Postanowienie V ACa 320/11 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 14 lipca 2011 r. Sąd Apelacyjny w Katowic

--- STRONA 1 --- Sygn. akt V ACa 320/11 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 14 lipca 2011 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach V Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący : SSA Grzegorz Stojek Sędziowie : SA Urszula Bożałkińska (spr.) SA Jadwiga Galas Protokolant : Mirosław Kruk po rozpoznaniu w dniu 14 lipca 2011 r. w Katowicach na rozprawie sprawy z powództwa H. C. przeciwko (...) Spółce Akcyjnej w G. o ochronę dóbr osobistych i zapłatę na skutek apelacji powódki od wyroku Sądu Okręgowego w Gliwicach z dnia 15 lutego 2011 r., sygn. akt I C 132/10 1. oddala apelację; 2. nie obciąża powódki kosztami postępowania apelacyjnego; 3. przyznaje adwokatowi J. B. od Skarbu Państwa (Sądu Okręgowego w Gliwicach) kwotę 1.439,10 (jeden tysiąc czterysta trzydzieści dziewięć 10/100) zł, w tym 269,10 zł podatku VAT, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powódce z urzędu w postępowaniu apelacyjnym. Sygn. akt V ACa 320/11 UZASADNIENIE Powódka, H. C., domagała się ustalenia, że pozwanemu (...) S.A. w G. nie przysługuje wierzytelność względem powódki z tytułu rzekomego nielegalnego poboru energii --- STRONA 2 --- elektrycznej w kwocie 1.589,52 zł; nakazania pozwanemu zaniechania naruszania jej dóbr osobistych poprzez zaprzestanie twierdzenia, iż powódka dopuściła się nielegalnego poboru energii elektrycznej; zasądzenia od pozwanego na rzecz powódki zadośćuczynienia w kwocie 10.000 zł za naruszenie jej dóbr osobistych z odsetkami ustawowymi od dnia wniesienia pozwu oraz zasądzenia od pozwanego na rzecz powódki kosztów postępowania. Postanowieniem z dnia 09 listopada 2010r. wyłączono do odrębnego rozpoznania żądanie powódki H. C. o ustalenie, że pozwanemu (...) S.A. w G. nie przysługuje wierzytelność w kwocie 1.589,52 zł, a następnie - z uwagi na niewłaściwość rzeczową Sądu Okręgowego w Gliwicach - powództwo H. C. odnośnie tego żądania przekazano do rozpoznania Sądowi Rejonowemu w Gliwicach. Po przeprowadzeniu postępowania dowodowego Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny: w dniu 24 października 2000r. pomiędzy powódką H. C. a (...) S.A. w G. – poprzednikiem prawnym pozwanego - została zawarta umowa o sprzedaż energii elektrycznej i świadczenia usług przemysłowych nr (...). W opisanej umowie odnotowano, że rozliczenia między stronami będą oparte o wskazania licznika pomiarowego nr (...), którego wskazanie początkowe wynosiło w dniu jego instalacji (...) . Kolejną umowę o sprzedaż energii elektrycznej i świadczenie usług przesyłowych powódka zawarła w dniu 31 października 2001r. Pozwany (...) S.A. w G. przejął od (...) S.A. zorganizowaną część przedsiębiorstwa w rozumieniu art. 55 1 k.c., w tym prawa i obowiązki z umów o świadczenie usług dystrybucji energii elektrycznej. Licznik energii elektrycznej przypisany do mieszkania powódki znajduje się na terenie ogólnodostępnego korytarza. W kwietniu 2009r. powódka zauważyła brak jednej z plomb zabezpieczających dostęp do licznika mierzącego ilość zużywanej przez nią energii. Fakt ten zgłosiła pozwanemu drogą telefoniczną. Pozwany w żaden sposób nie zareagował na to zgłoszenie, skutkiem czego powódka ponownie zgłosiła fakt uszkodzenia plomby w dniu 20 sierpnia 2009r. i przy tym powtórnym zgłoszeniu personel pozwanego poinformował powódkę, że zgłoszenie to zostało zarejestrowane pod numerem (...). Reakcją