Wyrok V ACa 121/09 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 17 czerwca 2009 r. Sąd Apelacyjny w Katow

--- STRONA 1 --- Sygn. akt V ACa 121/09 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 17 czerwca 2009 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach V Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący : SSA Barbara Kurzeja Sędziowie : SA Jadwiga Galas SA Lucyna Salachna (spr.) Protokolant : Mirosław Kruk po rozpoznaniu w dniu 17 czerwca 2009 r. w Katowicach na rozprawie sprawy z powództwa K. L. przeciwko Skarbowi Państwa - Dyrektorowi Aresztu Śledczego w (…) o zapłatę na skutek apelacji pozwanego od wyroku Sądu Okręgowego w Gliwicach z dnia 16 grudnia 2008 r., sygn. akt I C 93/08 oddala apelację i zasądza od pozwanego na rzecz powoda kwotę 732 (siedemset trzydzieści dwa) zł, w tym 132 zł podatku od towarów i usług, tytułem kosztów postępowania apelacyjnego. _ßwšš fiş __, _ Uuv/W „Ę _ --- STRONA 2 --- Sygn. akt V ACa 121/09 UZASADNIENIE Powód K. L. domagał się zasądzenia od pozwanego Skarbu Państwa – Dyrektora Aresztu Śledczego w (…) kwoty 130.000 zł z ustawowymi odsetkami od daty wydania w sprawie orzeczenia a to tytułem zadośćuczynienia za naruszenie jego dóbr osobistych. W uzasadnieniu swojego żądania podał, iż w czasie jego pobytu w pozwanym Areszcie doznał uszkodzenia ciała i z tego tytułu domaga się zadośćuczynienia w wysokości 70.000 złotych. Kwoty 60.000 zł domaga się z uwagi na warunki w jakich przebywał w czasie pobytu w areszcie, które to warunki nie zapewniały mu poszanowania jego godności. Pozwany wniósł o oddalenie powództwa i zasądzenie na jego rzecz kosztów procesu. Zarzucił, iż powodem wypadku jakiemu uległ powód było niezgodne z przeznaczeniem używanie górnego łóżka w celi a nadto że doznane przez powoda skaleczenie było nieznaczne. Przyznał, iż w poszczególnych miesiącach przeludnienie w Areszcie wyniosło 121,6%, cela nr (…) w której przebywał powód miała powierzchnię 7,15 m 2 i była przeznaczona dla dwóch osób. Przyznał iż od 7 marca 2008 r. powód przebywał w celi nr (…) o pow. 10,79 m 2 , przeznaczonej dla trzech osób. Zarzucał, iż o warunkach przeludnienia cel zawiadamiany był sędzia penitencjarny a ponadto powód nie zgłaszał żadnych uwag odnośnie warunków socjalno-bytowych celi, w których przebywał. Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy w Gliwicach zasądził od Skarbu Państwa – Dyrektora Aresztu Śledczego w (…) kwotę 2500 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 16 grudnia 2008 r., w pozostałym zakresie powództwo oddalił. Sąd Okręgowy ustalił co następuje: powód przebywa w pozwanym Areszcie Śledczym w (…) od 23 sierpnia 2007 r. Od dnia osadzenia do 4 marca 2008 r. przebywał w celi nr (…) o powierzchni 7,15m 2 , przeznaczonej dla dwóch osadzonych. W różnych okresach czasu przebywał w celi z jednym lub dwoma skazanymi, chociaż zdarzyło się, że dwa dni przebywał w celi sam. Większość czasu przebywał w celu w warunkach przeludnienia, z dwoma osadzonymi. W celi tej znajdują się trzy łóżka ustawione w rzędzie, tj. jedno nad drugim, po jej prawej stronie, po lewej – kącik sanitarny a w nim muszla klozetowa i umywalka. Kącik sanitarny początkowo nie był oddzielony od reszty celi, na stelażu zamontowanym na stałe do podłogi, powód zakładał koc lub prześcieradło. Po około 3 miesiącach i interwencjach powoda, na stelażu zamontowane zostały płyty o wysokości powyżej pasa osadzonych. 