Wyrok V ACa 542/08 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 8 stycznia 2009 r. Sąd Apelacyjny w Katow

--- STRONA 1 --- Sygn. akt V ACa 542/08 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 8 stycznia 2009 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach V Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący : SSA Zofia Kołaczyk Sędziowie : SA Urszula Bożałkińska (spr.) SA Tomasz Pidzik Protokolant : Barbara Wójtowicz po rozpoznaniu w dniu 8 stycznia 2009 r. w Katowicach na rozprawie sprawy z powództwa A. G. przeciwko Skarbowi Państwa – Dyrektorowi Aresztu Śledczego w (…) o zapłatę na skutek apelacji pozwanego od wyroku Sądu Okręgowego w Gliwicach z dnia 22 września 2008 r., sygn. akt I C 182/07 prostując w zaskarżonym wyroku oznaczenie strony pozwanej jako Skarb Państwa – Dyrektor Aresztu Śledczego w (…) , zmienia zaskarżony wyrok w punkcie 1 w ten sposób, że powództwo oddala. _ßwšš fiş __, _ Uuv/W „Ę _ --- STRONA 2 --- Sygn. akt V ACa 542/08 UZASADNIENIE Powód A. G. wniósł ostatecznie o zasądzenie na swoją rzecz od pozwanego Skarbu Państwa – Aresztu Śledczego w (…) kwoty 80 000 zł z ustawowymi odsetkami od dnia wyroku do dnia zapłaty, zasądzenie od pozwanego kosztów procesu oraz nadanie wyrokowi rygoru natychmiastowej wykonalności. W uzasadnieniu podał, że przebywał w Areszcie Śledczym w (…) w charakterze osoby tymczasowo aresztowanej od 17 stycznia do chwili wniesienia pozwu. Jego zdaniem w trakcie pobytu powoda w areszcie pozwany nie wywiązywał się z obowiązków zapewnienia powodowi minimalnych warunków bytowych odpowiadających standardom zdefiniowanym w Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, Europejskiej Konwencji o zapobieganiu torturom oraz nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu albo karaniu, Europejskimi Regułami Więziennymi a także zaleceniami Europejskiego Komitetu Zapobiegania Torturom sugerującymi zwiększenie powierzchni przypadającej na jednego osadzonego z 3 do 4 m 2 oraz normami Kodeksu Karnego Wykonawczego. Z tych względów powód przypisuje pozwanemu odpowiedzialność za nadmierne przeludnienie oraz wynikający z tego brak należytego wyposażenia celi, przeciążenie systemu opieki zdrowotnej wynikające z przeludnienia, nieodpowiednie wyżywienie (niewłaściwa jakość i temperatura potraw, waga niezgodna z ustalonym jadłospisem), ograniczenie zajęć kulturalno – oświatowych poprzez bezzasadne izolowanie osób niepalących od osób palących, poprzez zakaz palenia na świetlicy, brak dostępu do aktów prawnych, brak warunków do utrzymania higieny osobistej, złe oświetlenie cel oraz ich zły stan techniczny (brud, wilgoć powodując zaduch, stęchliznę oraz butwienie ubrań, pościeli i innych przedmiotów), zły stan kącika sanitarnego, obecność szczurów, brak wentylacji w celach, brak dostępu do światła słonecznego w celach, brak wymiany powietrza, zagrzybienie ścian), zmuszanie do zamieszkiwania w świeżo odmalowanej farbą olejną celi, co powodowało napady duszności, kaszlu, wymioty oraz krwotoki, lekceważenie tych oraz innych (zawroty głowy, zaburzenia równowagi, bóle brzucha, kołatanie serca, nerwice i nerwobóle)problemów ze zdrowiem przez więzienną służbę zdrowia, lekceważenie skarg powoda przez pracowników pozwanego. W wyniku tego powodowi wyrządzono poważną szkodę niematerialną 2 --- STRONA 3 --- W odpowiedzi pozwany wniósł o oddalenie powództwa, zasądzenie od powoda na rzecz pozwanego kosztów procesu według norm przepisanych. Po przeprowadzonym postępowaniu dowodowym Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny. W trakcie wizytacji przeprowadzonej w dniach 25 - 26 września 2006 r. stwierdzono u pozwanego, że przeludnienie wynosiło 135% ustalonej pojemności (537 osadzonych na 395 miejsc). Był to w zasadzie jedyny negatywny fakt, na jaki zwrócono uwagę. W 2006 r. na cele mieszkalne zaadaptowano budynek gospodarczo – magazynowy, w wyniku czego przybyło w areszcie 14 cel o łącznej pojemności 76 miejsc. W związku z tym, już w okresie pobytu powoda zaobserwowano zjawisko spadku przepełnienia cel, które jednak w dalszym ciągu występowało. W areszcie zaludnienie wynosiło 130, 2 % pojemności aresztu (stan na 13 marca 2007 r.), na koniec czerwca wynosiło 115, 9 % a na koniec września 2007 r. 113, 6%. Ze spadkiem przeludnienia związany był