Wyrok V ACa 367/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 16 listopada 2010 r. Sąd Apelacyjny w Kat

--- STRONA 1 --- Sygn. akt V ACa 367/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 16 listopada 2010 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach V Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący : SSA Iwona Wilk Sędziowie : SA Barbara Kurzeja (spr.) SA Jadwiga Galas Protokolant : Mirosław Kruk po rozpoznaniu w dniu 16 listopada 2010 r. w Katowicach na rozprawie sprawy z powództwa A. B. przeciwko Skarbowi Państwa - Dyrektorowi Zakładu Karnego w (...) o ochronę dóbr osobistych i zapłatę na skutek apelacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego w Gliwicach z dnia 27 kwietnia 2010 r., sygn. akt II C 168/08 1. oddala apelację; 2. przyznaje radcy prawnemu Z. M. od Skarbu Państwa (Sądu Okręgowego w Gliwicach) wynagrodzenie w kwocie 1427,40 (jeden tysiąc czterysta dwadzieścia siedem 40/100) zł, w tym 257,40 zł podatku od towarów i usług, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu w postępowaniu apelacyjnym. Sygn. akt V ACa 367/10 UZASADNIENIE Powód domagał się zasądzenia na jego rzecz od pozwanego Skarbu Państwa - Dyrektora Zakładu Karnego w (...) zadośćuczynienia w kwocie 5.000 zł za niezapewnienie mu --- STRONA 2 --- odbywania kary pozbawienia wolności w godziwych warunkach przez co doszło do naruszenia jego godności osobistej i prawa do intymności, nadto zasądzenia od pozwanego na rzecz na rzecz Polskiego Czerwonego Krzyża dalszej kwoty 5.000 zł oraz zobowiązania tego pozwanego do przeproszenia go za wydanie o nim nieprawdziwej opinii zawierającej informacje naruszające jego dobre imię. W motywach żądania wskazał, że w okresie od 29 sierpnia 2003 r. do 7 października 2009 r. przebywał w celi przeludnionej, zawilgoconej, zarobaczonej i zatęchłej oraz niedostatecznie oświetlonej, z nieosłoniętym kącikiem sanitarnym. W opinii z 31 stycznia 2006 r., podał nieprawdziwą informację, jakoby toczyły się wówczas przeciwko niemu postępowania karne w Sądzie Rejonowym w Żywcu pod sygn. akt: II K 437/03 i II K 114/05, podczas gdy w tych postępowaniach powód występował jako pokrzywdzony w charakterze oskarżyciela prywatnego. Pomówił go również o to, że wchodził w konflikty ze współosadzonymi i że pozostawał na utrzymaniu matki. Pozwany wniósł o oddalenie powództwa podnosząc, że warunki pobytu powoda w jego jednostce nie naruszały obowiązujących przepisów w zakresie wyposażenia cel, zaplecza socjalnego, sanitarnego i medycznego i nie był on poddawany nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu. Umieszczając powoda w przeludnionych celach funkcjonariusze pozwanego działali w granicach prawa (art. 248 k.k.w.), a nadto warunki pobytu powoda w objętej pozwem jednostce organizacyjnej pozwanego nie wykraczały poza niezbędny element dolegliwości wynikający z faktu odbywania przez niego kary pozbawienia wolności. Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy oddalił powództwo ustalając, co następuje. Powód został przyjęty do Zakładu Karnego w (...) 29 sierpnia 2003 roku celem odbycia kary 8 lat pozbawienia wolności za zgwałcenia i 1 roku za pobicie współosadzonego i został umieszczony na oddziale terapeutycznym przeznaczonym dla skazanych z niepsychotycznymi zaburzeniami psychicznymi, upośledzonych umysłowo i z zaburzoną sferą preferencji seksualnych. Przebywa tam do chwili obecnej. Przed osadzeniem w zakładzie karnym powód mieszkał ze swoją matką w O.. Zdarzało się, że matka powoda przebywała w szpitalu. Powód pracował przy pracach interwencyjnych ale nie miał stałej pracy. Matka powoda utrzymywała się z niewielkiej