2 --- STRONA 3 --- Umywalka umieszczona jest za muszlą klozetową, co uniemożliwia mycie osobom o większej wadze i posturze. Muszla klozetowa umieszczona jest tak, że faktycznie nie oddziela osoby z niej korzystającej od reszty celi. W celi nie ma kratki wentylacyjnej i aby wywietrzyć celę, w której osadzeni jedzą, śpią, załatwiają potrzeby fizjologiczne, należy otwierać okno. Budynek Aresztu liczy ponad 100 lat, przewody wentylacyjne zostały zagruzowane a kominy wentylacyjne zburzone. Sukcesywnie robiona jest wentylacja grawitacyjna. Od 4 marca 2008 r. do nadal powód przebywa w celi nr (…), o pow. 10,79 m 2 , przeznaczonej dla trzech osób. Cele wizytowane są przez Dyrektora Aresztu, osadzeni mogą zgłaszać mu uwagi dotyczące warunków w jakich przebywają, stanu zdrowia, sposobu leczenia, wyżywienia. Powód nie zgłaszał uwag dotyczących warunków socjalno-bytowych poza dotyczącymi przeciekania zlewu, środków czystości, naprawy okna i zamontowania parawanu w kąciku sanitarnym, przy czym zastrzeżenia osadzonych co do braku intymności oraz przeludnienia w celach nie były odnotowywane, jako powszechnie znane. Zgodnie z art. 268a k.p.a. i 248 § 1 k.k.w. pozwany zawiadamiał przewodniczącego Wydziału Penitencjarnego Sądu Okręgowego w G. o konieczności zmniejszenia powierzchni mieszkalnej przypadającej na jednego osadzonego z powodu występujących w areszcie przeludnień. Nadto ustalił Sąd Okręgowy, że w czasie pobytu powoda w celi nr (…) w dniu 11 listopada 2007 r., z pryczy położonej powyżej łóżka powoda, urwał się wspornik mocujący płyty i wbił się w nogę powoda. Wezwany lekarz pogotowia stwierdził ranę ciętą prawej goleni bez cech krwawienia długości 2 cm. Powodowi założono opatrunek i zalecono kontrolę w ambulatorium. Opatrunki na ranie powoda zmieniane były przez około 2 tygodnie a powód był konsultowany przez chirurga. W ocenie Sądu Okręgowego pozwany przyznał iż w celi zajmowanej przez powoda brak jest wentylacji grawitacyjnej a w Areszcie prowadzone są prace nad jej odtworzeniem. Sprawność funkcjonowania wentylacji we wszystkich pomieszczeniach zostanie przywrócona wraz z zakończeniem remontu. Pozwany widząc konieczność tych prac potwierdza, że obecnie stosowane wietrzenie cel za pomocą otwierania okien nie jest wystarczające, brak zapewnienia wentylacji nie stanowi naruszenia prawa przez pozwanego, niewątpliwie jednak stanowi niedogodność dla osadzonych. Nadto pozwany rozpoczął remont cel w sposób, który uwzględnia wydzielenie kącika sanitarnego w sposób stały. W tak poczynionych ustaleniach uznał Sąd Okręgowy, że powództwo w części zasługuje na uwzględnienie. 3 --- STRONA 4 --- Podkreślił, iż bezspornym w sprawie jest, iż w związku z przeludnieniem Aresztu, w okresie przebywania w nim powoda, nie były zachowane normy zaludnienia przewidziane w art. 110 § 2 k.k.w. W ocenie Sądu powód wykazał, iż z uwagi na wielkość cel i użytkowanie kącika sanitarnego zwracał się do pozwanego o wykonanie odpowiednich przesłon oraz o poprawienie warunków związanych z wentylacją cel, a skoro tak, należało uznać że warunki celi stanowiły dla powoda źródło frustracji i upokorzenia. Pozwany nie zaprzeczył twierdzeniom pozwu w części dotyczącej przeludnienia i braku wentylacji grawitacyjnej, podnosząc, że uczynił wszystko by zapewnić powodowi odpowiednie warunki odbywania kary. Podkreślił Sąd, że osadzony ma prawo wymagać aby przypadająca na niego powierzchnia celi nie był mniejsza niż 3 m 2 , a warunków w których te normy są przekraczane nie można uznać za uzasadniony i normalny element pobytu w charakterze osoby