spadek ilości osadzonych, którym nie zapewniano ustawowej normy powierzchni mieszkalnej wynoszącej 3 m 2 ; w podanych wyżej okresach wynosiła ona odpowiednio 398, 278 oraz 260 osadzonych. Ponadto przeprowadzono remont 13 cel obejmujący m. in. malowanie ścian, wymianę podłóg, wymianę instalacji wodno – kanalizacyjnej i modernizację instalacji elektrycznej, wyremontowano posterunek bramowy i poczekalnię dla osób odwiedzających, zaprojektowano adaptację hali samochodowej na warsztaty gospodarcze w których pracują osadzeni. Powód przebywał w Areszcie Śledczym w (…) w charakterze osoby tymczasowo aresztowanej od dnia 17 stycznia do 10 października 2007 r. Początkowo przebywał w celi nr (…) (pięcioosobowej, gdzie przebywały 3 - 4 osoby). 6 dni później przeniesiono go do celi nr (…) (5 osób/5 miejsc) a dnia 5 lutego do celi nr (…) (3/3), gdzie przebywał do 8 lutego. Tego dnia na jeden dzień umieszczono go w celi (…) (5 osobowej) a następnie do celi nr (…) (3 osadzonych), gdzie przebywał do 26 lutego. Wtedy przeniesiono go do celi nr (…) (3 osadzonych). 30 marca ponownie przeniesiono go do celi nr (…) (3 osadzonych), skąd 6 czerwca przeniesiono go do celi nr (…) (8 osób/5 miejsc). Po 16 dniach (22 czerwca) umieszczono go w celi nr (…) (3 osadzonych). Wszystkie cele, poza celą nr (…) (pięcioosobowa) były pomieszczeniami dwuosobowymi. We wszystkich celach, w których umieszczano powoda (poza celą (…) ) był grzyb. W celach (…) panowała wilgoć, a w celach (…) były porozbijane i spękane ubikacje z których ciekła woda. W trzech pierwszych, z wyżej wymienionych cel stosowane było światło jarzeniowe, co bardzo 3 --- STRONA 4 --- powodowi przeszkadzało. W celi (…) wymieniono podłogę i zamalowano grzyba farbami olejnymi i emulsyjnymi, jednakże grzyb wychodził spod nich po 3 – 4 tygodniach. Powód przebywał w celach dla niepalących. W trakcie pobytu na świetlicy nie udało mu się jednakże uniknąć przebywania z osobami niepalącymi. Z uwagi na remont cel oraz okresowe przeszukiwanie cel był przenoszony do celi przejściowej, w której były odrapane ściany oraz nieposprzątana ubikacja. Do celi dostarczano mu ciepłe jedzenie w termosach. Temperaturę potraw uprzednio sprawdzano specjalnym termometrem a wielkość porcji na bieżąco sprawdzana zarówno przez szefa kuchni jak i oddziałowych. Powód nie składał zastrzeżeń zarówno co do wagi posiłku jak i jego składu. Nie izolowano go od zajęć na świetlicy; miał zapewnianą kąpiel oraz prysznic w ilościach przewidzianych regulaminem. Również w celi mógł się umyć. Nie miał problemów z uzyskaniem zgody na posiadanie własnych sprzętów w rodzaju lampki nocnej, czajnika elektrycznego, radia czy telewizora, co świadczy o tym, że zachowywał się poprawnie, zgodnie z regulaminem aresztu. W trakcie pobytu w areszcie chodził do lekarza, który był raz w tygodniu na zapisy. Lekarza nie było w dni wolne od pracy czy też w okresach świątecznych. Była jedynie pielęgniarka w soboty od 7 do 19. W tych okresach w razie konieczności można było wezwać pogotowie, a powód otrzymywał zapisane leki. W areszcie powód zaczął chorować na nadciśnienie, duszności i krwotoki z nosa. Nadciśnienie było rzędu 150/90 do 180/100. Badania nie stwierdziło zmian nadciśnieniowych na dnie oka. Zapis EKG był prawidłowy a wykonane badanie laboratoryjne wykluczyło nerkową przyczynę nadciśnienia. W związku z krwotokami był dwukrotnie konsultowany u laryngologa. Dodatkową konsultację kardiologiczną wykonano w Areszcie Śledczym w S., dokąd powoda przeniesiono z G. (nie w celach medycznych lecz do innej sprawy). Powód w Areszcie brał leki (…) . Po ich zażywaniu czasami utrzymywała się u niego górna wartość prawidłowego ciśnienia. Leki te zostały utrzymane przez kardiologa. Nie stwierdzono zwrotu niezażytych leków. Trapiące powoda dolegliwości ustąpiły po opuszczeniu aresztu. Czyniąc powyższe ustalenia Sąd Okręgowy zważył, co następuje: Kierując się sformułowanym w pozwie wyrażeniem „szkody niematerialnej” Sąd przyjął, iż powód dochodzi roszczeń z tytułu ochrony dóbr osobistych. W dostatecznie wyraźny sposób wskazał powód podstawę faktyczną dochodzonego roszczenia opisując warunki w jakich przebywał w areszcie. Podnosił, że warunki te naruszały jego godność 4 --- STRONA 5 --- i miały wpływ na stan jego zdrowia. Wskazane zatem zostało zarówno