na opisane powtórne zgłoszenie była wizyta kontrolna w czasie której stwierdzono, że „licznik prawidłowo oplombowany... brak plomby legalizacyjnej”. Podczas kolejnej wizyty techników pozwanego – dnia 10 listopada 2009r. – ponownie stwierdzili oni brak jednej z plomb legalizacyjnych i wymienili licznik na nowy. --- STRONA 3 --- Pozwany przesłał wymontowany licznik do ekspertyzy, którą wykonał w dniu 08 grudnia 2009r. - ekspert z zakresu badań mechanoskopijnych - J. O.. Stwierdził on, że licznik nie posiada plomby legalizacyjnej co umożliwia odkręcenie śrub mocujących osłonę licznika i daje dostęp do jego elementów wewnętrznych. Na powierzchniach tarczy wirnika ujawniono ślady mechanoskopijne w postaci otarć i zarysowań. Ujawnione ślady mechanoskopijne świadczą o wstrzymywaniu obrotów wirnika przez osoby trzecie. Wstrzymywanie obrotów wirnika zaniża wskazania faktyczne zużywanej energii elektrycznej . W dniu 18 grudnia 2009r. pozwany (...) S.A. w G. wystawił notę obciążeniową o numerze (...) na podstawie, której obciążył powódkę H. C. opłatą w kwocie 1.589,52 zł za nielegalnie pobraną energię elektryczną zgodnie z protokołem kontroli specjalnej nr (...) z dnia 10 listopada 2009r. Powyższą notę obciążeniową wystawiono w oparciu o obowiązującą w dniu kontroli Taryfę dla (...) S.A. Po wystawieniu noty obciążeniowej powódka dwukrotnie zwracała się do pozwanego o odstąpienie od wymagalności wystawionej noty obciążeniowej za nielegalny pobór energii elektrycznej, jednakże pozwany nie uwzględnił powyższych wniosków. Czyniąc powyższe ustalenia Sąd Okręgowy zważył, co następuje: w ustalonym stanie faktycznym powództwo nie zasługuje uwzględnienie. Prawidłowe rozpoznanie roszczenia o ochronę dóbr osobistych wymaga przede wszystkim ustalenia i dokonania oceny, czy i jakie dobro osobiste żądającego ochrony zostało naruszone, a w dalszej kolejności stwierdzenia bezprawności działania sprawcy bądź też wystąpienia okoliczności bezprawność tę wyłączających. Należy mieć przy tym na względzie, iż przepis art. 24 § 1 k.c. posługuje się konstrukcją domniemania bezprawności, co oznacza, iż ciężar dowodu obalenia tego domniemania spoczywa na pozwanym. Na dochodzącym ochrony ciąży jedynie obowiązek wykazania faktu naruszenia lub zagrożenia jego dobra osobistego. Do okoliczności wyłączających bezprawność naruszenia dóbr osobistych zalicza się: działanie w ramach porządku prawnego, wykonywanie prawa podmiotowego, działanie w obronie uzasadnionego interesu, zgodę pokrzywdzonego. Przepis art. 23 k.c. nie zawiera definicji dóbr osobistych, a ogranicza się do stwierdzenia, że dobrami osobistymi człowieka są w szczególności: zdrowie, wolność, cześć, swoboda sumienia, nazwisko lub pseudonim, tajemnica korespondencji, nietykalność mieszkania, twórczość naukowa, artystyczna, wynalazcza, i racjonalizatorska. Katalog dóbr osobistych wymienionych w powyższym przepisie jest otwarty. Cześć i dobre imię człowieka należą do dóbr najsilniej chronionych . Przy ocenie czy doszło do naruszenia dobra osobistego --- STRONA 4 --- decydujące znaczenie ma nie tylko subiektywne odczucie osoby żądającej ochrony prawnej, ile to jaką reakcję wywołuje w społeczeństwie to naruszenie. Dokonując jednak oceny czy doszło do naruszenia dobra, którego ochrony domaga się osoba zgłaszająca żądanie należy brać pod uwagę całokształt okoliczności, a nie np. tylko pewien zwrot wyrwany z całej wypowiedzi. Przesłanka bezprawności działania, o której stanowi art. 24 k.c. ujmowana jest w prawie