Wyrok V ACa 307/13 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 11 września 2013 r. Sąd Apelacyjny w Kato

--- STRONA 1 --- Sygn. akt V ACa 307/13 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 11 września 2013 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach V Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący : SSA Barbara Kurzeja Sędziowie : SA Tomasz Pidzik (spr.) SO del. Leszek Guza Protokolant : Barbara Knop po rozpoznaniu w dniu 11 września 2013 r. w Katowicach na rozprawie sprawy z powództwa Przedsiębiorstwa (...) Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w G. przeciwko J. P. o ochronę dóbr osobistych na skutek apelacji pozwanego od wyroku Sądu Okręgowego w Gliwicach z dnia 26 lutego 2013 r., sygn. akt I C 257/12 1. zmienia zaskarżony wyrok w punktach 1 i 3 w ten sposób, że powództwo oddala; 2. zasądza od powódki na rzecz pozwanego kwotę 600 (sześćset) złotych tytułem kosztów postępowania apelacyjnego. --- STRONA 2 --- Sygn. akt V ACa 307/13 UZASADNIENIE Powódka Przedsiębiorstwo (...) sp. z o.o. w G. wniosła o zobowiązanie pozwanego J. P., aby na swój koszt w ciągu 30 dni od uprawomocnienia się wyroku przeprosił powódkę Przedsiębiorstwo (...) spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością w G. poprzez publikację w dwóch kolejnych piątkowych wydaniach ukazujących się na terenie G. Dziennika Zachodniego (Tygodnika miejskiego G.) oraz lokalnego dodatku do Gazety Wyborczej na pierwszej stronie tych gazet w widoczny sposób oraz drukiem wielkości nie odbiegającej od stosowanego na tej stronie – następującej treści oświadczenia: (...) sp. z o. o. w G., które dostarcza ciepło na terenie G. za to, że w dniu 24 kwietnia 2012 r. na konferencji prasowej w hotelu (...) w G. bezzasadnie podając się za Prezesa Elektrociepłowni (...) przedstawiłem nieprawdziwe informacje i sugestie, iż: 1) odbiorcy ciepła dostarczanego przez Przedsiębiorstwo (...) sp. z o. o. będą płacić wyższe ceny niż odbiorcy ciepła w Z., 2) Przedsiębiorstwo (...) sp. z o. o. nie dostosowuje się do norm unijnych, zaniedbuje działalność inwestycyjną, a zwłaszcza w obszarze ekologii, skutkiem czego zanieczyszcza środowisko narażając mieszkańców na utratę zdrowia a siebie na wysokie kary, powodując w efekcie uszczerbek w zakresie dobrego imienia, wizerunku i innych godnych dóbr Przedsiębiorstwa (...) sp. z o. o.; W rzeczywistości wówczas nie wiedziałem i nadal nic nie wiem o jakimkolwiek fakcie, który uzasadniałby taką wypowiedź.”; oraz o obciążenie pozwanego kosztami procesu. Pozwany J. P. wniósł o oddalenie powództwa oraz obciążenie powódki kosztami procesu przyznając się do autorstwa wypowiedzi, o której mowa w pozwie i podnosząc m. in., że wypowiedź ta była krytyczna wobec działań i zaniechań powódki, jednakże była to krytyka adekwatna. Sąd Okręgowy w Gliwicach wyrokiem z dnia 26 lutego 2013 r. zobowiązał pozwanego J. P., aby na swój koszt w ciągu 30 dni od uprawomocnienia się wyroku przeprosił powódkę Przedsiębiorstwo (...) spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością w G. poprzez publikację w jednym piątkowym wydaniu Dziennika Zachodniego Tygodnika miejskiego G. na pierwszej stronie tej gazety, w widoczny sposób oraz drukiem wielkości nie odbiegającej od stosowanego na tej stronie – do złożenia oświadczenia objętego pozwem, oddalił powództwo w pozostałym zakresie i zasądził od pozwanego J. P. na rzecz powódki Przedsiębiorstwa (...) Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w G. kwotę 977 zł tytułem zwrotu kosztów procesu. Wyrok ten wydano w następująco ustalonym stanie faktycznym: Powódka jest spółką gminną. Przedmiotem jej działalności jest produkcja oraz dystrybucja ciepła na terenie Gminy G.. W dniu 24 kwietnia 2012 r. w Hotelu (...) w G. odbyło się spotkanie mieszkańców w związku z referendum w sprawie odwołania Prezydenta Miasta G.. W jego trakcie pozwany, podając się za prezesa zarządu Elektrociepłowni (...) stwierdził, iż G. będą płacić kary za niedostosowanie swojego systemu ciepłowniczego do norm unijnych, albowiem normy te w przyszłości zostaną zaostrzone. Nałożenie tych kar spowoduje drastyczną podwyżkę ciepła dla klientów powódki. Sytuację w G. przeciwstawił sytuacji w Z., gdzie – jak twierdził – postawiono na budowę nowoczesnej ciepłowni od podstaw, co wyklucza wzrost kosztów ciepła. Konferencja odbyła się w obecności wielu przedstawicieli mediów. Pozwany przemawiając przedstawił się jako prezes zarządu Elektrociepłowni (...), chociaż od 2011 --- STRONA 3 --- roku funkcji tej już nie pełnił. Relacja z tej konferencji oraz jej fragmenty znalazły się w lokalnych mediach m. in. 24 (...) oraz (...). Na w/w stronach wydarzenie to było szeroko komentowane. Odbiorcy ciepła żywili obawy, iż z uwagi na treść wystąpienia pozwanego będą musieli więcej płacić za usługi powódki. Wypowiedź pozwanego traktowali oni jako skierowaną przeciwko działalności miasta (powódka jest spółką miejską) i domagali się oni sprecyzowania zarzutów pozwanego wobec miasta, przedstawienia analiz proekologicznych uzależniając od tego swój głos w referendum. Z dniem 1 października 2012 r. powódka podwyższyła cenę ciepła o około 5 – 6 %. Podwyżka ta spowodowana była wzrostem kosztów produkcji i dystrybucji ciepła. Powodowa spółka podwyższa cenę ciepła przeważnie raz w roku. Z wyjątkowych względów takich jak gwałtowny wzrost niektórych pozycji kosztowych, cena może być podwyższana częściej i tak np. z uwagi na podwyżkę cen węgla o 25 % powódka była zmuszona podnieść ceny ciepła na początku ubiegłego roku. Nowe ceny weszły w życie z dniem 3 lutego 2012 r. Warunkiem wejścia w życie każdej zmiany cen jest zgoda Urzędu Regulacji Energetyki. Powódka w prowadzeniu swojej działalności stara się dostosowywać do norm unijnych, zwłaszcza w zakresie ekologii. Dysponuje pozwoleniem zintegrowanym na emisję zanieczyszczeń oraz pozwoleniem na handel emisjami wydanym przez Urząd Marszałkowski w K.. W ciągu ostatnich 5 lat powódka dokonywała szeregu inwestycji modernizacyjnych, w szczególności w 2010 roku za pieniądze ze środków unijnych (2.198.000 zł) zmodernizowała kocioł WR 25 celem zmniejszenia zużycia opału, a tym samym emisji zanieczyszczeń pyłowych i gazowych do atmosfery; zakończyła budowę drugiego etapu instalacji odsiarczania spalin dla dwóch kotłów WR 25, co pozwoliło na ograniczenie emisji dwutlenku siarki do poziomu niższego aniżeli dopuszczalna emisja dopuszczona w pozwoleniu zintegrowanym; jednocześnie wybudował instalację do odpylania spalin, co pozwoliło na ograniczenie emisji pyłów; przeprowadził szereg inwestycji mających na celu ograniczenie zużycia energii elektrycznej; wymienił sieci zużyte powodujące wysokie straty w przesyle na technologie rur; budował