Wyrok V ACa 112/08 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 23 kwietnia 2008 r. Sąd Apelacyjny w Kato

--- STRONA 1 --- Sygn. akt V ACa 112/08 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 23 kwietnia 2008 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach V Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący : SSA Tomasz Pidzik Sędziowie : SA Jadwiga Galas (spr.) SA Anna Tabak Protokolant : Mirosław Kruk po rozpoznaniu w dniu 9 kwietnia 2008 r. w Katowicach na rozprawie sprawy z powództwa D. A. przeciwko Skarbowi Państwa - Aresztowi Śledczemu w (…) o zapłatę na skutek apelacji obu stron od wyroku Sądu Okręgowego w Gliwicach z dnia 20 grudnia 2007 r., sygn. akt I C 202/06 o d d a l a obie apelacje. _ßwšš fiş __, _ Uuv/W „Ę _ --- STRONA 2 --- Sygn. akt V ACa 112/08 UZASADNIENIE Po sprecyzowaniu żądania pozwu, powód D. A. wniósł o zasądzenie od Skarbu Państwa – Aresztu Śledczego w (…) zadośćuczynienia w kwocie 80 000 zł z ustawowymi odsetkami od daty wydania w sprawie orzeczenia przy uwzględnieniu kosztów procesu. Podał, iż od 23 marca 2006 r. przebywał jako osoba tymczasowo aresztowana w pozwanym Areszcie, który nie zapewnił mu warunków bytowych, które prawo nakazuje zapewnić osobie izolowanej. W ocenie powoda pozwany ponosi odpowiedzialność za: nadmierne przeludnienie oraz wynikający z niego brak powierzchni bytowej, brak należytego wyposażenia cel, brak odpowiedniej opieki lekarskiej. W związku z powyższym, powód został poddany w okresie izolacji niezgodnemu z prawem nieludzkiemu i poniżającemu traktowaniu wynikającemu z niezapewnienia humanitarnych warunków izolacji do czego pozwany był zobowiązany. Powód nie może ponosić konsekwencji niewłaściwej polityki państwa w sferze więziennictwa. Europejski Komitet Zapobiegania Torturom zalecił RP zwiększenie normy powierzchni jednego osadzonego z 3 do 4m 2 . W praktyce powierzchnia ta nie przekracza 1m 2 . W takich warunkach jakimi dysponował pozwany zmuszono do przebywania powoda, co jest niezgodnie z prawem i rodzi konsekwencje odszkodowawcze. W ocenie powoda jest oczywiste, iż doszło do wyrządzenia mu powyższej szkody niematerialnej. Zgodnie z art. 77 Konstytucji RP każdy ma prawo do wynagrodzenia szkody, jaka została mu wyrządzona przez niezgodne z prawem działanie władzy publicznej. Powołał się powód na „art. 3 ratyfikowanej przez Polskę Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, Europejskiej Konwencji o zapobieganiu torturom oraz nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu albo karaniu, Europejskie Reguły Więzienne, a także zalecenia Europejskiego Komitetu Zapobiegania Torturom, Kodeks Karny Wykonawczy, które to akty prawne w jego ocenie zobowiązują Państwo do zapewnienia mu minimalnych warunków bytowych odpowiadających standardom zdefiniowanym w w/w normach”. Pozwany w odpowiedzi na pozew wniósł o oddalenie powództwa i zasądzenie od powoda na jego rzecz kosztów procesu. Przyznał, że w okresie objętym żądaniem pozwu Areszcie Śledczym w Gliwicach zaludnienie przekroczyło normatywny poziom i kształtowało się następująco: na dzień 31 marca 2006 r. – 134,4% ustalonej pojemności jednostki, na dzień 28 czerwca 2006 r. – 140,1% ustalonej pojemności jednostki, na