cywilnym szeroko. Przyjmuje się mianowicie, że bezprawne jest każde działanie sprzeczne z normami prawnymi oraz zasadami współżycia społecznego. Jak już wcześniej podano do okoliczności wyłączających bezprawność naruszenia dóbr osobistych zalicza się: działanie w ramach porządku prawnego, wykonywanie prawa podmiotowego, działanie w obronie uzasadnionego interesu, zgodę pokrzywdzonego. Przesłanka bezprawności działania jest przesłanką wystarczającą do udzielenia ochrony o charakterze niemajątkowym, natomiast dla zasądzenia zadośćuczynienia konieczne jest ustalenie, że działanie sprawcy było zawinione, co najmniej z winy nieumyślnej. Sformułowanie „nielegalne pobieranie paliw lub energii” zostało zdefiniowane w art. 3 pkt 18 ustawy z dnia 10 kwietnia 1997r. Prawo energetyczne (tekst jednolity: Dz. U. 2006 r. Nr 89 poz. 625 ze zm.). Zgodnie z tym przepisem nielegalne pobieranie energii to pobieranie energii bez zawarcia umowy lub niezgodnie z umową. W nocie obciążeniowej o numerze (...) pozwany posłużył się wyłącznie ustawowym pojęciem „nielegalnego poboru energii” zdefiniowanym w art. 3 pkt 18 Prawa energetycznego. Zatem sam fakt wystawienia noty obciążeniowej tej treści, wezwanie powódki o zapłatę opłaty za nielegalnie pobraną energię elektryczną w żaden sposób nie naruszył dóbr osobistych powódki. Nie została bowiem zastosowana ani niewłaściwa forma ani też treść pisma nie była obraźliwa. Również potraktowanie powódki jako dłużniczki nie może świadczyć o naruszeniu dóbr osobistych. Nota obciążeniowa zawierająca wezwanie do zapłaty opłaty za nielegalny pobór energii nie została doręczona powódce w sposób umożliwiający zapoznanie się z jej treścią przez inne niż adresat osoby. Zatem nie nastąpiło naruszenie dobra osobistego powódki jakim jest tajemnica korespondencji, podlegająca ochronie na podstawie art. 23 k.c. Informacja zawarta w nocie obciążeniowej o obowiązku uregulowania opłaty nie została też podana w jakikolwiek sposób do publicznej wiadomości co mogłoby świadczyć o naruszeniu dobra osobistego w postaci prawa do prywatności Powódka przyznała, że pozwany nie wytoczył --- STRONA 5 --- przeciwko niej powództwa o odszkodowania za nielegalne pobieranie energii, nie zawiadomił też o tym fakcie policji lub prokuratury. Mając powyższe ustalenia i rozważania na względzie stwierdzić należy, że zebrany w sprawie materiał dowodowy nie daje podstaw do uznania, że według obiektywnego miernika doszło do naruszenie jakiegokolwiek dobra osobistego powódki, a zatem powództwo nie jest zasadne i należało je oddalić. Od powyższego wyroku wniosła apelację powódka zarzucając sprzeczność istotnych ustaleń Sądu z zebranym w sprawie materiałem dowodowym przez przyjęcie, iż pozwany nie naruszył dóbr osobistych powódki poprzez bezpodstawne zarzucenie jej kradzieży energii elektrycznej – podczas gdy zebrany w sprawie materiał dowodowy uzasadnia odmienny wniosek, a także naruszenie przepisów art. 29 ustawy Prawo o adwokaturze poprzez nie zasądzenie w wyroku na rzecz pełnomocnika powódki należnych mu kosztów pomocy prawnej z urzędu na jej rzecz, mimo, że w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd pisze o przyznaniu tych kosztów pełnomocnikowi powódki i szczegółowo wylicza ich wysokość. W oparciu o powyższe zarzuty powódka wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez uwzględnienie powództwa i przyznanie pełnomocnikowi powódki kosztów pomocy prawnej świadczonej na jej rzecz z urzędu za obie instancje, ewentualnie uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji. Rozpoznając przedmiotową apelację Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: apelacja powódki nie zasługuje na uwzględnienie, a podniesiony w niej zarzut sprzeczności istotnych ustaleń Sądu z treścią zebranego w sprawie materiału uznać należy za bezzasadny. Sprzeczność tego rodzaju zachodzi bowiem wtedy, gdy powstaje dysharmonia pomiędzy materiałem zgromadzonym w sprawie, a konkluzją do jakiej dochodzi sąd na podstawie tego materiału. Nie będzie zatem tak rozumianej sprzeczności, jeżeli ustalenia faktyczne są identyczne tylko z częścią zebranego materiału, a sąd w sposób prawidłowy wyjaśnił dlaczego ustalenia swe oparł tylko na tej części materiału dowodowego. Jeżeli bowiem w sprawie istnieją dwie grupy przeciwstawnych dowodów, ustalenia faktyczne z konieczności muszą pozostawać w sprzeczności z jedną z nich. Nie o taką jednak sprzeczność chodzi w omawianym zarzucie. W granicach swobodnej oceny dowodów sąd ma prawo eliminować pewne dowody, tzn. albo nie dawać im wiary, albo uznać je za nieistotne. Jeżeli stanowisko swoje uzasadni w sposób --- STRONA 6 --- zgodny z intencją art. 233§1 k.p.c. to nie dopuszcza się uchybienia i nie doprowadza do owej sprzeczności. Sprzeczność o której mowa wyżej może równocześnie dotyczyć ustaleń istotnych, tzn. mogących mieć wpływ na wynik sprawy. Należy przy tym wyjść od stwierdzenia, że wbrew odmiennym twierdzeniom apelacji Sąd Okręgowy dał częściowo wiarę zeznaniom powoda o ile pokrywały się one z danymi powoływanymi w dokumentach przedłożonych przez stronę pozwaną. Co do zeznań uznanych za niewiarygodne Sąd Okręgowy szczegółowo wskazał przyczyny dlaczego należy je wyeliminować z materiału dowodowego. Przedstawiona przez Sąd Okręgowy argumentacja w tym zakresie nie pozwala zatem na uznanie za zasadny zarzutu obrazy art. 233 §1 k.p.c. Kontrola ustaleń faktycznych będąca udziałem sądu odwoławczego w związku z podniesionym zarzutem o którym mowa wyżej następuje bowiem pod kątem respektowania prawnych ograniczeń swobodnej oceny materiału dowodowego, wynikających z art. 233 §1 k.p.c. Odbywa się jednocześnie w granicach i na podstawie wskazań skarżącego co do błędów popełnionych w tym postępowaniu przez Sąd pierwszej instancji. Dla skuteczności zarzutu naruszenia art. 233 §1 k.p.c. konieczne jest zatem, czego apelujący powód nie czyni, wskazanie przyczyn dla których ocena dowodów nie spełnia kryteriów określonych w ustawie. Skarżący powinien bowiem określić jakie dowody i z naruszeniem jakich kryteriów sąd uznał błędnie za wiarygodne i mające moc dowodową lub pozbawione takiej mocy i niewiarygodne (por. wyrok Sądu Najwyższego z 9 lipca 2003 r. IV CKN 305/01, OSNC 2011, nr 7-8, poz. 130). Z uzasadnienia apelacji wynika jednocześnie, że apelująca powódka zarzuca obrazę prawa materialnego w postaci art. 24 k.c. gdyż naruszono dobre imię powódki jako dobro prawem chronione w sytuacji obciążenia powódki z tytułu nielegalnego poboru energii, gdy w okolicznościach sprawy chodziło o oskarżenie jej o nielegalny pobór energii. Rozpoznając taki zarzut Sąd Apelacyjny przyjął jednocześnie ze własne ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd Okręgowy i podzielił wypływające z nich wnioski prawne. Przede wszystkim zaś wniosek podstawowy, że działanie pozwanego nie miało przymiotu bezprawnego, albowiem odbywało się w ramach obowiązującego porządku prawnego. W stanie faktycznym spawy należało wyjść od stwierdzenia, że ochrona z art. 24 