2004 r. do 11.01.2005 r. powód miał zapewnione praworządne, godziwe warunki odbywania kary pozbawienia wolności zgodnie z przepisami kodeksu karnego wykonawczego i przepisami wykonawczymi. Zapewniono mu odpowiednie wyżywienie, odzież, pomieszczenia, świadczenia zdrowotne, warunki higieny z uwzględnieniem dostępu do ciepłej wody, możliwość korzystania z urządzeń i zajęć kulturalno – oświatowych, radia, telewizji, książek i prasy. Każda z cel, w których przebywał powód była wyposażona w odpowiedni sprzęt kwaterunkowy w ilości odpowiadającej liczbie osób osadzonych w celi oraz głośnik umożliwiający korzystanie z audycji emitowanych przez zakładowy radiowęzeł. Przyznał, że powód mógł być osadzony w celi w której powierzchnia przypadająca na jednego osadzonego była mniejsza niż 3m 2 , jednak podniósł, że w świetle art. 248 § 1 k.k. nie było to działanie bezprawne. Pozwany Skarb Państwa – Dyrektor Zakładu Śledczego w (…)w odpowiedzi na pozew wniósł o oddalenie powództwa w związku z przedawnieniem roszczenia powoda i zasądzenie na jego rzecz od powoda kosztów procesu (por. k. 69-72 akt). Podał, że powód przebywał u pozwanego od 6. 01.2000 r. do 12.01.2000 r. zatem jego roszczenie uległo przedawnieniu zgodnie z art. 442 k.c. § 1 k.c. Wskazał, że powód nie sprecyzował w pozwie na czym miałoby polegać niewłaściwe traktowanie go, a podczas sześciodniowego pobytu w pozwanej placówce powód nie skarżył się na niewłaściwe 4 --- STRONA 5 --- traktowanie, nie zgłaszał żadnych obaw o swoje bezpieczeństwo. Miał on możliwość korzystania z telefonu zgodnie regulaminem porządku wewnętrznego i nie zgłaszał prośby o wyrażenie zgody na dodatkową bądź dłuższą rozmowę telefoniczną. Pozwany zaprzeczył, by powód przebywając w jego jednostce poniósł jakąkolwiek szkodę przez niezgodne z prawem działanie lub zaniechanie przy wykonywaniu władzy publicznej oraz by strona pozwana w jakikolwiek sposób naruszyła godność powoda. Wskazał, że powód nie wykazał istnienia przesłanek odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa. W odpowiedzi na pozew Skarb Państwa – Dyrektor Zakładu Karnego Nr (…) w (…)wniósł o oddalenie powództwa w związku z przedawnieniem roszczeń powoda oraz zasądzenie na jego rzecz od powoda kosztów procesu. Podniósł, że roszczenie powoda jest bezpodstawne ponieważ powód nie przebywał na terenie pozwanego Zakładu co ustalono w Centralnej Bazie Danych Osób Pozbawionych Wolności (por. k. 81-82 akt) W odpowiedzi na pozew Skarb Państwa – Dyrektor Zakładu Karnego w (…)wniósł o oddalenie powództwa podnosząc zarzut przedawnienia roszczenia oraz zasądzenie kosztów procesu. Powód przebywał w pozwanej jednostce od 26.10.1999 r. do dnia 6.01.2000 r. oraz od 24.10.2000 r. do 10.11.2000 r. co uzasadnia zarzut przedawnienia w związku z art. 442 1 § 1 k.c. Podał, że w początkowym okresie pobytu powoda jednostka nie była przeludniona, dopiero od 9 lutego 2000 r. obniżono powierzchnię mieszkalną przypadającą na jednego skazanego (3m 2 ) co było zgodne z art. 248 § 1 k.k.w. i o czym pozwany bezzwłocznie powiadamiał sędziego penitencjarnego, zatem pozwany działał w ramach obowiązującego porządku prawnego. Podał, że pomimo przeludnienia zapewnił powodowi godziwe warunki bytowe i pełną realizację uprawnień przewidzianych w kodeksie karnym wykonawczym i w przepisach wykonawczych dotyczących wyposażenia cel w odpowiedni sprzęt kwaterunkowy, zapewnienie dostępności do urządzeń sanitarnych i łaźni, możliwość korzystania z zajęć k.o., biblioteki, zajęć sportowo – rekreacyjnych, zapewnienie bezpłatnych świadczeń zdrowotnych i leków oraz umożliwienia kontaktów z rodziną i innymi osobami bliskimi poprzez widzenia i korespondencję. Podkreślił, że twierdzenia powoda jakoby „trzeba opłacać się haraczami za pracę w zakładach karnych i aresztach śledczych” są bezpodstawne. W odpowiedzi na pozew Skarb Państwa - Dyrektor Aresztu Śledczego w (…)wniósł o oddalenie powództwa i zasądzenie kosztów procesu (por. k. 98-102 akt). Podniósł zarzut przedawnienia roszczenia powoda na zasadzie art. 442 1 § 1 k.c. Podał, że powód przebywał w pozwanej jednostce od 11.10.2000 r. do 24.10.2000 r., od 27.07.2001 r. 5 --- STRONA 6 --- do 8.10.2002 r. od 25.11.2002 r. do 27.02.2007 r. od 5. 03.2007 r. do 11.10.2007 r., 7.07.2008 r., do 1.10. 