dużo sieci ciepłowniczych dla nowych odbiorców ciepła. Wszystkie kotły wyposażone są w elektrofiltry oraz palniki niskoemisyjne ograniczające emisję tlenków azotu. Wszystkie te inwestycje finansował ze środków pochodzących z amortyzacji, z Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, ze środków unijnych, m. in. z Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa (...). Powódka stale bada poziom emisji zanieczyszczeń za pomocą ciągłego monitoringu własnego (analizatory spalin) oraz poprzez niezależne jednostki. Aktualnie pracuje nad koncepcją tzw. kogeneracji, czyli jednoczesnego wytwarzania ciepła z energią elektryczną. Za zanieczyszczenie środowiska nie płaci żadnych kar. Pismem z 12 lipca 2012 r. powódka wezwała pozwanego do zamieszczenia przeprosin w formie i o treści jak w pozwie. Pozwany nie ustosunkował się do tego wezwania. W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy uznał, że roszczenie powodowej spółki zasługiwało na uwzględnienie w części. Sąd Okręgowy wskazał, że zgodnie z ugruntowanymi i bezspornymi poglądami katalog dóbr osobistych zamieszczony w art. 23 k.c. ma charakter otwarty, przykładowy i nie ma przy tym żadnych wątpliwości, iż dobrem osoby prawnej jest m. in. jej dobre imię, rozumiane jako marka, renoma, ugruntowana pozycja. Odwołując się do przyznania w toku postępowania przez pozwanego, iż mówiąc (...), miał na myśli powódkę, wskazał Sąd Okręgowy, iż powódka cieszy się dobrą opinią. Przestrzega norm unijnych, stara się inwestować w nowe technologie służące oszczędzaniu zarówno wyprodukowanego ciepła, jak i surowców niezbędnych do jego produkcji. Pozyskuje w tym celu środki zarówno --- STRONA 4 --- krajowe, jak i unijne. Nie ustalono, by z tytułu prowadzonej działalności ponosiła jakiekolwiek negatywne konsekwencje związane z naruszeniem norm emisji zanieczyszczeń. Powódka dba o swój wizerunek starając się być przedsiębiorstwem dbającym o ochronę środowiska naturalnego i za takie przedsiębiorstwo pragnie być postrzegana. Biorąc powyższe pod uwagę stwierdził Sąd Okręgowy, iż pozwany zarzucając stronie powodowej niedostosowywanie się do obowiązujących norm ochrony środowiska, co może doprowadzić do drastycznego wzrostu cen ciepła, naruszył bez wątpienia dobra osobiste strony powodowej w postaci dobrego imienia. Jego wypowiedź zawierała ujemną ocenę działalności powódki i była to ocena nieprawdziwa. Mimo, że wypowiedź ta była oględna, to jednak naruszała dobra osobiste powoda. Pozwany w wyżej przyjętym zakresie nie obalił domniemania bezprawności swojego działania, nie udowodnił też twierdzeń o prawdziwości zarzutów o wyższych kosztach ciepła dostarczanego przez powódkę ciepła w przyszłości. W toku rozprawy w swoich zeznaniach dopuścił możliwość, iż nie ma racji mówiąc, iż powódka nie przestrzega norm unijnych. Mając powyższe na uwadze Sąd Okręgowy zobowiązał pozwanego J. P., aby na swój koszt w ciągu 30 dni od uprawomocnienia się wyroku przeprosił powódkę Przedsiębiorstwo (...) Spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością w G. poprzez publikację w jednym piątkowym wydaniu Dziennika Zachodniego Tygodnika miejskiego G. na pierwszej stronie tej gazety, w widoczny sposób oraz drukiem wielkości nie odbiegającej od stosowanego na tej stronie złożył stosowne oświadczenie. Oddalając powództwo w pozostałym zakresie Sąd Okręgowy wskazał, iż