emerytury. Od pięciu lat przebywa w domu starców. W okresie od 2003 r. do chwili obecnej, w Zakładzie Karnym w (...) występowało przeludnienie i w związku z tym, w okresie ostatnich 2 lat wykonano w nim prace remontowe i zostały dobudowane budynki. Pozyskano w ten sposób około 100 miejsc z sali produkcyjnej. --- STRONA 3 --- Cele mieszkalne są wyposażone w podstawowe sprzęty kwaterunkowe. W celi jest kącik sanitarny, który jest oddzielony od reszty celi. Wysokość odgrodzenia zaspakaja potrzebę intymności. Są tam organizowane są imprezy kulturalne, oświatowe i sportowe a dział terapeutyczny posiada swój program zajęciowy. Skazany ma prawo, ale nie ma obowiązku uczestniczenia w zajęciach. Powód tylko kilkakrotnie brał udział w zajęciach stolarskich, plastycznych, agroterapii. Podstawą skierowania do oddziału terapeutycznego jest opinia psychologiczna lub orzeczenie sądu. Powód został umieszczony na oddziale w związku z takim orzeczeniem, wydanym przed osadzeniem w (...). Na oddziale znajduje się 25 cel dwuosobowych. Powód nie zgłaszał kierownikowi oddziału skarg na to, że w celi, w której przebywa zostały umieszczone trzy osoby zamiast dwóch, gdyż cele na oddziale są dwuosobowe (jest ich 25). W oddziale nie ma cel zaniedbanych, brudnych, nieogrzewanych. W 2007 r. lub 2008 r. powód otrzymał celę wyremontowaną i przebywał w niej kilka dni a potem na własną prośbę został przeniesiony do innej celi. Powód był wielokrotnie karany dyscyplinarnie, między innymi za zakłócanie spokoju, bójki ze współwięźniami. Przebywał okresowo w celach przeludnionych (w celach, których powinny przebywać dwie osoby były osadzone trzy). Powód wielokrotnie zmieniał cele, i jak sam zeznał, odbywało się to na jego prośbę. Te zmiany były również wynikiem konfliktowości powoda i zatargów z innymi osadzonymi. Pozwany czynił starania o to, by polepszyć warunki bytowe osadzonych przez pozyskiwanie dodatkowych powierzchni. Niedogodności związane z przeludnieniem w celach miały częściowo rekompensować zajęcia terapeutyczne, co związane było z możliwością opuszczenia celi na okres tych zajęć. W ramach zajęć pozwany proponował zajęcia w ogrodzie, komputerowe, plastyczne. Powód mógł również uczestniczyć w zajęciach kulturalnych i oświatowych. Powód przyznał, że przez pewien czas uczestniczył w takiej terapii. Innej formy aktywności powód jednak nie przejawiał. W opinii o powodzie z 31 stycznia 2006 r., sporządzonej przez pozwanego na prośbę Sądu Okręgowego w Bielsku – Białej, w rubryce dotyczącej informacji o toczących się z udziałem powoda postępowaniach zostały podane między innymi sprawy o sygn. akt: II K 114/05 i II K 437/03 Sądu Rejonowego w Żywcu. W obu sprawach powód występował jako pokrzywdzony. Opinia winna być sporządzona w oparciu o akta osobowe skazanego. Pierwszą stronę opinii z 31.01.2006 r. sporządzał pracownik działu ewidencji pozwanego i sporządził ją najprawdopodobniej tylko w oparciu o dane zawarte systemie komputerowym, w którym są zawarte tylko informacje o sprawach bez dodatkowej informacji w jakim charakterze występuje powód w danej sprawie. W teczce(...) kart osobowych są zawarte informacje o toczących się postępowaniach sądowych. Drugą część opinii sporządzają inne --- STRONA 4 --- osoby. W teczce (...) akt osobowych powoda znajduje się opinia sądowo - psychiatryczna sporządzona w 2001 r. do sprawy Ds 1212/01, w której na stronie trzeciej opinii zostały podane informacje, że powód mieszkał z matką emerytką, mocno schorowaną i pozostawał na jej utrzymaniu. Znajduje się tam również wykaz informacji dotyczących powoda, sporządzony przez Sąd Rejonowy w Żywcu, w którym w punkcie 19 zamieszczono informację, iż