dzień 18 września 2006 r. – 145,1% ustalonej pojemności jednostki. Administracja Aresztu na bieżąco informuje Sąd Okręgowy w G. Wydział Penitencjarny, o takim sposobie umieszczania osadzonych. Zaistniałą sytuację 2 --- STRONA 3 --- Dyrektor Aresztu Śledczego w G. uznał jako szczególnie uzasadniony wypadek, do umieszczenia osadzonych na czas określony w warunkach, w których powierzchnia celi przypadająca na jedną osobę wynosi mniej niż 3m 2 , o czym stanowi art. 248 § 1 i 2 k.k.w. „Strona pozwana dopełniła wszelakich obowiązków wynikających z litery prawa z należytą starannością i zaprzecza twierdzeniom powoda, jakoby ponosiła odpowiedzialność za przeludnienie jednostki”. Zaprzeczyła by cele, w których przebywał powód nie zapewniały odpowiednich warunków bytowych, albowiem są one wyposażone w sprzęt kwaterunkowy – zgodny z rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości z 17.10.2003 r. w sprawie warunków bytowych osób osadzonych w zakładach karnych i aresztach śledczych. Zaprzeczyła również jakoby nie zapewniła powodowi odpowiedniej opieki lekarskiej. „W tutejszym areszcie zatrudnieni są lekarze różnych specjalizacji, którzy wykonują swoje obowiązki zgodnie z zasadami i sztuką medyczną”. Powyższe uzasadnia oddalenie powództwa. Zaskarżonym wyrokiem z 20 grudnia 2007 r. Sąd Okręgowy w Gliwicach zasądził od Skarbu Państwa – Aresztu Śledczego w (…) na rzecz powoda kwotę 5 900 zł z ustawowymi odsetkami od 20 grudnia 2007 r., oddalił powództwo w pozostałym zakresie i nie obciążył stron kosztami procesu. Wyrok został wydany w oparciu o następujące ustalenia. Powód przebywał w Areszcie Śledczym w (…). jako osadzony od 23 marca 2006 r. do 10 września 2007 r. W tymże okresie zaludnienie w Areszcie Śledczym przekroczyło normatywny poziom i wynosiło: na dzień 31 marca 2006 r. – 134,4% ustalonej pojemności jednostki, na 28 czerwca 2006 r. – 140,1% ustalonej pojemności jednostki, na 18 września 2006 r. – 145,1%. W związku z przeludnieniem nie były zachowane normy zaludnienia przewidziane w art. 110 § 2 k.k.w. W większości cel nie zachowano normy 3m 2 powierzchni na jednego osadzonego. Powód przez około 96 dni przebywał w celach nie spełniających minimalnego normatywu. W oparciu o historię rozmieszczenia powoda w Areszcie Śledczym ustalił Sąd Okręgowy, że powód w celach gdzie normatyw nie był zachowany przebywał od 23.03.2006 r. do 4.07.2006 r. w celach o numerach : 97, 67, 55, 58, 63, 61, 30, 28 (okres około 54 dni), od 10.07.2006 r. do 11.07.2006 r. w celi nr 28 – 2 dni, od 3.10.2006 r. do 5.10.2006 r. w celi nr 18 – 3 dni, od 24.10.2006 r. do 29.11.2006 r. w celach nr 53, 66 – 37 dni. Ustalił również Sąd Okręgowy, że pozwany do zamknięcia rozprawy nie przedstawił zarządzenia Dyrektora Aresztu Śledczego w (…), wydanego w oparciu o art. 248 § 1 k.k.w. o umieszczeniu osadzonych na czas określony, w warunkach w których powierzchnia w celi na jedną osobę wynosi mniej niż 3m 2 , ani też dokumentu wykazującego, że uzyskano zgodę na te 3 --- STRONA 4 --- działania ze strony Sędziego Penitencjarnego. O zaistniałym fakcie przeludnienia aresztu, Sędzia Penitencjarny był jedynie na bieżąco informowany. Co do wyposażenia cel mieszkalnych aresztu ustalił Sąd pierwszej