2008 r., 24.02.2009 r. do 2.04.2009 r. Podał, że w czasie odbywania kary pozbawienia wolności liczba osadzonych przekraczała pojemność aresztu, a zaludnienie kształtowało się następująco: 147 % w 2002 r., 115,5 % w 2003 r., 128,5 % w 2004 r., w latach 2008-2009 średnio 110%. Każdorazowo Dyrektor tej placówki bezzwłocznie powiadamiał sędziego penitencjarnego, jeśli zachodziła konieczność umieszczenia osadzonego w celi, gdzie na jedną osobę powierzchnia wynosiła mniej niż 3m 2 . Wskazał, że w myśl art. 116 § 1 pkt 2 k.k.w. to na osadzonych spoczywa obowiązek m.in. utrzymania czystości w celi mieszkalnej oraz jej wietrzenie. Powód nie był nigdy obiektem agresji ze strony funkcjonariuszy, a wręcz przeciwnie sam zachowywał się agresywnie wobec funkcjonariuszy. Nic nie wskazuje na to, że pozwany nie zapewnił powodowi bezpieczeństwa osobistego wynikającego z art. 108 k.k.w. Z odpowiedzi na pozew Skarb Państwa – Dyrektor Zakładu Karnego w (…) podniósł, że właściwym do reprezentowania w sprawie Skarbu Państwa jest Prokuratoria Generalna, wniósł o oddalenie powództwa i zasądzenie kosztów procesu według norm przepisanych (por. k. 161-167 akt). Wskazał, że powód przebywał u pozwanego w okresie od 11.01.2005 r. do 19.02.2007 r., od 2.02.2009 r. do nadal, a w czasie jego pobytu średnie roczne zaludnienie zakładu wynosiło: w 2005 r. ok. 132%, w 2006 r. ok. 140%, w 2007 r. ok. 135 %, co nie oznacza, że wszystkie cele w jakich powód przebywał były przeludnione. Wskazał, że stosując art. 248 § 1 k.k.w. jednocześnie starał się pozyskać dodatkową powierzchnię mieszkalną dla osadzonych poprzez adaptację innych pomieszczeń oraz, że w miarę możliwości starał się ograniczyć czas dziennego pobytu powoda w warunkach przeludnienia. Podał, że odliczając czas przeznaczony na spacer, łaźnie, ewentualne wizyty w ambulatorium, wypożyczanie książek w bibliotece, zakupy w kantynie, pozwany wystosował dla osadzonych szeroką ofertę zajęć kulturalnych, oświatowych i sportowych oraz spotkań religijnych pozwalając spędzić czas poza miejscem zakwaterowania, w których powód mógł uczestniczyć. Zaznaczył, że kąciki sanitarne oddzielone są od reszty pomieszczenia mieszkalnego parawanem z dykty, co daje osobom korzystającym co najmniej minimum intymności. Zarzucił, że twierdzenia powoda o złym stanie technicznym cel nie zostało poparte żadnym dowodem, tymczasem cele u pozwanego są remontowane w miarę potrzeb, a zarzut dotyczący braku zabezpieczeń przy łóżkach piętrowych jest bezprzedmiotowy. W odpowiedzi na pozew Skarb Państwa – Dyrektor Zakładu Karnego Nr (…) 6 --- STRONA 7 --- w (…)wniósł o oddalenie powództwa podnosząc zarzut przedawnienia roszczenia powoda wskazując, że powód przebywał w tej jednostce od 24.09.1997 r. do 20.07.1998 r. oraz zasądzenie kosztów procesu wg norm przepisanych. Podniósł, iż podczas pobytu u pozwanego powód miał zapewnione godziwe warunki odbywania kary pozbawienia wolności i poszanowanie przysługujących mu praw zgodnie z przepisami k.k.w. i przepisami wykonawczymi. Zapewniono mu odpowiednie wyżywienie, odzież, pomieszczenia, świadczenia zdrowotne i odpowiednie warunki higieny, uwzględniając dostęp do ciepłej wody, korzystanie z urządzeń i zajęć kulturalno – oświatowych, radia, telewizji, książek i prasy. Każda z cel mieszkalnych, w których osadzony był powód wyposażona była w odpowiedni sprzęt kwaterunkowy w ilości odpowiadającej liczbie osadzonych w celi, w głośnik umożliwiający korzystanie z audycji emitowanych przez radiowęzeł. Kąciki sanitarne w celach zbudowane były w sposób zapewniający intymne załatwianie potrzeb fizjologicznych. Prokuratoria Generalna Skarbu Państwa podtrzymała stanowisko zajęte w pismach procesowych przez poszczególnych dyrektorów zatwierdzając wszystkie dokonane przez nich czynności i wniosła o oddalenie powództwa i zasądzenie na jej rzecz kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych zarzucając, że powództwo jest w całości bezzasadne, a powód nie udowodnił by doszło w jakikolwiek sposób do naruszenia jego dóbr osobistych. Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy w Gliwicach oddalił powództwo (pkt 1), przyznał adwokatowi I. S. od Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Gliwicach kwotę 4 392 zł tytułem wynagrodzenia za pomoc prawną udzieloną powodowi R. P. z urzędu (pkt 2) oraz odstąpił od obciążenia powoda kosztami zastępstwa procesowego. (pkt 3) Motywy zaskarżonego wyroku są następujące: Powód R. P. przebywał w okresach od dnia: • 24 września 1997r. do 20 lipca 1998r. w Zakładzie Karnym Nr (…) w (…), • 21 maja 1999r. do 26 października 1999r. Areszcie Śledczym w (…), • od 26 października 1999r. do 6 stycznia 2000r. w Zakładzie Karnym w (…), • 6 stycznia 2000r. do 12 stycznia 2000r. w Areszcie Śledczym w (…), • 12 stycznia 2000r. do 11 sierpnia 2000r. w Zakładzie Karnym 7 --- STRONA 8 --- Nr (…) w (…), • 11 października 2000r. do 24 października 2000r. w Areszcie Śledczym w (…), • 24 października 2000r. do 10 listopada 2000r. w Zakładzie Karnym w (…), • 27 lipca 2001r. do 8 października 2002r. Areszcie Śledczym w (…), • 25 listopada 2002r. do 27 lutego 2004r. Areszcie Śledczym w (…), • 27 lutego 2004r. do 1 września 2004r. Zakład Karny w (…), • 1 września 2004 r. do 21 września 2004 r. w Areszcie Śledczym w (…), • 21 września 2004r. do 11 stycznia 2005r. w Zakładzie Karnym w (…), • 11 stycznia 2005r. do 19 lutego 2007r. w Zakładzie Karnym w (…), • 5 marca 2007 r. do 17 października 2007 r. w Areszcie Śledczym w (…) • 7 lipca 2008r. do 1 października 2008r. w Areszcie Śledczym w (…), • 1 października 2008r. do 17 lutego 2009r. Zakładzie Karnym w (…), • 17 lutego 2009r. do 24 lutego 2009r. w Areszcie Śledczym w (…), • 24 lutego 2009r. do nadal w Zakładzie Karnym w (…). W czasie odbywania kary pozbawienia wolności powód osadzany był również w celach, w których powierzchnia na jednego skazanego była mniejsza niż 3m², przy czym przekroczenia te były nieznaczne. Sytuacje te uznawane były jako szczególnie uzasadniony wypadek do umieszczenia osadzonych na czas określony w warunkach, w których powierzchnia celi przypadająca na jedną osobę wynosi mniej niż 3m², stosownie do art.248 k.k.w. i o takim umieszczeniu osadzonych dyrektorzy jednostek penitencjarnych informowali sędziów penitencjarnych. W jednostkach, w których przebywał powód podejmowane były działania zmierzające 8 --- STRONA 9 --- do poprawy warunków pobytu osadzonych tam osób, m.in. poprzez adaptację innych pomieszczeń na cele mieszkalne. Przeprowadzano remonty generalne i bieżące. Ustalił również sąd, że w czasie pobytu powoda w w/w jednostkach penitencjarnych były tam przeprowadzane wizytacje, w czasie których nie stwierdzono naruszania praw osadzonych. Powód miał zapewniony stały kontakt z kierownictwem jednostek, w których odbywał karę pozbawienia wolności, wychowawcami i lekarzami. Miał zapewnione prawo do utrzymywania kontaktów z osobami najbliższymi, do opieki lekarskiej, wypoczynku, korespondencji, kierowania skarg, próśb i wniosków do organów wykonujących orzeczenia i korzystania z odpowiedniego wyżywienia. Powód mógł brać udział w zajęciach kulturalno- oświatowych i sportowych. Powód mógł korzystać z prasy i biblioteki. Mógł również brać udział w nabożeństwach religijnych. Miał zatem możliwość spędzania czasu poza przeludnionymi celami. Ustalił również Sąd, że powód pomimo istniejących możliwości nie pisał żadnych wniosków lub skarg na warunki socjalno-bytowe panujące w placówkach penitencjarnych, w których przebywał. We wszystkich celach jednostek znajdują się okna, które zapewniają dostęp światła dziennego i dostęp świeżego powietrza, a temperatura w pomieszczeniach uzależniona jest i jednocześnie dostosowywana jest do pory roku i temperatury panującej na zewnątrz. W celach mieszkalnych w jednostkach o charakterze zamkniętym, w których przebywał powód, istniały kąciki sanitarne, które były oddzielone od pozostałej części celi (np. zabudową lub parawanem z dykty ) i umożliwiały zachowanie intymności. Powód na własne żądanie trafił z zakładu półotwartego, w którym mógł swobodnie przez całą dobę poruszać się po całym pawilonie, a przez większą część dnia również poza nim po wyznaczonym terenie, bowiem na skutek zaciąganych od innych więźniów pożyczek i nie dokonywaniu ich zwrotu zaczął się ich bać. Wcześniej trafiał z zakładów półotwartych do zamkniętych w wyniku bójki jakiej dopuścił się w zakładzie półotwartym. Podkreślić należy nadto, że powód skarżący się na warunki pobytu w czasie pozbawienia wolności sam dopuszczał się m.in. zniszczenia lampy w celi mieszkalnej, niszczenia radiowęzła, zakłócał spokój w nocy, nie utrzymywał czystości w celi, nie przestrzegał porządku wewnętrznego, odmawiał wykonania poleceń oraz dopuszczał agresji wobec innych współwięźniów. Powód był w związku z tym karany dyscyplinarnie. Wskazał Sąd Okręgowy dowody rzeczowe i osobowe, w oparciu o które poczynił powyższe ustalenia. (por. k. 361) W tak poczynionych ustaleniach zważył Sąd pierwszej instancji, iż powództwo nie zasługiwało na uwzględnienie. 