sposób ochrony dobra osobistego powinien być adekwatny do jego naruszenia, do rodzaju naruszonego dobra i rozmiaru jego naruszenia, uwzględniać całokształt okoliczności, w tym zachowanie osoby, której dobra osobiste zostały naruszone, dawać satysfakcję poszkodowanemu, lecz nie powinien prowadzić do upokorzenia sprawcy naruszenia. Z tego względu Sąd Okręgowy nakazał przeprosiny w jednym piątkowym wydaniu Dziennika Zachodniego uznając, iż takie rozstrzygnięcie dotrze do odbiorców usług powódki i przyczyni się do naprawy jej wizerunku oraz wyjaśni wszystkie niejasności wywołane zachowaniem pozwanego, przez co ochrona udzielona powódce będzie wystarczająca do osiągnięcia celu postępowania, a przez to będzie skuteczna. Sąd Okręgowy jednocześnie uznał, iż publikacja przeprosin w ilości większej (powódka domagała się przeprosin w dwóch numerach) będzie niewspółmierną sankcją do stopnia naganności zachowania pozwanego. Oddalając żądanie przeprosin w Gazecie Wyborczej Sąd Okręgowy miał na względzie, że powódka nie udowodniła – a w tym zakresie ciężar dowodu spoczywał na niej, iż wypowiedź pozwanego przytaczała również Gazeta Wyborcza w swoim piątkowym dodatku. Z tego względu brak było podstaw do nakazania pozwanemu przeprosin na łamach tego dziennika. O kosztach procesu orzekł Sąd Okręgowy na mocy art. 100 zdanie 2 k.p.c. Apelację od tegoż wyroku wniósł pozwany zaskarżając go w całości, zarzucając: rażącą sprzeczność istotnych ustaleń z treścią zebranego materiału poprzez przyjęte tezy, że użyte w trakcie spotkania w hotelu (...) w G. słowa komentarza na temat sytuacji w ciepłownictwie naruszają dobra osobiste powódki w kontekście przedstawionej przez pozwanego szczegółowej argumentacji i dowodów oraz naruszenie art. 6 k.c. --- STRONA 5 --- Podnosząc te zarzuty pozwany wnosił o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa oraz o obciążenie powódki kosztami procesu. Powódka wniosła o oddalenie apelacji i zasądzenie kosztów procesu. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: apelacja pozwanego jest zasadna. W sprawie niniejszej nie jest kwestionowana treść wypowiedzi pozwanego z dnia 24 kwietnia 2012 r. na konferencji prasowej w hotelu (...) w G., a która to konferencja odbywała się w związku z mającym się odbyć referendum w sprawie o odwołanie Prezydenta Miasta G.. W trakcie tejże konferencji pozwany w swojej wypowiedzi twierdził, że (...) będą płacić kary za niedostosowanie swojego systemu ciepłowniczego do „norm unijnych”, gdyż normy te w przyszłości zostaną zaostrzone. Poniesienie tychże kar będzie zaś skutkować podwyżką ciepła. Jednocześnie pozwany sytuację w G. przeciwstawiła sytuacji w Z., gdzie wybudowano nową nowoczesną ciepłownię w celu dostosowania się do „norm unijnych”. W treści tej wypowiedzi pozwany nie użył nazwy powodowej spółki, a jego twierdzenia odnosiły się do zdarzeń mogących zaistnieć w przyszłości. Jak to wskazał pozwany na rozprawie w dniu 26 lutego 2013 r. odnosząc się do swej kwestionowanej wypowiedzi „nie wystarczy tylko remontowanie urządzeń, ale trzeba budować nowe” (nagranie DVD k. 62 akt, protokół rozprawy k. 109 akt). Podnosząc powyższe należy na wstępie przypomnieć, że zgodnie z art. 43 k.c. przepisy o ochronie dóbr osobistych osób fizycznych tj. art. 23 i 24 k.c. stosuje się odpowiednio do osób prawnych. Za dobro osobiste osób prawnych – będące