przed osadzeniem, w zakładzie karnym powód zamieszkiwał wspólnie z matką, na której utrzymaniu pozostawał. W aktach osobowych powoda znajduje się również pismo mieszkańców O. z lutego 2001 r., skierowane do Ośrodka Pomocy Społecznej, w którym zawarta jest prośba o nieprzyznawanie pomocy pieniężnej powodowi, gdyż :" jak opuścił zakład karny to chodził po knajpach i kawiarniach i nadużywając alkoholu sieje postrach wśród sąsiadów i całego O.". W opinii z 31.01.2006 r. , w części dotyczącej charakterystyki powoda znalazło się stwierdzenie: „W dokumentacji osobopoznawczej brak szczegółowego wywiadu środowiskowego. Z wykazu informacji dotyczących osoby skazanej wynika, że w miejscu zamieszkania posiada opinię naganną: „nadużywa alkoholu. Zamieszkiwał z matką i był na jej utrzymaniu." Opinia została sporządzona na potrzeby Sądu Okręgowego w Bielsku - Białej w celu wydania wyroku łącznego. Powód nie żądał sprostowania tej opinii. W ocenie okresowej o powodzie z 28.0.2007r. pozwany zamieścił informację o zamieszkiwaniu powoda z matką i pozostawaniu na jej utrzymaniu. Przed osadzeniem w Zakładzie Karnym w (...) powód przebywał w innych placówkach penitencjarnych, toczyły się wobec niego postępowania karne i na potrzeby tych postępowań były zbierane informacje o powodzie. Mając powyższe na uwadze Sąd doszedł do przekonania, że powód nie wykazał, by pozwany naruszył jego dobra osobiste i wobec braku przesłanek z art. 23 i 24 k.c. powództwo oddalił, jako nieuzasadnione. W apelacji powód domagał się zmiany zaskarżonego wyroku przez uwzględnienie powództwa ewentualnie jego uchylenie i przekazanie sprawy w tym zakresie Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania.. Zarzucił temu Sądowi błąd w ustaleniach faktycznych polegający na przyjęciu, że nie doszło do naruszenia dóbr osobistych powoda poprzez bezprawne działanie ze strony pozwanego oraz nieprzeprowadzenie wszystkich wskazywanych przez skarżącego dowodów i niewyjaśnienie w związku z tym okoliczności istotnych dla rozpoznania sprawy. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje. Apelacja nie zasługuje na uwzględnienie. --- STRONA 5 --- Sąd Apelacyjny podziela bowiem w całości i uznaje za swoje poczynione przez Sąd Okręgowy ustalenia faktyczne i przychyla się także do dokonanej przez ten Sąd oceny, że warunki w jakich powód odbywał karę pozbawienia wolności nie spowodowały naruszenia jego godności i że pomimo mniejszej niż przewidziana w art. 110 k.k.w. normy przypadającej na jednego osadzonego, warunków w celach, w których skarżący odbywał karę pozbawienia wolności nie można uznać na niegodziwe tak z uwagi na stosunkowo krótki czas w jakim powód w tych warunkach przebywał, często zmieniając cele, jak i z uwagi na to, że nie wykroczyły one w rażący sposób poza dopuszczalne standardy. Należy przychylić się również do dokonanej przez ten Sąd oceny, że osoba przebywająca w zakładzie karnym musi zdawać sobie sprawę z ograniczeń i dolegliwości związanych nieuchronnie z przymusową izolacją. Działania pozwanego celem pozyskania dodatkowej powierzchni nie mogły być również prawnie obojętne w stanie faktycznym sprawy, jako że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 26 maja 2008 r. SK 25/07 OTK—A 2008 nr 4, poz. 62 uznając art. 248 § 1 k.k.w.. za niezgodny z art. 40, 41 ust. 4 i art. 2 Konstytucji RP postanowił na podstawie art. 190 ust 3 Konstytucji odroczyć termin utraty mocy obowiązującej zakwestionowanego art. 248 § 1 k.k.w., biorąc pod uwagę sytuację faktyczną w polskim więziennictwie, tj. permanentne przeludnienie w zakładach karnych i brak miejsca do odbywania kary pozbawienia wolności. Decyzja ta była