naruszone co najmniej dwa dobra osobiste, jak i sposób jego naruszenia oraz okoliczności w jakich do tego miało dojść. Należało zwrócić uwagę, na przyjętą w polskim prawie konstrukcji wielości dóbr osobistych o czym świadczy treść art. 23 kodeksu cywilnego zawierający przykładowe wyliczenie takich dóbr. Sąd również miał na względzie zasadę domniemania bezprawności działania podmiotu te dobra naruszającego. Zgodnie z art. 30 Konstytucji, przyrodzona i niezbywalna godność człowieka jest nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona stanowi obowiązek władz publicznych. Obowiązek ten powinien być realizowany przez władze publiczne przede wszystkim wszędzie tam, gdzie Państwo działa w ramach imperium, realizując swoje zadania represyjne, których wykonanie nie może prowadzić do większego ograniczenia praw człowieka i jego godności, niż to wynika z zadań ochronnych i celu zastosowanego środka represji. Wymóg zapewnienia przez Państwo godziwych warunków pobytu w charakterze osoby tymczasowo aresztowanej jest jednym z podstawowych wymogów nowożytnego państwa prawa, znajdującym wyraz w normach prawa międzynarodowego. Europejski Trybunał Praw Człowieka, rozpoznając sprawy dotyczące warunków odbywania kary pozbawienia wolności, uznał za obowiązek państwa dokonywanie systematycznej kontroli decyzji podejmowanych w zakładach karnych w celu zapewnienia odpowiednich warunków życia więźniów, z uwzględnieniem normalnych i uzasadnionych wymagań związanych z pozbawieniem wolności (wyrok z dnia 5 grudnia 1979 r., skarga 8224/78, i z dnia 12 stycznia 1995 r., skarga 21915/93). Zajmując się kwestią wielkości celi, w jakiej powinni przebywać więźniowie, jako elementu zapewnienia godziwych warunków odbywania kary pozbawienia wolności, Trybunał uznał za sprzeczną ze standardami Europejskiego Komitetu Zapobiegania Torturom powierzchnię 2,8 m 2 , przypadającą na osadzonego w sprawie zakończonej wyrokiem z dnia 9 marca 2006 r. (skarga nr 73786/01). W orzeczeniu z dnia 19 kwietnia 2001 r. (skarga nr 28524/95) stwierdził, że przebywanie w zatłoczonej celi z nieodpowiednią wentylacją i z otwartą toaletą, brakiem możliwości uczestniczenia w zajęciach i kursach oraz korzystania z biblioteki, powoduje wzrost poczucia przygnębienia i niższości i może być oceniane jako upokarzające oraz poniżające traktowanie więźniów, stanowiące naruszenie art. 3 e.k.p.c. W orzeczeniu z dnia 6 marca 2001 r. (skarga nr 40907/98) uznał, że sam fakt przetrzymywania więźnia w przeludnionej celi, w niewłaściwych warunkach sanitarnych, z niewystarczającą liczbą łóżek i brakiem odpowiednich ćwiczeń fizycznych stanowi poniżające traktowanie, rodzące obowiązek wypłaty odszkodowania. 5 --- STRONA 6 --- Należy zatem stwierdzić, że odbywanie kary pozbawienia wolności, a tym bardziej – w ocenie Sądu - pobyt w charakterze osoby tymczasowo aresztowanej w przeludnionych celach, z nieoddzieloną toaletą i węzłem sanitarnym, z niewystarczającą liczbą łóżek i nieodpowiednią wentylacją, może stanowić przejaw poniżającego traktowania, prowadzącego do naruszenia godności osób tymczasowo aresztowanych. Na gruncie prawa polskiego może uzasadniać żądanie zasądzenia zadośćuczynienia na podstawie art. 24 w związku z art. 448 k.c. jako naruszające dobra osobiste skazanego: godność i prawo do intymności. Takich warunków nie można uznać za uzasadniony i normalny element pobytu w charakterze osoby tymczasowo aresztowanej, co wynika także z art. 110 § 2 k.k.w. w zw. z art. 207 k.k.w., w którym ustawodawca, dostosowując przepisy dotyczące wykonania kary pozbawienia wolności a z mocy art. 207 k.k.w. – również przepisy dotyczące wykonywania środka zapobiegawczego w postaci tymczasowego aresztowania do norm prawa europejskiego, zawarł wymogi dotyczące warunków bytowych w celach mieszkalnych i wskazał, że powierzchnia przypadająca na tymczasowego nie może wynosić mniej niż 3 m 2 , cele muszą być wyposażone w odpowiedni sprzęt zapewniający skazanemu osobne miejsce do spania i odpowiednie warunki higieny, dostateczny dopływ powietrza oraz odpowiednią temperaturę i oświetlenie. Tylko w szczególnie uzasadnionych wypadkach określonych w art. 248 k.k.w. i przy zachowaniu trybu postępowania wskazanego w tym przepisie oraz w przewidzianych w nim przepisach wykonawczych, może dojść do