Postanowienie V ACa 638/11 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 20 grudnia 2011 r. Sąd Apelacyjny w Katow

--- STRONA 1 --- Sygn. akt V ACa 638/11 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 20 grudnia 2011 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach V Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący: SSA Grzegorz Stojek (spr.) Sędziowie: SA Lucjan Modrzyk SA Anna Tabak Protokolant: Anna Fic po rozpoznaniu w dniu 20 grudnia 2011 r. w Katowicach na rozprawie sprawy z powództwa W. B. i K. B. przeciwko Skarbowi Państwa - Prezesowi Sądu Rejonowego w (…) o zapłatę na skutek apelacji powodów od wyroku Sądu Okręgowego w Gliwicach z dnia 9 sierpnia 2011 r., sygn. akt I C 39/11 uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w Gliwicach do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach postępowania apelacyjnego. _ßwšš fiş __, _ Uuv/W „Ę _ --- STRONA 2 --- Sygn. akt V ACa 638/11 UZASADNIENIE Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy w Gliwicach oddalił powództwo W. B. i K. B. przeciwko pozwanemu Skarbowi Państwa reprezentowanemu przez Prezesa Sądu Rejonowego w (…) o zapłatę 79.783,96 zł z ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia pozwu i kosztami procesu, a także orzekł o kosztach procesu. Rozstrzygnięcie oparł na następujących ustaleniach i ocenach prawnych. W dniu 18 maja 2005 r. do Sądu Rejonowego w (…) wpłynął pozew powodów W. B. i K. B.o zapłatę 46.816 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 31 sierpnia 2004 r. tytułem odszkodowania za szkodę wyrządzoną przez zwierzynę leśną w należących do nich uprawach rzepaku oraz o zasądzenie kosztów procesu. Sprawa została zarejestrowana pod sygnaturą akt I C 575/05. Jako stronę pozwaną powodowie wskazali Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe Nadleśnictwo (…) . Pozew został sporządzony i wniesiony w imieniu powodów przez profesjonalnego pełnomocnika, któremu powodowie udzielili pełnomocnictwa „do reprezentowania naszych interesów w sprawie przeciwko Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe Nadleśnictwo (…) ”. W kolejnych pismach procesowych wnoszonych w toku postępowania pełnomocnik powodów popierał roszczenie, konsekwentnie kierując je przeciwko Państwowemu Gospodarstwu Leśnemu Lasom Państwowemu Nadleśnictwu (…) . Sąd Rejonowy w (…) , zgodnie z żądaniem powodów, w orzeczeniach sądowych i pismach kierowanych do stron wskazał Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe Nadleśnictwo (…) jako stronę pozwaną. Jedynie w niektórych protokołach posiedzeń sądowych stronę pozwaną oznaczono jako Skarb Państwa-Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe, Nadleśnictwo (…) . Pozwany Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe Nadleśnictwo (…) w (…) kwestionowało w całości żądanie powodów, tak co do zasady, jak i wysokości. Wyrokiem z 29 września 2009 r. Sąd Rejonowy w (…) zasądził od pozwanego Państwowego Gospodarstwa Leśnego Lasy Państwowe Nadleśnictwa (…) w (…) „solidarnie na rzecz powodów” K. B. i W. B. kwotę 44.531,66 zł z ustawowymi odsetkami od 31 sierpnia 2004 r., umorzył postępowanie w części, w której powodowie ograniczyli powództwo oraz orzekł o kosztach procesu. Sąd Okręgowy w (…) , rozpoznając sprawę na skutek apelacji pozwanego od wskazanego wyroku, postanowieniem z 18 lutego 2010 r. uchylił zaskarżony wyrok i odrzucił pozew. W uzasadnieniu postanowienia Sąd Okręgowy w (…) podał, że dokonane przez powodów oznaczenie strony pozwanej jest dla sądu wiążące i bez ich inicjatywy nie 2 --- STRONA 3 --- może być przez sąd zmienione. Powodowie jako stronę pozwaną wskazali Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe Nadleśnictwo (…) w (…) . Zgodnie z ustawą o lasach, Lasy Państwowe są państwowymi jednostkami organizacyjnymi i jako takie