9 --- STRONA 10 --- Po pierwsze podniósł Sąd, że bezprawne działanie pozwanego, jak wynikało z twierdzeń powoda, miało polegać na umieszczaniu go w celach, które nie spełniały wymogu dotyczącego minimalnej powierzchni przypadającej na jednego osadzonego. Uznał Sąd przytaczając przepis art. 248 k.k.w., iż jak wynika z ustaleń poczynionych w sprawie we wskazanych w pozwie przez powoda jednostkach penitencjarnych warunki uzależniające zastosowanie cytowanego przepisu zostały każdorazowo spełniane. Decyzje w tej kwestii były podejmowane na ściśle określony czas i nie były one kwestionowane przez sędziów penitencjarnych, którzy doskonale znali problemy nadzorowanych przez siebie placówek. Podniósł Sąd, że Europejski Trybunał Praw Człowieka na gruncie przepisu art. 3 Europejskiej konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności nie wskazał konkretnej normy powierzchni, której przekroczenie automatycznie oznaczałoby naruszenie w/w przepisu. Z jego orzecznictwa wynika, że powierzchnia celi przysługująca osadzonemu nie jest samoistną i wystarczającą przesłanką do oceny czy doszło do naruszenia praw zagwarantowanych w Konwencji. „Przy ustaleniu, czy warunki pobytu w zakładzie przekraczają zakres dolegliwości uzasadniających stwierdzenie, że doszło do naruszenia art.3 Konwencji Trybunał posługuje się kryterium tzw. kumulatywnej oceny zaistniałych warunków polegającej na kompleksowej ocenie wszelkich aspektów warunków oraz rygorów pozbawienia wolności takich jak powierzchnia celi, liczba osadzonych osób w celi, warunki sanitarne, możliwość zapewnienia minimum prywatności, ilość czasu spędzanego poza celą, możliwość pracy, czas i częstotliwość zajęć sportowych i rekreacyjnych, wiek i płeć osadzonych, ich prawidłowy dobór itp. Zastosowanie tego kryterium ma to znaczenie, iż braki i nieprawidłowości w jednej z wymienionych okoliczności, jeżeli są „zrekompensowane” pewnymi udogodnieniami w zakresie innych, nie muszą powodować oceny negatywnej i stwierdzenia naruszenia praw człowieka. Europejski Trybunał Praw Człowieka za traktowanie nieludzkie uznał złe traktowanie, które jest zamierzone, stosowane nieprzerwanie przez dłuższy czas, jeśli spowodowało u ofiary obrażenia ciała albo intensywne cierpienie fizyczne lub psychiczne.” Wskazał Sąd, że w sprawach rozpatrywanych przez Trybunał najczęściej zwracano uwagę - generalnie przy przeludnieniu celi - na złe warunki sanitarne, niehigieniczność i brak prywatności przy korzystaniu z urządzeń sanitarnych, permanentną niemożliwość zaspokajania potrzeb snu spowodowaną niewystarczającą liczbą łóżek, jak i nieustannie zapalonym światłem, niedostateczne oświetlenie uniemożliwiające czytanie, czy warunki prowadzące do rozprzestrzeniania się chorób, bądź brak możliwości leczenia. Tylko działania 10 --- STRONA 11 --- stwarzające niegodziwe, poniżające dla każdego osadzonego warunki lub ich tolerowanie przez dłuższy okres uznane są za bezprawne rodzące prawo do ochrony godności na podstawie art. 24 k.c. W ocenie Sądu Okręgowego odbywający karę pozbawienia wolności musi się liczyć z pewnymi ograniczeniami swobód i praw, mieszczących się w granicach prawnych regulujących odbywanie kary pozbawienia wolności. Ochronę z art.24 k.c. można bowiem przyznać tylko w przypadku działań bezprawnych, a bezprawność tę wyłącza działanie mające uznanie w przepisach prawa. O naruszeniu godności skazanego można mówić wtedy gdy cierpienia i upokorzenie przekraczają konieczny element cierpienia wpisanego w odbywanie kary pozbawienia wolności, zwłaszcza przy bierności zakładu karnego, który nie dba o poprawę warunków obywania kary i godzi się na przepełnienie cel, nie dba o zwiększenie ich ilości, o remonty, o polepszenie warunków racjonalnych, żywieniowych, kulturalnych. Uznał Sąd Okręgowy, że takiego zachowania nie można było przypisać jednostkom, w których odbywał karę powód, bowiem podejmowano w nich wszelkie możliwe działania by zagwarantować osobom pozbawionym wolności jak najlepsze warunki odbywania kary. Poziom dolegliwości powoda związany z czasowym przebywaniem w przeludnionych celach, bez zamierzenia by go przez to poniżyć i upokorzyć nie prowadził zatem do poniżającego traktowania jego osoby w stopniu uzasadnionym dla osoby pozbawionej wolności, potrzebę sądowej ochrony jego godności i to poprzez przyznanie odpowiedniego zadośćuczynienia. Podkreślił Sąd, że „zapewnienie przez prawo godziwych warunków odbywania kary pozbawienia wolności jest jednym z podstawowych wymagań demokratycznego państwa prawnego, jednakże osadzenie skazanego w celi w warunkach, w których powierzchnia na jedną osobę wynosiła mniej niż 3m², przy spełnieniu przesłanek określonych w art. 248 § 1 k.k.w. było z wyżej wskazanych przyczyn w dacie osadzenia pozwanego zgodne z prawem, a ponieważ powód nie udowodnił, aby okoliczności tej towarzyszyło jakiekolwiek inne bezprawne zachowanie strony pozwanej, które prowadziłoby do większego ograniczenia praw powoda i jego godności niż wynika to z zadań ochronnych i celu zastosowania wobec powoda kary w postaci pozbawienia wolności jego powództwo nie mogło zostać uwzględnione nawet w części. Powód jako osoba przebywająca w warunkach izolacji więziennej musi zdawać sobie sprawę z ograniczeń i dolegliwości, jakie się z tym wiązały (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 października 2007r., wydany w sprawie o sygn. akt II CSK 269/07, LEX 315849 ), a wszakże były następstwem zachowania pozwanego. Co do warunków w jakich przebywał powód podkreślić należy, iż nie tylko nie przedstawił dowodów, które wskazywałyby na naruszenie jego praw, a zawnioskowany przez powoda świadek J. S.– k.4 - 11 --- STRONA 12 --- nie tylko nie potwierdził żadnego z twierdzeń powoda zawartych w pozwie, ale z jego zeznań wręcz wynikała bezzasadność tych twierdzeń”. Podkreślił Sąd, że powód skarżąc się na warunki pobytu w czasie pozbawienia wolności sam dopuszczał się kradzieży żarówki, niszczenia radiowęzła, zakłócał spokój w nocy oraz dopuszczał agresji wobec innych współwięźniów, a nawet przejawiał agresywne zachowanie wobec funkcjonariuszy więziennych. Trafił z zakładu półotwartego do zamkniętego w wyniku bójki jakiej dopuścił się w zakładzie półotwartym. Wskazał Sąd Okręgowy dlaczego oddalił wniosek dowodowy powoda zawarty w pozwie w przedmiocie przesłuchania w charakterze świadków dyrektorów pozwanych jednostek penitencjarnych oraz wniosek o przeprowadzenie oględzin cel więziennych, w których powód odbywał karę pozbawienia wolności (por. k. 364-365 akt). Za zasadny uznał Sąd Okręgowy zarzut przedawnienia podniesiony przez pozwanego co do okresu pozbawienia powoda wolności w okresie wcześniejszym niż 3 lata przed wniesieniem pozwu tj. 12 stycznia 2009 r. Roszczenie powoda ma charakter majątkowy, zatem zgodnie z art.117 k.c. podlega ono przedawnieniu. „Skoro powód upatrywał źródła swego pieniężnego (majątkowego) roszczenia w czynie niedozwolonym, jakiego miała się dopuścić strona pozwana, to do określenia terminu przedawnienia zastosowanie miał art.442¹§1 zd.1 k.c., zgodnie z którym roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym ulega przedawnieniu z upływem lat trzech od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia. Powyższe oznacza, że gdyby żądanie powoda co do pozbawienia wolności do 12 stycznia 2006 r. okazałoby się zasadne, za ten okres należałoby uznać je za przedawnione.” Powództwo z przyczyn wyżej wskazanych, zostało oddalone w całości. W oparciu o art.102 k.p.c. Sąd Okręgowy odstąpił od obciążenia powoda kosztami zastępstwa procesowego pozwanego i uzasadnił swoje stanowisko jak na karcie 365-366 akt. Orzeczenie zawarte w pkt 2 wyroku oparto o przepisy art. 29 ustawy z dnia 26 maja 1982r. Prawo o adwokaturze w zw. z § 6 pkt 6 i § 2 ust. 3 rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu – przez adw. I. S., który złożył oświadczenie, że koszty te nie zostały uiszczone ani w części, a nie w całości. Wyrok zaskarżył w zakresie „pkt 4 oddalającego powództwo” powód i zarzucając mu: 1. błąd w ustaleniach faktycznych polegający na przyjęciu, że okoliczności faktyczne podnoszone przez powoda nie miały miejsca; 12 --- STRONA 13 --- 2. naruszenie prawa procesowego, a to art. 233 § 1 k.p.c. przez przekroczenie granicy swobodnej oceny dowodów i ocenę dowodów w sposób