ograniczenia wielkości powierzchni celi na jednego skazanego poniżej 3 m 2 , jednakże jedynie na czas określony. Musi to być czas ściśle określony i nie nadmiernie długi, chodzi bowiem o wyjątek od zasady. Artykuł 24 k.c., stanowiący podstawę roszczeń z tytułu naruszenia dóbr osobistych, nie wymaga dla odpowiedzialności winy sprawcy oraz przewiduje domniemanie bezprawności jego działania naruszającego dobra osobiste, co powoduje, że dochodzący ochrony nie musi tej przesłanki udowadniać, natomiast na sprawcy ciąży obowiązek wykazania, iż jego działanie było zgodne z prawem. Na powodzie spoczywał jedynie ciężar udowodnienia, że był tymczasowo aresztowany w warunkach przeludnienia, w celach, w których na skazanego przypadało mniej niż 3 m 2 , przy nieodpowiednich warunkach bytowych i sanitarnych, bez oddzielenia toalety od reszty celi. Przede wszystkim trzeba wskazać, że pozwany zarówno w odpowiedzi na pozew, jak i w pozostałych pismach procesowych nie zaprzeczył twierdzeniom pozwu w tym 6 --- STRONA 7 --- przedmiocie, lecz stwierdził jedynie, że uczynił wszystko, by zapewnić powodowi odpowiednie warunki odbywania kary. Zgodnie z art. 229 i 230 k.p.c., mogło to stanowić podstawę do uznania, że wskazane fakty nie wymagają dowodu, natomiast z powszechnie znanego faktu stałego i znacznego w ostatnich latach przeludnienia zakładów karnych, wynikającego także z pism zakładów karnych, w których przebywał powód, należało na podstawie art. 231 k.p.c., za pomocą domniemań faktycznych, wyprowadzić wniosek, że także powód przebywał jako tymczasowo aresztowany w przeludnionych celach. Z odpowiedzi na pozew wynika, że w okresie objętym żądaniem pozwu zaludnienie w pozwanym Areszcie Śledczym, choć wykazywało tendencję spadkową, to przekraczało normatywny poziom. Fakt, że zakłady karne nie prowadzą odpowiedniej ewidencji i nie potrafią udzielić ścisłej informacji, w jakim czasie i przy jakim przekroczeniu dopuszczalnej liczby osadzonych odbywał karę powód, nie może wywoływać dla niego negatywnych skutków procesowych i materialnoprawnych, jak bowiem stwierdził Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 3 marca 1971 r., II PR 453/70 (niepubl.), w orzecznictwie Sądu Najwyższego można uznać za ukształtowany pogląd, że ilekroć jedna ze stron swoim postępowaniem spowoduje uniemożliwienie lub znaczne utrudnienie wykazania okoliczności przeciwnikowi, na którym spoczywał ciężar ich udowodnienia, tylekroć na tę stronę przechodzi ciężar dowodu co do tego, iż okoliczności takie nie zachodziły. Biorąc powyższe pod uwagę Sąd Okręgowy doszedł do wniosku, że żądanie zadośćuczynienia jest uzasadnione, aczkolwiek nie w takiej wysokości, jakiej powód się domaga. W niniejszym postępowaniu ustalono, że powód odbywając środek zapobiegawczy w postaci tymczasowego aresztowania przebywał w warunkach naruszających jego prawo do zachowania godności człowieka, gdyż przebywał w przeludnionych celach. Z powyższych względów, na zasadzie art. 448 k.c. zasądzono na rzecz powoda kwotę 3000 zł. Orzekając w ten sposób Sąd miał na uwadze wielokrotnie w orzecznictwie podkreślany fakt, iż pojęcie "sumy odpowiedniej" w istocie ma charakter niedookreślony, niemniej jednak w judykaturze wskazane są kryteria, którymi należy się kierować przy ustalaniu wysokości zadośćuczynienia. Ponadto zadośćuczynienie, choć niewątpliwie zawiera w sobie funkcję represyjną, nie jest karą, lecz sposobem naprawienia krzywdy. Powód przebywał w areszcie śledczym, w warunkach prawie permanentnego przeludnienia, dotyczy to większości cel, gdzie przebywał. Już sam fakt, tak małej powierzchni świadczy o tym, że jego prawo do godności, intymności, minimalnej swobody przestrzeni została zachowana. Natomiast brak 7 --- STRONA 8 --- jakiegokolwiek związku przyczynowego, pomiędzy stanem zdrowia, a warunkami w areszcie. Pozwany ze swojej strony, czyni faktycznie wszystko aby pobyt w areszcie był w jak najlepszych warunkach. Zapewnia dobrą opiekę medyczną. Powód, był wielokrotnie u lekarza, stwierdzono u niego nadciśnienie tętnicze. Wykonano mu wiele badań, celem ustalenia przyczyny. Konsultowano go kardiologicznie, nefrologicznie, nie odbiega to od osób będących na wolności. W weekendy, czy święta normalnie też nie są czynne ośrodki zdrowia. Zatem sytuacja powoda była dobra. Przyczyny