spowodowana nie tyle potrzebą dokonania zmian w przepisach prawnych, ile koniecznością podjęcia wielu działań natury organizacyjnej, w celu wyeliminowania przeludnienia w zakładach karnych. Z tego względu sam fakt przebywania powoda (okresowo) w przeludnionej celi, w warunkach panujących w pozwanej placówce nie stanowił o bezprawności działania pozwanego i sam przez się nie mógł skutkować uwzględnieniem powództwa na podstawie art. 24 i art. 448 k.c. w jakimkolwiek zakresie. Ochronę z art. 24 k.c. można bowiem przyznać tylko w przypadku działań bezprawnych, a bezprawność wyłącza działanie w granicach prawa nawet w sytuacji, gdy Trybunał Konstytucyjny uznał za celowe usunięcie w przyszłości określonej regulacji prawnej z porządku prawnego. W świetle wyroku Sądu Najwyższego z dnia 2 października 2007 roku, wydanego w sprawie II CSK 269/07, zapewnienie przez Państwo godziwych warunków odbywania kary pozbawienia wolności jest jednym z podstawowych wymogów demokratycznego państwa prawnego, jednakże osadzenie skazanego w celi w warunkach, w których powierzchnia na jedną osobę wynosiła mniej niż 3 m 2 , przy spełnieniu przesłanek określonych w --- STRONA 6 --- obowiązującym w tym okresie art. 248§1 w zw. z art. 209 k.k.w. i spełnieniu wymogów cel , wskazanych w art. 110 k.k.w., jest zgodne z prawem. Również analiza orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka nie wskazuje na to, aby w konkretnej sytuacji powoda doszło do takiego traktowania go, które mogłoby być uznane za złe, nieludzkie lub za długotrwałe tortury, stosowane przez dłuższy czas i które spowodowały u niego obrażenia ciała albo intensywne cierpienia fizyczne lub psychiczne. (...) uznał także, iż cierpienia i poniżenie muszą wykraczać poza nieunikniony ich element związany z daną formą, zgodnego z prawem, traktowania lub karania. Osoba skazana musi się liczyć z pewnymi ograniczeniami swobód i praw, mieszczących się w granicach prawnych regulujących odbywanie tymczasowego aresztu w danej placówce. Powód nie wykazał, zgodnie z regułą z art. 6 k.c., by poza przebywaniem w przeludnionej celi, warunki odbywania kary pozbawienia wolności naruszały jego godność i to w stopniu wymagającym udzielenia mu ochrony prawnej. Nie stanowiło również takiego bezprawnego naruszenia rozwiązanie funkcjonalne dotyczące osłonięcia kącików sanitarnych. O naruszeniu godności skazanego z prawem do ochrony prawnej, można mówić wtedy, gdy cierpienia i upokorzenie przekraczają konieczny element cierpienia wpisanego w wykonywanie orzeczonej wobec skazanego kary, zwłaszcza przy bierności zakładu karnego, który nie dba o poprawę warunków jego odbywania i godzi się na przepełnienie cel, nie dba o zwiększenie ich ilości, o remonty, o polepszenie warunków socjalnych, żywieniowych, czy wreszcie kulturalnych. Takiego zaś zachowania nie można było przypisać jednostce w której osadzony był powód, zwłaszcza przy podejmowanych przez nią własnych działaniach zmierzających do zniwelowania przeludnienia cel i poprawy warunków w nich panujących. Poziom dolegliwości powoda związany z czasowym przebywaniem w przeludnionych celach, bez zamiaru jego poniżenia lub upokorzenia nie prowadził zatem do poniżającego traktowania jego osoby. Tylko działania stwarzające niegodziwe, poniżające dla każdego osadzonego warunki lub ich tolerowanie przez dłuższy okres uznane są za bezprawne, rodzące prawo do ochrony godności na podstawie art. 24 k.c., a to w stanie faktycznym sprawy nie miało miejsca. Poziom dolegliwości powoda związany z czasowym przebywaniem w przeludnionych celach nie dawał zatem podstaw do przyjęcia, że przebywał on w warunkach uzasadniających udzielenie mu