odpowiednikiem dobra osobistego osób fizycznych w postaci czci zewnętrznej – uznaje się dobrą sławę określoną też jako dobre imię. Dobre imię osoby prawnej jest łączone z opinią, jaką o niej mają inne osoby ze względu na zakres jej działalności. Uwzględnia się tu nie tylko renomę wynikającą z dotychczasowej działalności osoby prawnej, ale i niejako zakładaną (domniemaną) renomę osoby prawnej od chwili jej powstania (co do tychże kwestii np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 listopada 1986 r., II CR 295/86, OSNC 1988/2-3/40 i z dnia 28 września 1999 r., I CKN 16/98, OSNC 2000/2/25). Dodać należy tu, że jak podkreśla się w doktrynie dobre imię osoby prawnej naruszają wypowiedzi, które obiektywnie oceniając przypisują osobie prawnej niewłaściwe postępowanie mogące spowodować utratę do niej zaufania potrzebnego do prawidłowego funkcjonowania w zakresie swych zadań (tak wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 czerwca 2005 r., III CK 622/04, nie publ.). Poza tym dobrami osobistymi są wiarygodność, reputacja i elementy składające się na dobre imię osoby prawnej, które zależą od rodzaju działalności prowadzonej przez osobę prawną (gospodarcze, wychowawcze, charytatywne). Ocena dóbr osobistych jest uzależniona od dwóch przesłanek: zagrożenia lub naruszenia dobra osobistego oraz od bezprawności działania. W sprawie niniejszej powódka podnosiła, że wypowiedź pozwanego miała naruszać jej dobre imię i wizerunek. Zauważyć należy w tym miejscu, iż poza sporem w doktrynie jest to, że wśród wypowiedzi naruszających cześć lub dobre imię odróżnia się wypowiedzi opisowe (dotyczące faktów) i oceniające (wyrażające opinię). Te ostatnie wypowiedzi przyjmuje się, że są dozwolone, jeżeli mieszczą się w granicach rzeczowej i konstruktywnej krytyki. Tylko te pierwsze mogą podlegać weryfikacji z punktu widzenia kryterium prawdy i fałszu. --- STRONA 6 --- Zauważyć nadto należy, że krytyczna ocena osoby, jej zachowania lub dzieła nie uzasadnia powstania roszczeń służących do ochrony czci, jeżeli jest rzeczowa i rzetelna. Te jej cechy wykluczają bowiem bezpośredniość zachowania się krytykującego. Odnosząc to stanowisko doktryny i orzecznictwa do kwestionowanej wypowiedzi pozwanego należy w pierwszym rzędzie zauważyć, iż w wypowiedzi tej nie wymieniono firmy powódki, a możliwość jej powiązania z powódką wynikała jedynie z zestawienia przedmiotu działalności objętego wypowiedzią tj. produkcji ciepła. Dla oceny tejże wypowiedzi jako naruszającej dobra osobiste powódki bez znaczenia jest zaś to, że pozwany twierdził, iż jest Prezesem zarządu Elektrociepłowni (...). Treść zaś samej wypowiedzi stanowiła wypowiedź oceniającą, zawierającą krytykę działalności powódki, która w celu wypełnienia „norm unijnych” dokonuje remontów istniejącej infrastruktury, a nie budowy nowej nowoczesnej ciepłowni, a co może rodzić w przyszłości wzrost kosztów dostaw ciepła. Ocena ta opierała się na powszechnie znanych faktach podwyższenia norm ochrony środowiska w odniesieniu do emisji przemysłowych w wyniku stosowania tzw. „norm unijnych” i konieczności dostosowania się do nich przez przedsiębiorstwa takie jak elektrociepłownie oraz wprowadzaniu kar za niedostosowanie się do tychże norm. Nadto ocena ta opierała się na oczywistym przecież stwierdzeniu, że cel taki osiągnąć można niewątpliwie przez budowę nowych