złego samopoczucia mogą wynikać z samego faktu, że toczyło się przeciwko powodowi postępowanie karne, że był przesłuchiwany, jednak nie ma to adekwatnego związku przyczynowego z naruszeniem dóbr osobistych. Z powyższych względów oddalono powództwo ponad kwotę 3 00,00 złotych, jako niezasadne do rozmiaru doznanej krzywdy. Od powyższego wyroku wniósł apelację pozwany, zaskarżając go w części uwzględniającej powództwo i zarzucając: 1. Naruszenie prawa materialnego, w szczególności art. 23 k.c. i art. 24 k.c. - poprzez niewłaściwe ustalenie, iż w przedmiotowym stanie faktycznym doszło do naruszenia dobra osobistego w postaci godności i zastosowanie przyjęcia odpowiedzialności pozwanego jako rzekomego sprawcy naruszenia dobra osobistego, pomimo jego działania zgodnie z prawem, a co za tym idzie − art. 448 k.c. - przez nietrafne jego zastosowanie odnośnie działania pozwanego, gdyż w związku z art. 24 k.c., przesłankę warunkującą zasądzenia zadośćuczynienia pieniężnego jest zawinione, bezprawne, naruszenie dobra osobistego 2. Naruszenie prawa procesowego, to jest: art. 233 § 1 k.p.c. przez odstąpienie od zasady swobodnej oceny dowodów, wyrażające się w braku wszechstronnego rozważenia całokształtu, zebranego w sprawie materiału dowodowego, co jednoznacznie pomija zasadę sprawiedliwego procesu, − art. 67 § 2 k.p.c. tj. poprzez niewłaściwie określenie statio fisci Skarbu Państwa – Aresztu Śledczego w (…) . Podnosząc powyższe zarzuty pozwany Skarb Państwa wniósł o zmianę wyroku w punkcie 1 w kierunku oddalenia powództwa, ewentualnie o uchylenie wyroku w części zaskarżonej i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji. Rozpoznając przedmiotową apelację Sąd Apelacyjny zważył, co następuje. 8 --- STRONA 9 --- Apelacja pozwanego Skarbu Państwa zasługuje na uwzględnienie, choć za niezasadny uznać należało zarzut obrazy art. 67 § 2 k.p.c. poprzez niewłaściwe określenie statio fisci Skarbu Państwa – Aresztu Śledczego w (…) . Zgodnie z dyspozycją art. 67 § 2 k.p.c. za Skarb Państwa podejmuje czynności procesowe organ państwowej jednostki organizacyjnej z której działaniem wiąże się dochodzone roszczenia, gdy w stanie faktycznym sprawy organem takim był Dyrektor Aresztu Śledczego, a Areszt Śledczy w (…) stanowi jednostkę reprezentującą pozwany Skarb Państwa (por. wyrok Sądu Najwyższego z 29 listopada 2001 r. V CKN 1883/00, LEX nr 52642 i z 22 lutego 2001 r. III CKN 295/00, LEX nr 52382). Dlatego też Dyrektora Aresztu Śledczego należało wpisać jako organ reprezentujący Skarb Państwa, co też Sąd apelacyjny uczynił. Zasadny był natomiast zarzut obrazy art. 233 § 1 k.p.c. przez nietrafne a przy tym zbędne przywołanie tezy orzeczenia Sądu Najwyższego z 3 marca 1971 r. III PR 453/70 (niepubl.). Błędem przy tym stało się korzystanie z domniemań faktycznych, gdy zarówno powód w swych zeznaniach wskazywał w jakich celach przebywał i ile osób było w nich osadzonych, jak i uczynił to pozwany w odpowiedzi na pozew, w odpowiednich załącznikach. Istniały zatem dowody co wykluczało potrzebę korzystania z domniemań faktycznych. Z treści odpowiedzi na pozew i historii osadzenia wynikło, że od 17.01.2007 r. – do 22.01.2007 r. powód przebywał w celi (…) , którą zajmowały trzy zamiast dwóch osób, od 23.01.2007 r. do 4.02.2007 r. przebywał on w celi (…) , którą zajmowały trzy zamiast dwóch osób, od 5.02.2007 r. do 7.02.2007 r.- przebywał w celi (…) ., wśród trzech, zamiast dwóch osadzonych. Kolejny pobyt w celi dwuosobowej, gdy były w niej osadzone trzy osoby przypadł na okres od 22.06.2007 r. (cela (…) ), gdy pobyty w celach o metrażu wyższym niż 3m 2 na jednego osadzonego przewidziany przepisem art. 110 § 2 k.k.w. nie stanowiły działania bezprawnego, albowiem nie mając możliwości odmowy przyjęcia osoby wobec której Sąd orzekł o pozbawieniu wolności, pozwany działał w trybie określonym w art. 248 § 1 k.k.w. , co podkreślał w swoich zeznaniach w charakterze strony reprezentant Aresztu Śledczego, oferując nawet przedłożenie stosownych decyzji. Do odpowiedzi na pozew dołączone zostały dokumenty wskazujące, w konkretnych okresach, a zatem nie długotrwale i bezterminowo na brak zapewnionej powierzchni mieszkalnej 3m 2 na jednego osadzonego. Podkreślano i wykazywano też zeznaniami świadków strony pozwanej działania celem pozyskania