sądowej ochrony przez przyznanie odpowiedniego zadośćuczynienia pieniężnego. --- STRONA 7 --- Wbrew zarzutom skarżącego, Sąd Okręgowy wyjaśnił również wszystkie okoliczności mające znaczenie dla rozstrzygnięcia w sprawie niniejszej i nie naruszył przepisów prawa materialnego. Fakt przebywania powoda (okresowo) w przeludnionych celach pozostawał bowiem poza sporem, zaś pozwany wykazał, że pozostałe warunki odbywania kary pozbawienia wolności były zgodne z obowiązującymi normami. Ponieważ prawidłowe ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego stanowiące materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia uzasadniają dokonaną przezeń ocenę, że samo osadzenie w celi w warunkach, w których powierzchnia na jedną osobę wynosi mniej niż 3 m 2 - przy spełnieniu przesłanek określonych w obowiązującym w okresie objętym pozwem art. 248 § 1 k.k.w. - nie nosi cech bezprawności brak jest podstaw do przyjęcia, że Sąd Okręgowy naruszył przepis art. 24 k.c. Nadto, tak stan faktyczny wskazany przez powoda na uzasadnienie żądania pozwu, jak i ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd Okręgowy nie dają jakichkolwiek podstaw do przyjęcia, że pozwany naruszył dobra osobiste powoda przez podanie w wystawionej opinii nieprawdziwej informacji i że działanie pozwanego, z którym powód łączy to naruszenie można zakwalifikować jako bezprawne. W świetle ustaleń Sądu pierwszej instancji funkcjonariusz pozwanego udzielił błędnej informacji nie dysponując pełnymi danymi i nie zrobił tego celowo, z zamiarem poniżenia powoda. Ponadto względy, które dawały Sądowi Okręgowemu podstawę do postawienia takiej tezy zostały wyłożone przez Sąd w sposób przekonywujący, logiczny i nie zostały przez powoda podważone. Przez wyjaśnienie spornych okoliczności, o których mowa w art. 217 § 2 k.p.c., należy kolei rozumieć taki stan rzeczy, w którym albo nastąpiło uzgodnienie między stronami spornych dotychczas okoliczności, albo też zostały one wyjaśnione na korzyść strony powołującej dowody. Sytuacja taka nie zachodzi, gdy teza dowodowa jest nieistotna dla rozstrzygnięcia lub proponowany środek dowodowy jest nieprzydatny do jej udowodnienia. Co do zasady bowiem, za przedmiot dowodu uznaje się fakty mające dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie a ponadto tzw. zasady doświadczenia życiowego. O tym, które fakty są istotne dla rozstrzygnięcia, decyduje przedmiot postępowania w sprawie, a ściślej przepisy mające do niego zastosowanie. Wbrew zarzutom skarżącego, Sąd Okręgowy wyjaśnił wszystkie okoliczności mające znaczenie dla rozstrzygnięcia w sprawie niniejszej i nie naruszył przepisów prawa procesowego. Odmowa przeprowadzenia dalszych dowodów takich jak: akta prowadzonych z --- STRONA 8 --- udziałem powoda akt spraw karnych, i innych wskazanych w apelacji dowodów i dokumentów wskazujących na udzielenie przez pozwanego nieprawdziwej i niepełnej informacji w wystawionej o powodzie opinii oraz na warunki odbywania kary pozbawienia wolności w jednostce organizacyjnej pozwanego była uzasadniona skoro przeprowadzenie tych dowodów nie było konieczne ze względu na prawidłowe ustalenie przez Sąd Okręgowy, zgodne z twierdzeniami powoda, że powód okresowo przebywał w przeludnionych celach i że w udzielonej przez pozwanego informacji o powodzie znalazły się częściowo nieprawdziwe informacje. Z powyższych względów i na podstawie art. 385 k.p.c. apelacja podlegała oddaleniu, jako nieuzasadniona. Z kolei, o kosztach pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu w postępowaniu apelacyjnym orzeczono na podstawie §§15 i 16 w zw. z § 2 rozp. Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu.