Wyrok V ACa 187/07 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 11 kwietnia 2007 r. Sąd Apelacyjny w Kato

--- STRONA 1 --- Sygn. akt V ACa 187/07 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 11 kwietnia 2007 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach V Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący : SSA Tomasz Pidzik Sędziowie : SA Grzegorz Stojek (spr.) SA Anna Tabak Protokolant : Mirosław Kruk po rozpoznaniu w dniu 11 kwietnia 2007 r. w Katowicach na rozprawie sprawy z powództwa R. M. przeciwko Skarbowi Państwa-Dyrektorowi Zakładu Karnego w (…) oraz Skarbowi Państwa- Dyrektorowi Aresztu Śledczego w (…) o zapłatę na skutek apelacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego w Gliwicach z dnia 12 października 2006 r., sygn. akt II C 57/05 uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi Okręgowemu w Gliwicach do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach postępowania apelacyjnego. _ßwšš fiş __, _ Uuv/W „Ę _ --- STRONA 2 --- Sygn. akt V ACa 187/07 UZASADNIENIE Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy w Gliwicach oddalił powództwo R. M. przeciwko Skarbowi Państwa reprezentowanemu przez Dyrektorów Zakładu Karnego w (…) i Aresztowi Śledczemu w (…) o zapłatę i orzekł o kosztach pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu. Rozstrzygnięcie oparł na następujących ustaleniach faktycznych. Od 2 grudnia 2001 r. do 12 marca 2004 r. oraz od 6 kwietnia 2005 r. do 16 maja 2005 r. powód przebywał w Areszcie Śledczym w (…), zaś od 12 marca 2004 r. do dnia 27 stycznia 2005 r. osadzony był w Zakładzie Karnym w (…), odbywając karę pozbawienia wolności w rozmiarze 4 lat i 6 miesięcy, orzeczoną przez Sąd Rejonowy w P. w sprawie II K 466/02. Kierując się treścią sprawozdania sędziego penitencjarnego z wizytacji Zakładu Karnego w (…), Sąd Okręgowy przyjął, że w tej jednostce penitencjarnej zadania penitencjarne i procesy resocjalizacyjne realizowane są prawidłowo, bez zastrzeżeń, podobnie jak w pełni realizowane są prawa skazanych do kontaktu z osobami bliskimi, opieki lekarskiej, wypoczynku, korespondencji, wyżywienia, higieny osobistej i korzystania z nagród, choć stan zaludnienia przekroczył nieznacznie obowiązujące normy, pozostało to bez wpływu na realizację praw skazanych, jak też, że nie stwierdzono nieprawidłowości w zakresie dyscypliny i bezpieczeństwa skazanych, więźniowie mieli odpowiednio zorganizowany czas zajęć kulturalno-oświatowych (z uwagi na realizację programu aktywizacji skazanych w zakresie kultury fizycznej, sportu i rekreacji). Ustalił też, że sędzia penitencjarny nie stwierdził nieprawidłowości w zakresie warunków bytowych i sanitarnych oraz opieki medycznej. W oparciu o protokół z wizytacji Aresztu Śledczego w (…), jaką sędzia penitencjarny przeprowadził we wrześniu 2005 r., Sąd Okręgowy ustalił, że prawa osób pozbawionych wolności, osadzonych w tej jednostce penitencjarnej są należycie respektowane, wykonywanie kary pozbawienia wolności przebiega prawidłowo i zgodnie z zasadą legalizmu. Sąd Okręgowy zaznaczył, że sędzia penitencjarny nie stwierdził uchybień w działalności kontrolowanej jednostki, w której warunki bytowe są zadowalające i ulegają systematycznej poprawie (prawidłowo wyposażone cele mieszkalne, osadzeni mają zapewnioną niezbędną odzież, obuwie i środki higieny, odżywianie odpowiada obowiązującym normom, czystość pomieszczeń mieszkalnych i sanitarnych nie budzi zastrzeżeń), dobry jest też stan opieki medycznej. 