dodatkowej powierzchni, nie mogły być również prawnie obojętne w stanie faktycznym sprawy, jako że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 26 maja 2008 r. SK 25/07 OTK–A 2008 nr 4, poz. 62 uznając art. 248 § 1 k.k.w. 9 --- STRONA 10 --- za niezgodny z art. 40, 41 ust. 4 i art. 2 Konstytucji RP postanowił na podstawie art. 190 ust 3 Konstytucji odroczyć termin utraty mocy obowiązującej zakwestionowanego art. 248 § 1 k.k.w., biorąc pod uwagę sytuację faktyczną w polskim więziennictwie, tj. permanentne przeludnienie w zakładach karnych i brak miejsca do odbywania kary pozbawienia wolności. Decyzja ta była spowodowana nie tyle potrzebą dokonania zmian w przepisach prawnych, ile koniecznością podjęcia wielu działań natury organizacyjnej, w celu wyeliminowania przeludnienia w zakładach karnych. Z tego względu sam fakt przebywania powoda (okresowo) w przeludnionej celi, w warunkach panujących w Areszcie Śledczym nie stanowił o bezprawności działania pozwanego i sam przez się nie mógł skutkować uwzględnieniem powództwa na podstawie art. 24 k.c. i art. 448 k.c. nawet w odniesieniu do kwoty 3 000 zł. Ochrona z art. 24 k.c. o którą wystąpił powód dotyczy bowiem wyłącznie działań bezprawnych, gdy co do zasady przedmiotem ochrony – dobrem osobistym – może być również godność człowieka, w tym osoby tymczasowo aresztowanej, czy pozbawionej wolności. Jak trafnie przyjął Trybunał Konstytucyjny, art. 41 ust. 4 Konstytucji nakazuje humanitarne traktowanie każdego pozbawionego wolności. Traktowanie „humanitarne” to nie tylko niestosowanie tortur i zakaz traktowania okrutnego, nieludzkiego i poniżającego. Traktowanie humanitarne musi bowiem uwzględniać minimalne potrzeby każdego człowieka z uwzględnieniem przyzwoitego poziomu życia w danym społeczeństwie. Wymaga to od władzy publicznej pozytywnych działań w celu zaspokojenia tych potrzeb, także w stosunku do osób pozbawionych wolności. Żaden akt międzynarodowy nie ustala konkretnych norm powierzchniowych, jakie powinny obowiązywać w zakładach karnych. Nie mogą być jednak obojętne dla krajowego porządku prawnego, akty prawa międzynarodowego wiążące Polskę. Za najważniejszy można uznać międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych otwarty do podpisu w Nowym Jorku dnia 19 grudnia 1966 r. (Dz. U. z1977 r. Nr 38, poz. 167), Konwencję o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzoną w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r., Nr 61, poz. 284 ze zm.) Konwencję w sprawie zakazu stosowania tortur oraz innego, nieludzkiego lub poniżającego traktowania albo karania, przyjętą przez Zgromadzeniem Ogólne Narodów Zjednoczonych z dnia 10 grudnia 1984 r. (Dz. U. Nr 63, poz. 378), Europejską Konwencję o zapobieganiu torturom oraz nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu albo karaniu , sporządzona w Strasburgu w dniu 26 listopada 1967 r. (Dz. U. z 1995 r. Nr 46, poz. 238 ze zm.). Nadmierne zagęszczenie w celi zostało najszerzej poddane analizie przez ETPC na tle art. 3 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. Traktowanie 10 --- STRONA 11 --- nieludzkie zostało przy tym określone jako złe traktowanie, które jest zamierzone, stosowane nieprzerwanie przez dłuższy czas, jeśli spowodowało u ofiary obrażenia ciała albo intensywne cierpienie fizyczne lub psychiczne. ETPC uznał, że samo długotrwałe przebywanie w przepełnionych celach, w warunkach uwłaczających ludzkiej godności, stanowi wystarczającą potrzebę uznania art. 3 Konwencji, w postaci traktowania poniżającego (por. wyroku ETPC z 20 stycznia 2005 r. Mayzit Przeciwko Rosji – Nr 63378/00 z 9 marca 2006 r., Ceubauer przeciwko Chorwacji - Nr 73786/01, oraz z 28 marca 2006 r. Melnik przeciwko Ukrainie Nr 72286/01). Jednocześnie w orzecznictwie ETPC podkreśliło, że cierpienie i poniżenie muszą wykraczać poza nieunikniony ich element związany z daną formą zgodnego z prawem traktowania lub karania (wyroki ETPC z 25 kwietnia 1978 r. Tayer przeciwko Zjednoczonemu Królestwu - Nr 5856/72, Goeriny przeciwko Zjednoczonemu Królestwu Nr 161/1989). Oceniając warunki uwięzienia Trybunał uwzględniał skumulowany efekt tych warunków, a zatem również, ale nie wyłącznie, przeludnienia celi (zob. wyrok ETPC z 15 lipca 2002 r. Kołaszników przeciwko Rosji nr 47095/95). W sprawach