k.c. przysługuje przed działaniem bezprawnym, gdy tego nie wyłącza okoliczność działań --- STRONA 7 --- funkcjonariusza tudzież uprawnionego pracownika w ramach kompetencji i na określonej podstawie prawnej. Jak trafnie przyjęto w orzecznictwie Sądu Najwyższego tak określona „legalność” nie wyłącza automatycznie i w każdym wypadku, bezprawności działania funkcjonariusza (upoważnionego pracownika). Jeżeli więc obowiązujące przepisy przewidują określone procedury oraz nadają pewnym organom lub podmiotom określone kompetencje, to działanie w ich ramach, często wkraczające w sferę prawnie chronionych dóbr osobistych innych osób, z reguły, nie jest bezprawne. Jeżeli jednak w toku takich prawnie uregulowanych działań dochodzi do wyraźnego, poważnego naruszenia przepisów, zwłaszcza w sposób powodujący wykroczenie poza cel i niezbędność postępowania, nie można mówić o działaniach w ramach obowiązującego porządku prawnego, wyłączającego bezprawność. By wyłączyć bezprawność działanie musi pozostawać nie tylko w zgodzie z obowiązującymi przepisami, być rzeczowe, obiektywne, podjęte z należytą ostrożnością i przez osobę uprawnioną, nie wykraczając przy tym poza niezbędną prawem celów potrzebę w zakresie wyrażanych ocen, a użyte sformułowania powinny mieć odpowiednią formę i nie mogą poniżać godności osobistej osoby do której się odnoszą (por. wyroki Sądu Najwyższego z 7 kwietnia 2009 r. I PK 210/08, LEX nr 530777 z 7 marca 2007 r. II CSK 493/06, niepubl, z 21 października 2003 r. I PK 414/02, OSNP z 2004 r. nr 20 poz. 344 i z 19 grudnia 2002 r. II CKN 167/01, LEX nr 75353). Tak więc z samego faktu wystawienia noty obciążeniowej na nazwisko powódki, gdy stwierdzono możliwość pobierania energii niezgodnie z umową nie może wynikać bezprawność działania pozwanej. Do wystawienia noty, jako działania koniecznego w przypadku stwierdzenia samej możliwości pobierania energii niezgodnie z umową upoważniały bowiem pozwanego wyłącznie okoliczności konkretnego stanu faktycznego, a nie zawinione działanie powódki w postaci nielegalnego pobierania tej energii, umożliwiając jej podjęcie działań prawnych, ale dopiero przy dochodzeniu kwoty stanowiącej należność z tego tytułu – według określonej taryfy, lub odszkodowania. Użyte określenie nie było przy tym określeniem dowolnym, ocennym, a definicją ustawową z art. 3 pkt. 18 ustawy z dnia 10 kwietnia 1997 r. Prawo energetyczne (Dz. U. Nr 54 poz. 348 ze zm.) gdy za nielegalne pobieranie paliw lub energii zostało uznane – pobieranie paliw lub energii bez zerwania umowy, z całkowitym albo częściowym pominięciu układu pomiarowo- --- STRONA 8 --- rozliczeniowego lub poprzez ingerencję ten układ mający wpływ na zafałszowanie pomiarów dokonywanych przez układ pomiarowo-rozliczeniowy. Za bezprawną uznano zatem każdą ingerencję w układ, mającą wpływ na zafałszowanie pomiarów w danym liczniku, a nie tylko ingerencję zawinioną przez posiadacza licznika. Dał temu wyraz Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 27 marca 2008 r. II CSK 489/07 (LEX nr 515728) przyjmując, że czyn sprawczy polegający na nielegalnym pobieraniu energii elektrycznej ustawodawca określił od strony przedmiotowej, wskazując te jego cechy, które decydują o jego bezprawności. Ustalenie zatem nielegalnego poboru energii nie wymagało badania winy sprawcy w znaczeniu subiektywnym i pozwalało na wystawienie noty obciążeniowej. Zarzucając popełnienie czynu noszącego cechę nielegalnego pobierania energii, nabierze znaczenia dopiero na etapie ustalania