instalacji, a nie zawsze osiągnąć go można przez remonty istniejących instalacji. Tego rodzaju ogólnikowa wypowiedź pozwanego, jako wypowiedź ocenna, krytyczna nie może zostać uznana za wypowiedź bezprawną. Uwzględniając także i to, że w wypowiedzi tej pozwany nie użył firmy pod którą działalność prowadzi pozwana, a wypowiedź ta nie odnosiła się w żaden sposób do przestrzegania norm ochrony środowiska obowiązujących pozwaną w dacie tej wypowiedzi lecz do trudności z przestrzeganiem norm w zakresie ochrony środowiska przez powódkę, które będą wprowadzane w przyszłości. W istocie wypowiedź tą postrzegać należy w kategoriach ostrzeżenia zmierzającego do rozważenia zmiany polityki inwestycyjnej przez powódkę, a co trudno zakwalifikować jako naruszenie dóbr osobistych powódki. Podnieść należy nadto, że w orzecznictwie podkreśla się, że przy dokonywaniu oceny działania strony pozwanej w zakresie stosowania instrumentów prawnych właściwych ochronie dóbr osobistych trzeba mieć na uwadze konieczność zachowania należytych proporcji i umiaru i instrumentów tych nie można nadużywać dla przypadków dotyczących wyłącznie subiektywnych odczuć osoby dotkniętej wypowiedzią innej osoby. Ocena, czy doszło do bezprawnego naruszenia dobra osobistego nie może być oceną subiektywną dokonaną według wiary indywidualnej wrażliwości zainteresowanego, który czuje się dotknięty zachowaniem innej osoby, ale powinna uwzględnić elementy obiektywne, a więc należy mieć na uwadze odczucia przeciętnego odbiorcy – osoby rozsądnej i racjonalnie oceniającej, nieobciążonej uprzedzeniami, nieskłonnej do wyrażania ekstremalnych sądów (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 29 października 1971 r., II CR 455/71, OSNCP 1972, nr 4, poz. 77; PiP 1973, nr 6, s. 167, z glosą E. Radomskiej; z dnia 26 października 2001 r., V CKN 195/01, LEX nr 53107; z dnia 18 marca 2005 r., II CK 564/04, Lex Polonica nr 375700 oraz z dnia 20 kwietnia 2006 r., IV CSK 2.06, OSNC 2007, nr 2, poz. 30, a także wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 19 października 2005 r., I ACa 353/05, LEX nr 175202). W ocenie Sądu Apelacyjnego postępowanie pozwanego nadto, z uwagi na przypadkowość jego wypowiedzi, jej przedmiot i cel, nie może być traktowane jako wymierzone w dobra osobiste powódki pamiętając, że w pojęciu bezprawności, o której mowa w art. 24 k.c. nie mieszczą się uchybienia małej wagi i inne nieznaczne jej wadliwości. Okoliczności te --- STRONA 7 --- powodują, że nie sposób dopatrzyć się w postępowaniu pozwanego celowego działania zmierzającego do zdyskredytowania powódki. Pozwanemu w istocie, jak to już wcześniej wskazano, przyświecała, jako mieszkańcowi G., obawa, że droga poprzez remonty istniejącej infrastruktury ciepłowniczej może nie być wystarczająca do osiągnięcia coraz bardziej podwyższanych „norm unijnych” w zakresie emisji zanieczyszczeń przez elektrociepłownie w odróżnieniu od drogi poprzez budowę nowych elektrociepłowni. Czyniąc te uwagi i nie dopatrując się w zachowaniu pozwanego naruszenia dóbr osobistych powódki należało oddalić powództwo. Mając powyższe na uwadze orzeczono na mocy art. 386 § 1 k.p.c. zmieniając zaskarżony wyrok i oddalono powództwo w całości. O kosztach postępowania apelacyjnego orzeczono na mocy art. 98 k.p.c. zasądzając na rzecz pozwanego od powódki zwrot poniesionej przez niego opłaty od apelacji.