rozpatrywanych przez ETPC najczęściej zwracano uwagę (generalnie przy przeludnieniu cel) na złe warunki sanitarne, niehigieniczność i brak prywatności przy korzystaniu z urządzeń sanitarnych, permanentną niemożliwość zaspokajania potrzeby snu spowodowaną niewystarczająca liczbą łóżek, jak i nieustannie zapalonym światłem, niedostateczne oświetlenie uniemożliwiające czytanie, złą wentylację celi, szczególnie uciążliwą dla osób niepalących osadzonych z palącymi, czy warunki prowadzące do rozprzestrzeniania się chorób, bądź brak możliwości leczenia. Podobną linię orzeczniczą zaprezentował Sąd Najwyższy, czego przykładem są wyroki z 28 lutego 2007 r. V CSK 431/06 (OSNC 2008, nr 1, poz. 13) czy z 2 października 2007 r. II CSK 269/07, (OSNC – ZD 2008 nr 3, poz. 75), a to oznacza, że samo czasowo krótkie osadzenie w celi, w warunkach, w których powierzchnia na jedną osobę wynosi mniej niż 3m 2 może nie być (jak w stanie faktycznym sprawy) bezprawne (przy stosowaniu regulacji z art. 248 § 1 k.k.w. i spełnieniu wymogów celnych, wskazanych w art. 110 k.k.w.). Tym samym, może ono nie naruszać godności w rozumieniu art. 23 k.c. jako dobra osobistego, nie stanowiąc dziabania bezprawnego, przy braku innych okoliczności, które tę godność naruszały. Godność człowieka nie jest bowiem kategorią nadrzędną i absolutną. Podlega ona ograniczeniom, które są niezbędne (konieczne) w demokratycznym państwie prawnym. Zarówno przepisy Konstytucji, jak i przepisy prawa międzynarodowego, które zostało ratyfikowane przez Polskę dozwalają na pozbawienie wolności, choć tylko na zasadach i w trybie określonym w ustawie. Taką ustawą jest obowiązujący kodeks postępowania karnego 11 --- STRONA 12 --- i kodeks karny wykonawczy. Odbywający karę pozbawienia wolności musi się liczyć z pewnymi ograniczeniami swobód i praw, mieszczących się w granicach prawnych regulujących odbywanie kary pozbawienia wolności w danym zakładzie karnym. Ochronę z art. 24 k.c. można bowiem przyznać tylko w przypadku działań bezprawnych, a bezprawność tę wyłącza działanie mające uznanie w przepisach prawa (por. wyrok Sądu Najwyższego z 4 czerwca 203 r. I CKN 480/01, LEX nr 137619) nawet gdy Trybunał Konstytucyjny uznał, za celowe usunięcie w przyszłości określonej regulacji prawnej z porządku pranego. Ponieważ ocena, czy nastąpiło naruszenie dobra osobistego nie może być jednoznacznie dokonywana według wiary indywidualne wrażliwości osoby, która uznaje się dotknięta określonym zachowaniem, czy działaniem innej osoby (por. wyroki Sądu Najwyższego z 21 września 2006 r. I CSK 118/06, OSNC 2007, nr 5, poz.77 i z 5kwietnia 2002 r. II CKS 953/00, LEX nr 55098), stosowanie obiektywnych kryteriów oceny – czy stanie faktycznym sprawy, na skutek przebywania w przeludnionej celi doszło do naruszenia dóbr osobistych powoda musiało prowadzić do wniosku prawnego, że powód nie powinien uzyskać ochrony prawnej, nawet gdyby to się łączyło okolicznościami ustalonymi przez Sąd Okręgowy. Powód nie udowodnił bowiem, zgodnie z regułą z art. 6 k.c. gdyż nie znalazło to odzwierciedlenia w ustaleniach Sądu Okręgowego, by poza czasowym osadzeniem w przeludnionej celi, warunki odbywania kary pozbawienia wolności naruszały godność osadzonego i to w stopniu wymagającym udzielenia mu ochrony prawnej. Zapewnienie przez prawo godziwych warunków odbywania kary pozbawienia wolności jest jednym z podstawowych wymagań demokratycznego państwa prawnego, jednakże osadzenie skazanego w celi w warunkach, w których powierzchnia na jedną osobę wynosiła mniej niż 3m 2 , przy spełnieniu przesłanek określonych w art. 248 § 1 k.k.w., było w dacie osadzenia powoda zgodne z prawem. Stosownie bowiem do treści art. 30 Konstytucji RP, przyrodzona i niezbywalna godność człowieka jest nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem władz publicznych, gdy obowiązek ten powinien być realizowany przez władze publiczne przede wszystkim tam, gdzie Państwo działa w ramach imperium, realizując swoje zadania represyjne. Wykonanie tego obowiązku w sposób należyty ma jednak miejsce wtedy, gdy nie prowadzi do większego ograniczenia praw człowieka i jego godności, niż wynika to z zdań ochronnych i celu zastosowanego środka (por. wyroki Sądu Najwyższego z 2 października 2007 r. II SCK 269/07, LEX nr 315849). W każdym wypadku o