sprzeczny z zasadami prawidłowego rozumowania oraz wiedzy i doświadczenia życiowego; 3. naruszenie prawa materialnego, a to art. 23 i 24 k.c. w zw. z art. 110 § 2 k.k.w., art. 3 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka oraz art. 448 k.c. przez niezastosowanie ich do roszczenia powoda o zadośćuczynienie. Wniósł o: zmianę zaskarżonego wyroku i zasądzenie od „pozwanych” na rzecz powoda kwot zgodnie z żądaniem pozwu oraz kosztów procesu ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Wniósł pełnomocnik powoda z urzędu o zasądzenie na jego rzecz kosztów pomocy prawnej świadczonej z urzędu wg norm przepisanych w postępowaniu odwoławczym (por. k. 378). W odpowiedzi na apelację pozwany zastąpiony przez Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa wniósł o: oddalenie apelacji i zasądzenie na rzecz pozwanego kosztów postępowania (por. k. 384-387). Rozpoznając apelację powoda Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: apelacja nie jest uzasadniona. Na wstępie podnieść należy, iż powód w pozwie, w piśmie procesowym pełnomocnika z urzędu z dnia 27 maja 2009 r. (por. k. 191-191) doręczonym pozwanemu oraz w toku przesłuchania w obecności pozwanego sprecyzował żądanie wskazując okoliczności faktyczne je uzasadniające. Żądając zasądzenia kwoty 200 000 zł tytułem zadośćuczynienia podał okoliczności faktyczne, na których opiera swoje żądanie konkludując, że doszło – w czasie odbywania przez niego kary pozbawienia wolności w jednostkach penitencjarnych pozwanego przez okres 7 lat i 8 miesięcy do wyrządzenia mu poważnych krzywd, szkody materialnej spowodowanej niezgodnym z prawem działaniem pozwanego polegającym na łamaniu jego praw jako skazanego poprzez niezapełnienie mu warunków bytowych „ a chodzi o to by normalnie i spokojnie odbywać karę pozbawienia wolności w odpowiednich warunkach załatwiać potrzeby fizjologiczne, egzystować w zakładzie karnym, a nie odbywać kary w karze”. Jako podstawę prawną swojego żądania przytoczył oprócz przepisów Konstytucji treść art. 417 k.c. i art. 110 § 2 k.k.w. i art. 3 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka. Podane przez powoda okoliczności faktyczne uzasadniające żądanie pozwoliły na określenie podstawy prawnej, na której opiera się roszczenie prawne powoda oraz reżimu 13 --- STRONA 14 --- odpowiedzialności pozwanego, a tym samym na zakreślenie ram sporu i kognicji sądu. Powód, do czego nie był zobowiązany, przytoczył również podstawę prawną dochodzonego roszczenia. Wskazać należy, iż wskazany przez powoda, a następnie ustalony przez Sąd Okręgowy stan faktyczny uzasadnił rozpoznanie żądania powoda w oparciu o przepisy art. 23 i 24 k.c. w zw. z art. 448 k.c., skoro ten zarzucał, że został osadzony w jednostkach penitencjarnych pozwanego w warunkach urągających godności człowieka i praw do poszanowania intymności. Aczkolwiek powód jako podstawę prawną przywołał m.in. przepis 417 k.c., to jednak wskazując w jego ocenie przykłady łamania przez pozwanego praw człowieka – skazanego określając je jako poniżające traktowanie, u którego został osadzony w celach nie spełniających wymogu zapewnienia powierzchni 3m 2 na osobę, przy braku oddzielenia od reszty celi tzw. kącików sanitarnych, prawidłowo uznał Sąd Okręgowy, że powód wskazał naruszone dobro osobiste, sposób jego naruszenia oraz okoliczności w jakich do tego doszło. Powyższe z kolei uzasadniało rozpoznanie roszczenia powoda w oparciu o przepis art. 24 k.c. i art. 448 k.c. Zważyć trzeba, że art. 24 k.c., stanowiący podstawę roszczeń z tytułu naruszenia dóbr osobistych, nie wymaga dla odpowiedzialności winy sprawcy oraz jedynie dowiedzenie bezprawności działania naruszającego dobra osobiste, co powoduje, że na sprawcy – pozwanym ciąży obowiązek wykazania, że jego działanie było zgodne z prawem. Na powodzie spoczywał ciężar udowodnienia, że odbywał karę pozbawienia wolności w warunkach przeludnienia, w celach, w których na skazanego przypadało mniej niż 3m 2 powierzchni przy nieodpowiednich warunkach bytowych i sanitarnych, bez oddzielenia toalety od reszty celi zatem, że doszło do naruszenia jego określonego dobra osobistego. Przechodząc do pierwszego zarzutu apelacji zważyć należy, że w istocie rzeczy apelacja powoda opiera się na zarzucie sprzeczności istotnych ustaleń sądu z zebranym w sprawie materiale dowodowym. Tego rodzaju sprzeczność, która mogłaby mieć wpływ na wynik sprawy, zachodzi wtedy gdy powstaje dysharmonia między materiałem zgromadzonym w sprawie a konkluzją do jakiej dochodzi sąd na podstawie tego materiału. W istocie rzeczy chodzi tu więc o sytuację gdy sąd zebrał materiał dowodowy, ale źle go ocenił. Dlatego też owa sprzeczność polega na przeinaczeniu treści dowodu, a nadto obejmuje wszystkie wypadki wadliwości wynikające z naruszenia art. 233 § 1 k.p.c., a więc błędy popełnione przy ocenie zebranego w sprawie materiału dowodowego. Zatem sprzeczność ta występuje w wypadku, oprócz przeinaczenia dowodu, gdy sąd pominie pewne zebrane w sprawie dowody – wbrew obowiązkowi oceny całokształtu okoliczności sprawy; gdy sąd przyjmie pewne fakty za udowodnione, chociaż nie zostały one w ogóle lub nawet 14 --- STRONA 15 --- dostatecznie potwierdzone, a szczególnie wtedy gdy ocena materiału dowodowego koliduje z zasadami doświadczenia życiowego lub regułami logicznego rozumowania, co oznacza, iż sąd wyprowadził błędny logicznie wniosek z ustalonych przez siebie okoliczności. W ocenie Sądu Apelacyjnego, na gruncie rozpoznawanej sprawy, tak rozumianych uchybień w zakresie oceny dowodów Sądowi Okręgowemu postawić nie można. Sąd ten wskazał dowody rzeczowe (z dokumentów) oraz osobowe, którym dał wiarę i w oparciu o które poczynił prawidłowe ustalenia faktyczne znajdujące oparcie w zebranym w sprawie materiale dowodowym w granicach aktywności procesowej stron. Sąd Apelacyjny te ustalenia podziela i przyjmuje za własne. Sąd pierwszej instancji oceny zeznań świadków, dowodów rzeczowych dokonał również w oparciu o przesłuchanie powoda, do którego szczegółowo się odniósł. (por. k. 364-365). Uwzględniając powyższe uznać należy, iż Sąd pierwszej instancji dowody zgromadzone w sprawie ocenił w granicach zakreślonych przepisem art. 233 § 1 k.p.c., zaś ogólnie sformułowany zarzut apelacji o tym, iż ustalenia te dotknięte są jakimkolwiek błędem na podzielenie nie zasługuje. Sąd Apelacyjny podziela również wnioski wyciągnięte przez Sąd Okręgowy z prawidłowo poczynionych ustaleń i również przyjmuje je za swoje. Rację ma Sąd Okręgowy, iż powód nie wykazał zasadności przytoczonych w pozwie i kolejnych pismach procesowych zarzutów, które w istocie zanegował sam w toku przesłuchania(por. k. 335-337). Nie wykazał, że doszło do naruszenia jego dóbr osobistych (godności, prawa do intymności w jednostkach pozwanego). Podzielić należy stanowisko, iż działanie pozwanego którego powód upatrywał się w naruszeniu normy z art. 110 § 2 k.k.w. nie było bezprawne, skoro na gruncie przepisu art. 248 k.k.w. obowiązującego w czasookresie objętym żądaniem pozwu, o umieszczeniu poszkodowanego w warunkach w których powierzchnia w celi na jednego osadzonego wynosiła mniej niż 3m 2 w poszczególnych jednostkach penitencjarnych warunki uzależniające zastosowanie w/w przepisu zostały każdorazowo spełnione. Wbrew twierdzeniom apelacji nie doszło do naruszenia również art. 3 Europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. Co podkreślił w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd Okręgowy z orzecznictwa Trybunału jednoznacznie wynika, że powierzchnia celi przysługująca osadzonemu nie jest samoistną i wystarczającą przesłanką do oceny czy doszło do naruszenia praw zagwarantowanych w Konwencji, skoro przy ustalaniu, czy warunki pobytu w zakładzie przekraczają zakres dolegliwości uzasadniających stwierdzenie, że doszło do naruszenia art. 3 Konwencji Trybunał posługuje się kryterium tzw. kumulatywnej oceny zaistniałych warunków polegających na kompleksowej ocenie wszystkich aspektów warunków oraz rygorów pozbawienia wolności wskazanych na karcie 562-565 akt. Nie zachodzi potrzeba ich 15 --- STRONA 16 --- powtarzania stąd odesłanie na w/w kartę. Na gruncie rozpoznawanej sprawy brak jest podstaw do przyjęcia, że zachowanie pozwanego stworzyło niegodziwe, poniżające dla powoda jako osadzonego warunki lub też że miało miejsce tolerowanie przez pozwanego takich warunków przez dłuższy okres czasu, co z kolei uzasadniałoby podzielenie zarzutów powoda co do bezprawnego zachowania pozwanego rodzącego prawo do ochrony godności, poszanowania życia intymnego na tle art. 24 k.c. Na tle regulacji art. 24 k.c. bezprawność wyłącza działanie mające uznanie w