nie mają osobowości prawnej oraz odpowiadającej jej zdolności sądowej w postępowaniu cywilnym, o której mowa w art. 64 § 1 kpc. Braku tego nie można usunąć, gdyż niemożliwe jest pozaprawne przydanie Lasom Państwowym podmiotowości prawnej, stąd też ze swej istoty jest to brak nieusuwalny skutkujący odrzuceniem pozwu. Sąd Okręgowy wyjaśnił, że w sprawie mają zastosowanie przepisy prawa regulujące odpowiedzialność odszkodowawczą Skarbu Państwa w brzmieniu obowiązującym od 1 września 2004 r., skoro powodowie wnieśli pozew do Sądu Rejonowego w (…) w sprawie I C 575/05 w dniu 18 maja 2005 r. Zarzucają bowiem, że Sąd Rejonowy w (…) nie zobowiązał ich do prawidłowego oznaczenia strony pozwanej w sprawie o sygnaturze akt I C 575/05, na skutek czego pozew został odrzucony z uwagi na brak zdolności sądowej pozwanego po 5-letnim postępowaniu, przez co ich roszczenie uległo przedawnieniu. Zgodnie z art. 417 § 1 kc, w brzmieniu obowiązującym od 1 września 2004 r., za szkodę wyrządzoną przez niezgodne z prawem działanie lub zaniechanie przy wykonywaniu władzy publicznej odpowiedzialność ponosi Skarb Państwa lub jednostka samorządu terytorialnego lub inna osoba prawna wykonująca tę władzę z mocy prawa. Sąd Okręgowy stwierdził, że powodowie nie udowodnili przesłanek tej odpowiedzialności, to jest szkody, bezprawności działania lub zaniechania i związku przyczynowego między określonym zachowaniem a szkodą. Nie wykazali też bezprawności działania lub zaniechania Skarbu Państwa, która polega na zachowaniu nieuwzględniającym nakazy i zakazy wynikające z normy prawnej. Powodowie wytoczyli powództwo jednoznacznie oznaczając jako stronę pozwaną jednostkę organizacyjną niemającą osobowości prawnej i w konsekwencji również zdolności sądowej. W postępowaniu przed Sądem Rejonowym w (…) reprezentowani byli przez profesjonalnego pełnomocnika – adwokata, który konsekwentnie domagał się naprawienia szkody od Państwowego Gospodarstwa Leśnego Lasy Państwowe, chociaż Sąd Rejonowy kilkakrotnie (omyłkowo) w protokołach rozpraw wskazywał, że stroną pozwaną powinien być Skarb Państwa. Skutkiem takiego działania powodów było odrzucenie pozwu na podstawie art. 199 § 1 pkt 3 kpc z uwagi na brak zdolności sądowej pozwanego. Brak zdolności sądowej stanowi przeszkodę procesową, którą sąd ma obowiązek wziąć z urzędu pod rozwagę w każdym stanie sprawy (art. 202 kpc). Brak zdolności sądowej może mieć charakter pierwotny albo następczy. W obu przypadkach może być usuwalny albo nieusuwalny. Sąd stwierdzając brak zdolności sądowej powinien przede wszystkim ocenić, jaki jest jej charakter, bowiem od prawidłowej w tym zakresie oceny zależą dalsze czynności 3 --- STRONA 4 --- i decyzje procesowe sądu. Pierwotny brak zdolności sądowej zachodzi wtedy, gdy jako strona postępowania sądowego występuje jednostka niemająca zdolności sądowej, a usunięcie tego braku nie jest możliwe albo jako strona występuje jednostka niemająca zdolności sądowej, którą może jednak uzyskać przez np. wpis do odpowiedniego rejestru konstytuującego tę jednostkę jako osobę prawną, a także wtedy, gdy jako strona oznaczony został w pozwie podmiot nieistniejący (nieżyjąca osoba fizyczna lub jednostka organizacyjna, która nigdy nie powstała albo ustała przed wniesieniem pozwu). W pierwszej i trzeciej sytuacji zachodzi pierwotny i nieusuwalny brak zdolności sądowej. W sytuacjach tych nie ma zastosowania art. 70 kpc. Brak zdolności sądowej odnosi się do podmiotu będącego stroną procesową, dlatego konieczną przesłanką uzupełnienia tego braku jest zachowanie tożsamości stron, a więc zachowanie takiego stanu rzeczy, w którym zarówno przed uzupełnieniem, jak i po uzupełnieniu braku zdolności sądowej stroną pozostaje ta sama jednostka. Warunek ten nie zostałby spełniony, gdyby w miejsce jednego podmiotu wstępował inny