naruszeniu godności skazanego z prawem do ochrony prawnej, można mówić wtedy, gdy cierpienia i upokorzenie przekraczają konieczny element cierpienia wpisanego w odbywanie kary pozbawienia wolności, zwłaszcza przy bierności zakładu karnego, który nie dba o poprawę warunków odbywania kary i godzi się na przepełnieni cel, 12 --- STRONA 13 --- nie dba o zwiększenie ich ilości, o remonty, o polepszenie warunków racjonalnych, żywieniowych, czy wreszcie kulturalnych. Takiego zaś zachowania nie można było przypisać jednostce w której odbywał karę powód, zwłaszcza przy podejmowanych przez nią własnych działaniach zmierzających do zniwelowania przeludnienia cel i nawet takich warunków w nich panujących, jak wilgoć w niektórych celach, grzyb, niesprawne okresowo wywietrzniki, toalety, itp. Poziom dolegliwości powoda związany z czasowym przebywaniem w przeludnionych celach, bez zamierzenia by go przez to poniżyć i upokorzyć nie prowadził zatem do poniżającego traktowania jego osoby w stopniu uzasadnionym dla osoby pozbawionej wolności, potrzebę sądowej ochrony jego godności i to poprzez przyznanie odpowiedniego zadośćuczynienia pieniężnego (por. wyroki ETPC z 4 października 2005 r. Savbam v Moldavia nr 3456/105 LEX nr 157851. Pozostaje faktem, że Areszt Śledczy w (…) w okresie przebywania w nim powoda, poza normami powierzchni przypadającej na każdego osadzonego, które również w jego przypadku były okresowo zaniżone, spełniał wymagane, określone w przepisach dla odbywania kary pozbawienia wolności. Z przyczyn niezależnych niejednokrotnie od władz aresztu warunki w poszczególnych celach stanowiły niedogodność dla przebywających w nich osób pozbawionych wolności. Występujący w niektórych celach grzyb i kłopoty z wentylacją, jak to twierdził powód, co nie znalazło potwierdzenia odnośnie możliwości wietrzenia cel w zeznaniach współwięźniów, zaniedbane sanitariaty, niesprawne przędzenia kanalizacyjne tylko wtedy można byłoby uznać za bezprawne gdyby były to działania celowe, o znacznym stopniu niedogodności dla osoby osadzonej, (a ku temu brak dowodów) lub tolerowanie, bez żadnych widocznych reakcji. Strona pozwana podejmowała jednakowoż stosowne działania by te dolegliwości niwelować. Cele były wizytowane przez wychowawców, którym można było zgłaszać usterki, remontowane i modernizowane. Powód był tego również świadkiem, gdy nie udowodnił on by mimo konkretnych, zgłoszonych skarg, na warunki w celi, skargi te były lekceważone, a zatem zmuszony był przez dłuższy okres czasu przebywać w warunkach, które nie tylko naruszały jego wrażenia estetyczne, ale dla każdego osadzonego były dolegliwe w stopniu wyższym niż wiązać się to powinno z odbywaniem kary pozbawienia wolności. Żalił się jedynie na zagęszczenie w celach, któremu starano się w miarę możliwości zaradzić. Tylko działania stwarzające niegodziwe, poniżające dla każdego osadzonego warunki lub ich tolerowanie przez dłuższy okres uznane są za bezprawne, rodzące prawo do ochrony godności na podstawie art. 24 k.c. zwłaszcza w orzecznictwie ETS, a to w stanie faktycznym sprawy nie miało miejsca, gdy Sąd Okręgowy stwierdził, że „w niniejszym postępowaniu stwierdzono, że powód odbywając środek zapobiegawczy w postaci tymczasowego 13 --- STRONA 14 --- aresztowania przebywał w warunkach naruszających jego prawo do zachowania godności człowieka, gdyż przebywał w przeładowanych celach”, choć ustalał też że większość cel była zagrzybionych ze śladami wilgoci, i z niesprawnymi urządzeniami. Zasądzona kwota 3 000 zł zadośćuczynienia miała mu jednocześnie rekompensować krzywdę, którą poniósł wyłącznie przez przebywanie w zatłoczonych celach, a to w ocenie Sądu Apelacyjnego, w świetle przytoczonych wcześniej rozważań była niezasadne, gdyż poziom dolegliwości doznanych przez powoda nie mógł naruszać jego godności jako osoby tymczasowo aresztowanej, ocenianej w sposób obiektywny i bez nieuzasadnionych emocji. Z tych względów zaskarżony wyrok w części uwzględniającej powództwo nie mógł się ostać i podlegał na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. zmianie w kierunku oddalenia powództwa w całości. Jednocześnie taka treść orzeczenia Sądu Apelacyjnego czyniła zbędnym rozważanie zasadności pozostałych zarzutów apelacyjnych zawartych w apelacji pozwanego Skarbu Państwa. 14