osadzonej, co wynika z treści art. 110 § 2 k.k.w. w zw. z art. 207 k.k.w. Cele muszą być wyposażone w odpowiedni sprzęt zapewniający skazanemu osobne miejsce do spania i odpowiednie warunki higieny, dostateczny dopływ powietrza oraz odpowiednią temperaturę i oświetlenie. Tylko w szczególnie uzasadnionych wypadkach określonych w art. 248 k.k.w i przy zachowaniu trybu postępowania wskazanego w tym przepisie może dojść do ograniczenia wielkości powierzchni cel na jednego skazanego i tylko na czas określony i nie nadmiernie długi. W ocenie Sądu pozwany nie wykazał aby przebywanie przez powoda w celi nr 74 nie naruszało jego dóbr osobistych, w szczególności godności i czci, z uwagi na warunki w jakich przebywał. Podzielił Sąd opinię ETPCz. iż poważne i długotrwałe przeludnienie musi spowodować poważny dyskomfort psychiczny i psychiczne cierpienie. Uznał, iż przeludnienie wyklucza prywatność czynności życia codziennego, co samo w sobie jest traumatycznym doświadczeniem. I chociaż nie było celem upokorzenie powoda lub spowodowanie jego cierpienia, to jednak nie wyłącza to omawianej sytuacji z zakresu art. 3 Konwencji i odpowiedzialności pozwanego z art. 24 k.c. Zdaniem Sądu przebywanie przez powoda w przeludnionej celi, w złych warunkach sanitarnych i bytowych powodowała u niego poczucie frustracji, przygnębienia, niezadowolenie i może być ocenione jako upokarzające i poniżające godność ludzką, rodzące obowiązek odszkodowawczy. Biorąc powyższe pod uwagę uznał Sąd Okręgowy żądanie przez powoda zadośćuczynienia za uzasadnione i z powyższych względów, na zasadzie art. 448 k.c. zasądził na rzecz powoda kwotę 2500 zł. Orzekając w ten sposób uwzględnił Sąd Okręgowy funkcję kompensacyjną zadośćuczynienia wskazując, że wysokość jego nie może stanowić zapłaty symbolicznej lecz 4 --- STRONA 5 --- musi przedstawiać jakąś ekonomicznie odczuwalną wartość. Powód przebywał w warunkach przeludnienia przez okres 6 miesięcy i w związku z tym zasądzona kwota jest odpowiednią, odpowiada bowiem rozmiarowi i intensywności doznanej krzywdy. W pozostałym zakresie powództwo oddalił jako niezasadne. Wyrok zaskarżył apelacją pozwany. Zarzucając naruszenie prawa materialnego a to art. 248 § 1 k.k.w. w zw. z art. 6 k.c. oraz 24 k.c. poprzez błędne uznanie iż pozwany działał bezprawnie umieszczając powoda w warunkach przeludnienia a nadto podnosząc nadinterpretację zeznań świadków wnosił o zmianę wyroku poprzez oddalenie powództwa ewentualnie jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Powód wniósł o oddalenie apelacji. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: apelacja nie jest uzasadniona. Wbrew stanowisku pozwanego Sąd Okręgowy poczynił prawidłowe ustalenia faktyczne dokonując wszechstronnej, zgodnej z zasadami logiki i doświadczenia życiowego oceny materiału dowodowego. Poczynioną ocenę materiału dowodowego, zgodną z przepisem art. 233 § 1 k.p.c. oraz ustalenia, jako prawidłowe, Sąd Apelacyjny podziela i przyjmuje za własne. Sąd Apelacyjny nie podziela zarzutu pozwanego naruszenia przepisu art. 248 k.k.w. Trafnie podniósł Sąd Okręgowy iż ustanowienie minimalnej normy powierzchni, jaka powinna przypadać na jednego osadzonego jest uzasadniona, ponieważ umieszczenie wielu osób w zbyt małym pomieszczeniu prowadzi do negatywnych zachowań i w oczywisty sposób narusza ich godność. Z tego względu również i w polskim porządku prawnym podniesiona kwestia znalazła swoje uregulowanie. Zgodnie z art. 110 § 2 k.k.w. powierzchnia w celi mieszkalnej przypadająca