2 --- STRONA 3 --- Z kolei na podstawie adnotacji w książce zdrowia powoda ustalił, że w obu jednostkach penitencjarnych często korzystał z konsultacji medycznych z uwagi na skargi wywołane bólami gardła, brzucha, kręgosłupa i głowy. Każdorazowo udzielano mu pomocy medycznej i ordynowano odpowiednie lekarstwa. Ponadto w Areszcie Śledczym w (…) poddany był badaniu lekarskiemu w celu ustalenia, czy stan jego zdrowia jest tego rodzaju, że może odbywać karę pozbawienia wolności (nie stwierdzono przeciwwskazań do przebywania w areszcie śledczym lub w zakładzie karnym). Ujawniono u powoda cechy osobowości nieprawidłowej o rysie paranoicznym, zwłaszcza histrionicznym, a także skłonność do obronnych mechanizmów projekcyjnych oraz małą zdolność do elastyczności reakcji. Sąd Okręgowy stwierdził też, że dowód z akt powołanych przez powoda nie wykazał, by funkcjonariusze pozwanego popełnili czyn karalny na szkodę powoda, skoro postępowania z doniesienia powoda zostały umorzone wobec braku znamion przestępstwa, wskazując na akta Prokuratury Rejonowej w G. o sygnaturach: 1 Ds 2380/03, Ds 911/03 (1 Ds 887/03), 1 Dsn 345/05, a także akta o sygnaturach: I Ko 772/02, I Ko 561/05, I Ko 1328/03. VII Pen 572/05, które uznał za akta tej samej Prokuratury Rejonowej. Sąd Okręgowy podkreślił, że powód nie sprostał obowiązkowi wykazania naruszenia jego dóbr osobistych bądź wyrządzenia mu szkody przez funkcjonariuszy „pozwanych”, ani też zawinienia funkcjonariuszy (art. 6 kc), nie powołując dowodu potwierdzającego jego twierdzenia. Chociaż zeznał, że w obu jednostkach penitencjarnych funkcjonariusze służby więziennej popełnili przestępstwa na jego szkodę, przestępstw nie opisał, a ich popełnienie nie zostało potwierdzone wynikami postępowań objętych aktami postępowań, do których się odwołał, a nie udowodnił, by doszło do fałszowania dokumentów służbowych i notatek w aktach osobowych. Samo przebywanie w przeludnionych celach nie prowadzi do odpowiedzialności odszkodowawczej „pozwanych”, powód nie wskazał zaś, jaką szkodę z tego tytułu poniósł. Sąd Okręgowy podkreślił jednocześnie, że warunki bytowe i socjalne w jednostkach penitencjarnych są dobre, mimo przeludnienia. W apelacji powód ostatecznie wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku przez uwzględnienie powództwa, ewentualnie o uchylenie tego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania „oraz o zasądzenie kosztów zastępstwa adwokackiego” w postępowaniu apelacyjnym „na rzecz Kancelarii Adwokackiej” adwokata ustanowionego z urzędu. Zarzucił naruszenie przepisów postępowania przez poczynienie ustaleń w przedmiocie warunków, w jakich odbywał karę pozbawienia wolności sprzecznie z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego i niewyjaśnienie wszystkich istotnych dla rozstrzygnięcia 3 --- STRONA 4 --- okoliczności, mianowicie związku przyczynowego między przeludnieniem cel, w których był osadzony a stanem jego zdrowia, a także wskutek nieprzeprowadzenia licznych dowodów oraz oparcie rozstrzygnięcia na wynikach wizytacji obu jednostek penitencjarnych, dokonanych bez związku ze sprawą, których prawdziwości zaprzeczył, podobnie jak uczynił w odniesieniu do adnotacji w książce zdrowia. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje. Apelacja zasługuje na uwzględnienie. Sąd pierwszej instancji podkreślił, że powód nie sprostał obowiązkowi udowodnienia faktów, z których wywodził skutki prawne, gdyż nie powołał dowodów okoliczności, o których twierdził. Tymczasem powód zgłosił liczne wnioski dowodowe, w tym odnośnie do okoliczności, o których była mowa w sprawozdaniach z wizytacji obu jednostek penitencjarnych. Uczynił to w pismach procesowych z 14 września 2005 r. (k. 98), 9 czerwca 2006 r. (k. 197-198) i 9 lipca 2006 r. (k. 228). Natomiast Sąd Okręgowy uwzględnił jedynie część z tych, które objęte były drugim z pism (powtarzającym też wniosek z pierwszego z nich) i oddalił pozostałe w nim powołane (k. 260), z tym że jeśli idzie o dowód „z akt”, faktycznie zapoznał się tylko z niektórymi z nich (k. 255, 257, 261, 266, 268 i 270), co powód podnosi w apelacji. Z kolei do wniosku objętego trzecim z pism Sąd pierwszej instancji nie odniósł się wcale, być może z tej przyczyny, że pełnomocnik powoda nie miał o nim wiadomości, jak wynika z protokołu rozprawy (k. 272). Nie sposób więc na obecnym etapie postępowania podzielić stanowiska, że powód nie powołał dowodów na potwierdzenie faktów, z których wywodzi skutek prawny. Do odmiennego wniosku nie prowadzi konstatacja, że nie sprecyzował, z jakich dokumentów z akt innych postępowań domaga się przeprowadzenia dowodu (Sąd Okręgowy przeprowadził natomiast dowód „z akt”), ani też, że w odniesieniu do przeważającej części dowodów ze świadków uczynił to w sposób, który nie odpowiada wymogowi wynikającemu z art. 258 in fine kpc (Sąd pierwszej instancji nie podjął zaś działań zmierzających do właściwego sprecyzowania przez powoda wniosków dowodowych na okoliczności zaprzeczone przez pozwanego), gdyż w aktualnym stanie sprawy brak jest podstaw do uznania, że omawiane dowody nie odnoszą się do faktów mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia (art. 227 kpc), ani też, że okoliczności sporne zostały już dostatecznie wyjaśnione (na korzyść powoda), jak również, że powołane zostały jedynie dla zwłoki (art. 217 § 2 kpc); dodać trzeba, że dowody zaoferowane przez powoda nie obejmowały okoliczności notoryjnych (art. 228 kpc). 4 --- STRONA 5 --- Zatem Sąd Apelacyjny podziela jedynie te ustalenia, których prawidłowości powód nie podważył w apelacji, mianowicie w przedmiocie skazania oraz osadzenia w Zakładzie Karnym w (…) i Areszcie Śledczym w (…), gdzie cele były przeludnione względem norm wynikających z obowiązującego prawa karnego wykonawczego. Nie da się podzielić pozostałych ustaleń Sądu Okręgowy. Oparte są bowiem jedynie o część tego materiału, który strony powołały, a odmowa przeprowadzenia dowodów zawnioskowanych przez powoda nie miała oparcia w naprowadzonych wcześniej przepisach postępowania, zwłaszcza że odniesieniu do żadnego z dowodów z dokumentów oferowanych przez obie strony nie zachodzi przeszkoda w prowadzeniu postępowania (por. art. 11 i art. 252 kpc). Trudno zresztą, mimo etapu postępowania, czynić w sprawie ustalenia wychodzące poza fakty bezsporne między stronami. Ustalenia faktyczne powinny bowiem obejmować istotne dla rozstrzygnięcia okoliczności. Tymczasem powód w pozwie twierdził o naruszeniu tych praw skazanego, do których odnosi się art. 4 kkw i art. 3 kk, wezwany zaś przez przewodniczącego do sprecyzowania żądania przez „wskazanie jakiego rodzaju dobra osobiste, kiedy i w jaki sposób zostały naruszone zachowaniem funkcjonariuszy Zakładu Karnego w (…) i Aresztu Śledczego w (…)” (k. 3), sprecyzował zarzuty odnośnie do warunków tymczasowego aresztowania i wykonywania kary pozbawienia wolności względem niego, nie wskazując dobra osobistego, mającego być objętego ochroną majątkową (k. 12). Przewodniczący, już po ustanowieniu adwokata dla powoda, ponowił wezwanie do „sprecyzowania żądania pozwu” (k. 35) – bezskutecznie (k. 43), po czym w takim stanie rzeczy sprawie został nadany bieg. W toku postępowania powód wskazał zaś na kolejną mogącą wchodzić w grę podstawę faktyczną powództwa, domagając się zaliczenia w poczet materiału dowodowego książki zdrowia (k. 98, 197-198) i podnosząc w zeznaniu złożonym w charakterze strony negatywny wpływ warunków odbywania kary pozbawienia wolności na stan jego zdrowia (k. 184-186). Sąd pierwszej instancji „rozpoznał” powództwo, choć to wyznaczane jest nie tylko przez żądanie (w omawianym wypadku zapłaty), ale też przez podstawę faktyczną, z uwagi na którą żądanie zostało zgłoszone, determinującą prawo materialne, które winno być zastosowane. W tym stanie rzeczy zrozumiały staje się w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku brak podstawy prawnej rozstrzygnięcia, którą powinno zawierać (art. 328 § 2 kpc). W zaistniałych okolicznościach nie sposób zasadnie twierdzić, że doszło do rozpoznania istoty sprawy, co Sąd pierwszej instancji pośrednio przyznał w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, wywodząc że powód nie sprostał obowiązkowi wykazania, że funkcjonariusze pozwanego naruszyli jego dobra osobiste bądź wyrządzili mu szkodę, odwołując się tym samym do odmiennych okoliczności mogących uzasadniać uwzględnienie 5 --- STRONA 6 --- powództwa o zapłatę, w wypadku ich udowodnienia, których powód nie oznaczył dostatecznie jasno, by zakreślić ramy procesu (brak jest podstaw, by przyjąć, że zgłoszone zostało powództwo ewentualne). Musi to skutkować uchyleniem zaskarżonego wyroku i przekazaniem sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania apelacyjnego (art. 386 § 4 i art. 108 § 2 kpc). Ponownie rozpoznając sprawę, Sąd Okręgowy winien doprowadzić do sprecyzowania podstawy faktycznej powództwa, korzystając ze środków, jakimi dysponuje, wynikającymi z kodeksu postępowania cywilnego. Dopiero znając podstawę faktyczną powództwa rozpozna wnioski dowodowe powoda, mając na względzie treść przepisów postępowania, które Sąd Apelacyjny już wskazał, regulujących przebieg postępowania dowodowego. Powinien mieć też na względzie, że powód zgłosił żądanie zasądzenia od Skarbu Państwa 35.000 zł (k. 10), zaś Sąd pierwszej instancji uznał, że powód dochodzi zapłaty kwot po 35.000 zł skierowane do dwóch pozwanych (przedmiotem rozpoznania przez sąd drugiej instancji jest roszczenie rozpoznane w pierwszej instancji). Musi jednak pamiętać, że w sprawie pozwana jest tylko jedna osoba prawna (Skarb Państwa), co determinuje sposób rozstrzygnięcia, o czym była już mowa w dotychczasowej judykaturze Sądu Najwyższego, akceptowanej przez doktrynę. Orzekając o kosztach postępowania apelacyjnego, zwróci uwagę na zacytowaną treść wniosku w tym przedmiocie zawartego w apelacji. Gdyby zaś w sprawie nadal zachodziła konieczność wyznaczenia innego adwokata z urzędu dla powoda, pamiętać musi, że uprawniony jest jedynie do ustanowienia adwokata, nie zaś do jego wyznaczenia, czym w istocie jest wniosek o zmianę adwokata, co znajduje się w kompetencjach dziekana właściwej izby adwokackiej. 6