przepisach prawa. Z przesłuchania powoda w ogóle nie wynika, że w placówkach pozwanego doznał on cierpień i upokorzenia przekraczających konieczny element cierpienia związanego z odbywaniem kary pozbawienia wolności, przy bierności ze strony jednostek penitencjarnych nie dbających o remonty, o poprawę warunków odbywania kary i godzących się na przepełnienie cel, nie dbających o zwiększenie powierzchni mieszkalnych, zatem poprawę warunków odbywania kary, a także kulturalnych i żywnościowych. Powód jako osoba odbywająca karę pozbawienia wolności musi się liczyć z pewnymi ograniczeniami swobód i praw wiążących się – jak wykazało postępowanie dowodowe – w granicach prawnych regulujących odbywanie kary pozbawienia wolności. Dodać należy, iż powód na własne żądanie trafił z zakładu półotwartego, w którym mógł swobodnie poruszać się przez całą dobę po całym pawilonie, a przez większą część dnia poza nim po wyznaczonym terenie – do zamkniętego czy to w wyniku bójki jakiej się dopuścił się w zakładzie półotwartym, czy też z obawy przed współosadzonymi na skutek zaciąganych od innych więźniów pożyczek i nie dokonanie ich zwrotu. W stanie faktycznym rozpoznawanej sprawy Sąd Apelacyjny nie dopatrzył się naruszenia przepisów prawa materialnego wskazanego przez apelującego. Reasumując, podnieść należy iż subiektywne przekonanie apelującego, iż podczas pobytu u pozwanego doszło do naruszenia jego godności, podkreślone w apelacji, na gruncie rozpoznawanej sprawy samo przez się nie uzasadnia tak powództwa, jak i apelacji. Pozwane jednostki pozwanego podejmowały wszelkie różne działanie – wskazane w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku – by zagwarantować osadzonym, w tym powodowi, zgodne z kodeksem karnym wykonawczym i przepisami aktów wykonawczych warunki odbywania kary pozbawienia wolności. Skoro roszczenie powoda co do zasady nie jest usprawiedliwione, bo nie doszło do naruszenia dobra osobistego powoda, zarzucanego w apelacji, przez pozwanego, to przepis art. 448 k.c. nie miał w ogóle zastosowania, zatem również i zarzut naruszenia przepisu 448 k.c. na podzielenie nie zasługuje. 16 --- STRONA 17 --- Roszczenie powoda ma charakter majątkowy (żądanie świadczenia pieniężnego) i jak wskazał Sąd Okręgowy zgodnie z przepisem art. 117 k.c., art. 120 k.c. w zw. z art. 442 § 1 zdanie 1 k.c. (w brzmieniu obowiązującym przed 10 sierpnia 2007 r.) uległo przedawnieniu co do czasookresu odbywania kary pozbawienia wolności w jednostkach penitencjarnych pozwanego sprzed 26 stycznia 2006 r. (Zakład Karny w (…), Areszt Śledczy w (…), Zakład Karny w (…), Zakład Karny w (…), a także co do w/w czasookresu Zakład Karny w (…), Areszt Śledczy w (…), Areszt Śledczy w (…)). Z przyczyn wyżej naprowadzonych apelacja jako bezzasadna podlegała oddaleniu w oparciu o przepis art. 385 k.p.c. Sąd Apelacyjny oddalił wniosek pełnomocnika powoda zawarty w apelacji o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej powodowi z urzędu w postępowaniu apelacyjnym (pkt 2). Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348;z późn. zm.), a konkretnie § 16. wniosek o przyznanie takich kosztów powinien zawierać oświadczenie, że koszty te /opłaty - § 15) nie zostały zapłacone w całości lub w części. Pełnomocnik nie był obecny na rozprawie apelacyjnej, a w apelacji nie złożył oświadczenia o treści jak w przytoczonym § 16. Z tych też przyczyn wniosek podległ oddaleniu. Zgodnie z przepisem art. 108 ustawy z 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz. U. Nr 167, poz. 1398; z póź. zm.) zwolnienie od kosztów sądowych nie zwalnia strony od obowiązku zwrotu kosztów procesu pełnomocnikowi. Powód jest zwolniony od kosztów sądowych (por. k. 22). Jak wynika z przesłuchania apelującego termin upływu kary przewidziany jest na maj 2011 r. Od ośmiu lat odbywa karę pozbawienia wolności. Nie posiada oszczędności, nie jest zatrudniony w zakładzie karnym, ma zadłużenie bankowe (por. k. 337). W ocenie Sądu Apelacyjnego sytuacja życiowa i materialna powoda, charakter dochodzonego roszczenia uzasadniają odstąpienie od zasady odpowiedzialności za wynik procesu i zastosowanie przepisu art. 102 k.p.c., tym samym nie obciążanie powoda kosztami zastępstwa procesowego pozwanego reprezentowanego przez Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa. 17 --- STRONA 18 --- 18