na jednego skazanego wynosi nie mniej niż 3m 2 . Faktycznie przepis art. 248 § 1 k.k.w. przewiduje, że w szczególnie uzasadnionych wypadkach dyrektor zakładu karnego lub aresztu śledczego może umieścić osadzonych na czas określony, w warunkach w których powierzchnia celi na jedną osobę wynosi mniej niż 3m 2 , jednocześnie jednak nakłada obowiązek bezzwłocznego powiadomienia sędziego penitencjarnego o takim umieszczeniu. Pozwany zawiadamiał sędziego Wydziału Penitencjarnego Sądu Okręgowego w G. o konieczności zmniejszenia powierzchni mieszkalnej przypadającej na jednego osadzonego z powodu występujących w Areszcie przeludnień, poza takimi zawiadomieniami nie podjął jednak innych czynności dla zmiany istniejącego stanu rzeczy, „rozładowania” zagęszczenia cel. Prawidłowo zatem Sąd 5 --- STRONA 6 --- Okręgowy uznał, że nie stanowi żadnego usprawiedliwienia dla nieprzestrzegania norm dotyczących minimalnej powierzchni celi mieszkalnej na jednego osadzonego powszechnie występujące przeludnienie w więzieniach i aresztach. Państwo obowiązane jest do zapewnienia osobom pozbawionym wolności godziwych warunków w zakładzie karnym czy też areszcie. Przyrodzona i niezbywalna godność człowieka jest nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem władz publicznych. Obowiązek ten powinien być realizowany przez władze publiczne przede wszystkim tam, gdzie państwo działa w ramach imperium, realizując swoje zadania represyjne, których wykonanie nie może prowadzić do większego ograniczenia praw człowieka i jego godności, niż to wynika z zadań ochronnych i celu zastosowanego środka (patrz wyrok SN z dnia 2.10.2007 r. II CSK 269/07). Przesłanką odpowiedzialności za naruszenie cudzego dobra osobistego jest bezprawność zachowania, przez które rozumie się działanie lub zaniechanie sprzeczne z porządkiem prawnym i zasadami współżycia społecznego. Przepis art. 24 k.c. przewiduje domniemanie bezprawności działania naruszającego dobro osobiste, co powoduje iż to pozwany winien wykazać, że jego działanie był zgodne z prawem. Pozwany, jak prawidłowo ocenił Sąd Okręgowy, nie udowodnił, że jego działania były zgodne z prawem. Powód wykazał, że odbywał karę pozbawienia wolności nie tylko w przeludnionej celi, ale w celi o złej wentylacji, przy nieodpowiednich warunkach sanitarnych, bez odpowiedniego oddzielenia tzw. kącika sanitarnego od reszty celi. Osadzenie zatem powoda w przeludnionej celi, w której nie oddzielono, w sposób właściwy, urządzeń sanitarnych od reszty pomieszczenia, stanowi naruszenie dóbr osobistych w postaci godności i prawa do intymności a tym samym uzasadnia odpowiedzialność Skarbu Państwa na podstawie art. 24 i 448 k.c. (por. wyrok SN z 28 lutego 2007 r. V CSK 431/06). O ile rację ma pozwany, że osadzony w areszcie powód, powinien zdawać sobie sprawę z ograniczeń i dolegliwości jakie się z tym wiążą, to jednak, w całokształcie okoliczności rozpoznawanej sprawy, nie sposób nie podzielić stanowiska powoda że przebywanie przez niego w przeludnionej celi, bez wentylacji, bez odpowiedniego uwzględnienia kącika sanitarnego, rodziło u niego poczucie poniżenia, nie gwarantowało prawa do intymności. Przyznane zadośćuczynienie spełnia kryterium, „odpowiedniej sumy”, nie jest rażąco wygórowane, czyni zadość treści art. 448 k.c. Reasumując, Sąd Apelacyjny, nie znalazł podstaw do podzielenia zarzutów apelacji. Zaskarżony wyrok jest prawidłowy co uzasadnia oddalenie apelacji (art. 385 k.p.c.) O kosztach orzeczono zgodnie z art. 98 k.p.c. 6