odpowiedzialności prawnej sprawcy, gdy rodzaj tej odpowiedzialności będzie też decydował o postaci winy jako przesłanki odpowiedzialności. Odpowiedzialność karna, przewidziana w art. 278§5 k.k. wymaga natomiast wykazania sprawcy czynu winy umyślnej z zamiarem bezpośrednim, stąd nota nie może być utożsamiana z zarzutem aktu oskarżenia możliwym do przyjęcia dopiero w przypadku popełnienia przestępstwa kierunkowego (por. wyrok Sądu Najwyższego z 9 kwietnia 2003 r. I CKN 252/01, OSNC 2004, nr 7-8 poz. 110). Stąd sam fakt wystawienia noty nie może być utożsamiany z postawieniem powódce nieuprawnionego zarzutu popełnienia przestępstwa naruszającego jej dobre imię. Dopiero gdyby zgodnie z art. 57 ust. 1 Prawa energetycznego strona pozwana dochodziła opłaty za nielegalnie pobraną energię lub odszkodowania powódka może kwestionować zasadę obciążenia ją określonymi należnościami mającymi charakter cywilnoprawny i odszkodowawczy, udowadniając, że taka energia nie została rzeczywiście pobrana (por. uchwała Sądu Najwyższego z 10 grudnia 2009 r. III CZP 107/09, OSNC 2010, nr5, 77), stąd działaniom wcześniejszym, o charakterze „informacyjnym” – stwierdzającym nielegalny pobór jako możliwy, nie należało przydawać charakteru działań bezprawnych, nawet w sytuacji późniejszego udzielenia wyjaśnień przez powódkę na które pozwana nie reagowała, ale za którymi nie szedł pozew o zapłatę. Ochrona dóbr osobistych nie polega na prawnej ochronie subiektywnych odczuć pokrzywdzonego, lecz na rozważeniu, czy większość rozsądnie myślących ludzi odczuwałoby ów dyskomfort równie dolegliwie jak pokrzywdzony, czy też wrażliwość pokrzywdzonego, --- STRONA 9 --- przy uwzględnieniu norm społeczno – obyczajowych jest nadmierna (por. wyrok Sądu Najwyższego z 23 października 2003 r. V CK 352/02, LEX nr 602320). Dokonując i pod tym kątem oceny działań pozwanego uwzględnić należało i tę okoliczność, że w wypadku naruszenia dóbr osobistych polegającego na obrazie czci (dobrego imienia) uwzględniać należy nie tylko znaczenie słów, ale również kontekst sytuacyjny, w którym zostały użyte. Konieczne jest więc zachowanie należytych proporcji i umiaru, gdyż nie można nadużywać instrumentów prawnych właściwych tej ochronie dla przypadków drobnych, incydentalnych, dotyczących wyłącznie subiektywnych przeżyć samego powoda. Taki sposób postępowania prowadziłby bowiem do niedopuszczalnego deprecjonowania samego przedmiotu ochrony (por. wyrok Sądu Najwyższego z 23 maja 2002r. IV CKN 1076/00, OSNC 2003, nr 9, poz. 121). Subiektywne przeto przekonanie powódki, że sama nota godzi w jej dobre imię nie mogło się wiązać z udzieleniem jej ochrony prawnej, dlatego wyrok oddalający powództwo odpowiadał prawu, skutkując na podstawie art. 385 k.p.c. oddaleniem apelacji powódki jako bezzasadnej. Jako że w postanowieniu wydanym po zakończeniu rozprawy Sąd Okręgowy orzekł o kosztach pomocy prawnej udzielonej powódce z urzędu w postępowaniu pierwszoinstancyjnym, Sąd Apelacyjny orzekł wyłącznie o tych kosztach za instancję odwoławczą na podstawie § 19 w zw. z §6 pkt 4, rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu, a na podstawie art. 102 k.p.c. odstąpił od obciążenia powódki kosztami postępowania apelacyjnego uznając, że z uwagi na szczególne okoliczności sprawy, tu nieznajomość szczególnych regulacji prawnych zawartych w Prawie Energetycznym mogła ona pozostawać w mylnym ale usprawiedliwionym przekonaniu „karania” osoby niewinnej i domagającej się w związku z tym ochrony prawnej.