podmiot. Sąd Okręgowy w (…) w postanowieniu z 18 lutego 2010 r. wskazał, że braku zdolności sądowej pozwanego Państwowego Gospodarstwa Leśnego Lasy Państwowe nie można było usunąć, gdyż „niemożliwe jest pozaprawne przydanie Lasom Państwowym podmiotowości prawnej, stąd też ze swej istoty jest to brak nieusuwalny”. Z tych względów Sąd Rejonowy w (…) nie miał podstaw do zobowiązywania pełnomocnika powodów do prawidłowego oznaczenia strony pozwanej, a zatem pozwanemu w niniejszym procesie Skarbowi Państwa nie można zarzucić bezprawności. Gdy natomiast w procesie jako strona występuje Skarb Państwa, a wadliwie została określona jego jednostka organizacyjna, z której działalnością wiąże się dochodzone roszczenie, sąd ma obowiązek z urzędu określić właściwą jednostkę organizacyjną, która, zgodnie z art. 67 § 2 kpc, powinna w sprawie reprezentować Skarb Państwa. W sprawie I C 575/05 Sądu Rejonowego w (…) sytuacja procesowa była jednak inna, gdyż jeśli w procesie występuje jednostka organizacyjna niemająca osobowości prawnej, sąd nie jest władny oznaczyć jako strony Skarbu Państwa. Sąd nie może bowiem ingerować w treść zgłoszonego przez powoda roszczenia procesowego, a w szczególności narzucać powodowi wskazania strony pozwanej. Powodowie nie wykazali również, aby w związku z działaniem Sądu Rejonowego w (…) ponieśli szkodę. Pozwany w sprawie I C 575/05 Sądu Rejonowego w (…) (Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe Nadleśnictwo (…) ) kwestionował w całości żądanie powodów zarówno co do zasady, jak i wysokości, zaś wyrok tego Sądu, zasądzający na rzecz powodów kwotę 44.531,66 zł z ustawowymi odsetkami od 31 sierpnia 2004 r., nie uprawomocnił się, a zatem nie może stanowić dowodu rozmiaru szkody poniesionej przez powodów. 4 --- STRONA 5 --- Orzeczenie o kosztach procesu uzasadnił treścią art. 98 i art. 99 kpc oraz § 6 pkt 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.). W apelacji powodowie wnieśli o zmianę zaskarżonego wyroku przez uwzględnienie powództwa i zasądzenie kosztów postępowania apelacyjnego, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach postępowania apelacyjnego. Zarzucili naruszenie prawa materialnego, mianowicie art. 417 § 1 kc oraz przepisów postępowania, mianowicie art. 236, art. 233 § 1 i art. 328 § 2 kpc. Pozwany wniósł o oddalenie apelacji i zasądzenie kosztów postępowania apelacyjnego. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje. Apelacja zasługuje na uwzględnienie. Sąd Apelacyjny podziela ustalenia Sądu Okręgowego w przedmiocie przebiegu procesu w sprawie I C 575/05 Sądu Rejonowego w (…) i w tym zakresie, jako prawidłowe, przyjmuje je za własne. Trafnie skarżący podnoszą, że w pozwie wnieśli o przeprowadzenie szeregu dowodów z dokumentów zgromadzonych w aktach I C 575/05 Sądu Rejonowego w (…) , wskazując tezy dowodowe, jakie zamierzali tymi dowodami wykazać, wśród nich rozmiar szkody w uprawach, odmowę jej naprawienia w istocie w całości, poza niewielką częścią, co stało się przyczyną ograniczenia powództwa we wcześniejszym procesie, o który idzie, a ponadto działanie przez pozwanego w tamtej sprawie przez osobę reprezentującą jednostkę organizacyjną Skarbu Państwa. Odwołali się przecież do dokumentów w postaci wyroku Sądu Rejonowego i uzasadnienia tego orzeczenia oraz protokołów zawierających zeznania świadków określonych z imienia i nazwiska, opinii biegłego, operatów, notatek służbowych i not księgowych oraz pełnomocnictwa. Tymczasem Sąd pierwszej instancji nie przeprowadził tych dowodów, nie odmówił też ich przeprowadzenia, nie zajmując w ogóle stanowiska w tym przedmiocie. Ograniczył się do nieznanego procedurze cywilnej dowodu z akt innej sprawy. W judykaturze wielokrotnie wskazywano, że w sytuacji, o jaką chodzi w niniejszej sprawie dowodami mogą być tylko poszczególne dokumenty z akt innego postępowania sądowego, a także jak taki dowód powinien być przeprowadzony 5 --- STRONA 6 --- z uwzględnieniem zwłaszcza takiej sytuacji, gdy poprzedni proces toczył się pomiędzy innymi (w całości bądź częściowo) podmiotami niż postępowanie późniejsze (równoległe, w każdym razie inne), w którym miałby być przeprowadzony dowód z dokumentów zgromadzonych w aktach innej sprawy (pozwany w odpowiedzi na apelację sam zwraca uwagę na judykaturę w tym przedmiocie, wskazując konkretne judykaty). Strona procesu, w którym mają być wykorzystane dokumenty z akt innego postępowania musi mieć zachowaną możliwość kwestionowania dowodów z innej sprawy, której nie była stroną, by proces był bezpośredni. Postępowanie Sądu pierwszej instancji uniemożliwiło powodom choćby próbę dowodzenia przesłanek odpowiedzialności Skarbu Państwa. Skoro nie oddalono wniosków dowodowych powodów ze wskazaniem przepisów prawa, które pozwalałyby na to, ani dowodów tych nie przeprowadzono nie można teraz zasadnie twierdzić, że przesłanek odpowiedzialności pozwanego nie wykazali. Wywód taki sprowadzałby się obecnie się do analizowania wyników nieprzeprowadzonego postępowania dowodowego, co jest niemożliwe. Nie da się więc na obecnym etapie postępowania powiedzieć, że dowody te byłyby wystarczające, jak też, że ich przeprowadzenie jest zbędne dla rozstrzygnięcia. Jeśli zaś idzie o bezprawność, jako przesłankę odpowiedzialności Skarbu Państwa, powodowie twierdzą o naruszeniu przez Sąd Rejonowy w (…) art. 202 kpc przez jego odpowiednio wczesne niezastosowanie, by nie pozostawali w przekonaniu uzasadnionym postępowaniem tego Sądu, że proces wytoczyli prawidłowo pod względem podmiotowym, co w ich ocenie zapobiegłoby przedawnieniu roszczenia odszkodowawczego poddanego pod rozpoznanie w sprawie I C 575/05 Sądu Rejonowego w (…) . Inaczej mówiąc, w niniejszej sprawie nie idzie o to, że Sąd Rejonowy w (…) nie mógł samodzielnie zmienić oznaczenia strony pozwanej, lecz że w takiej sytuacji nie odrzucił pozwu przez kilka lat i prowadził postępowanie dowodowe, choć proces przy takim określeniu strony pozwanej, jak uczynili to powodowie, nie mógł się skończyć inaczej niż odrzuceniem pozwu, co ostatecznie nastąpiło. Ponieważ powodowie odwołują się do usprawiedliwionego okolicznościami wieloletniego przekonania o prawidłowym pod względem podmiotowym zakreśleniu procesu toczącego się pod sygnaturą I C 575/05 Sądu Rejonowego w (…) , do czasu rozstrzygnięcia przez Sąd drugiej instancji w tamtej sprawie, chybiona jest argumentacja Sądu Okręgowego, który wydał zaskarżony wyrok, o możliwości równoległego wniesienia pozwu przeciwko Skarbowi Państwa o odszkodowanie za szkody w uprawach i prowadzenia go jednocześnie ze sprawą I C 575/05 Sądu Rejonowego w (…) . Rodzi się retoryczne w tych okolicznościach pytanie o racjonalność takiego działania powodów, skoro Sąd Rejonowy nie odrzucał ich pozwu przez kilka lat. Reasumując, zaskarżony wyrok podlega uchyleniu, a sprawa przekazaniu Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach postępowania 6 --- STRONA 7 --- apelacyjnego, gdyż wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości (art. 386 § 4 i art. 108 § 2 kpc). Ponownie rozpoznając sprawę Sąd pierwszej instancji stanie przed zagadnieniem, o ile powodowie wykażą pozostałe przesłanki odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa, co jest przyczyną szkody, której naprawienia domagają się w niniejszym procesie, skoro w sprawie I C 575/05 Sądu Rejonowego w (…) działali z profesjonalnym pełnomocnikiem procesowym, ewentualnie też, czy właśnie w ten sposób przyczynili się do szkody, że działając z profesjonalnym pełnomocnikiem przez kilka lat podtrzymywali powództwo nieprawidłowo określone podmiotowo i jeśli tak, w jakim zakresie przyczynili się przez to do szkody. 7