instancji, że były one wyposażone w podstawowy sprzęt kwatermistrzowski, przy czym cele znajdujące się na najniższej kondygnacji aresztu, w których powód przebywał przez około (łącznie) 44 dni miały najniższy standard, były zagrzybione, brudne, miały zdewastowaną podłogę, bardzo słabą wentylację powietrza, co przy ich przepełnieniu stwarzało szczególnie duże utrudnienie dla osób w nich przebywających np. w czasie korzystania przez nie z toalety wobec nie wydzielenia jej w sposób trwały. W tych celach panowały „warunki dziewiętnastowieczne”. „Praktycznie w takich celach nie było obiegu powietrza, były źle oświetlone. W takich celach osoby osadzone spały na ziemi na materacach, sadzeni musieli umawiać, kto z nich może chodzić po celi, kto idzie do toalety. Takie warunki musiały wywoływać gniew, frustrację i poczucie poniżenia u osadzonych. W takich celach na najniższej kondygnacji aresztu powód był osadzony: od 27.05.2006 r. do 28.05.2006 r. w celi 30, od 29.05.2006 r. do 04.07.2006r. i do 10.07.2006 r. do 11.07.2006 r. w celi 28 i od 03.10.2006 r. do 05.10.2006 r. w celi 18. Pozostałe cele w areszcie miały zachowany odpowiedni standard bytowy. Były to cele wyremontowane w różnych okresach czasu lub też zaadoptowane w ostatnim okresie czasu na potrzeby osadzonych, w oparciu o zarządzenie Dyrektora Aresztu. Z powodu przeludnienia na cele mieszkalne były adoptowane inne pomieszczenia aresztu, m. in. świetlica, dyżurki wychowawców czy pomieszczenia gospodarcze. Część cel w areszcie była wyremontowana i w dobrym stanie, a część cel z powodu złego stanu technicznego (słaba wentylacja powietrza, zdewastowana podłoga, brud, słabe oświetlenie, zagrzybiałe ściany, awarie urządzeń sanitarnych) była przeznaczona do remontu. Była zatem prowadzona na terenie aresztu działalność inwestycyjna mająca na celu poprawę warunków bytowych osadzonych. Każdy z osadzonych w areszcie otrzymywał wystarczającą ilość środków do utrzymania higieny osobistej. Osadzeni otrzymywali 3 posiłki dziennie. W ambulatorium pracowało 3 lekarzy, 1 stomatolog i 3 pracowników średniego personelu medycznego. Nie było trudności w uzyskaniu pomocy ze strony personelu medycznego przez więźniów, skoro sam powód, jak wynika z jego książki zdrowia osadzonego, ponad 90 razy korzystał z kontaktu z personelem medycznym, lekarzami różnych specjalności przebywając przez okres 18 miesięcy w tym areszcie. Nie ulega wątpliwości, że miał zrobiony rentgen klatki piersiowej, zatok, kręgosłupa. Kilkakrotnie był leczony stomatologicznie, konsultowany dermatologicznie, radiologicznie, neurochirurgicznie, psychicznie i psychiatrycznie. Był zachowawczo leczony na występującą u niego łuszczycę, nie chciał poddać leczeniu szpitalnemu na tą dolegliwość, mimo złożenia mu takiej propozycji w maju 2006 r. Zgłaszał 4 --- STRONA 5 --- się także do lekarza z bólami kręgosłupa szyjnego i piersiowego, jednakże badania nie potwierdziły choroby. Psychiatra stwierdził u powoda zaburzenia osobowości (powód zapowiadał próby samobójcze). Powód był też badany przez psychologa. Ustalił Sąd Okręgowy, że osadzenie powoda w Areszcie Śledczym w (…) w żaden negatywny sposób nie odbiło się na jego zdrowiu. Działalność resocjalizacyjna aresztu uwzględniała dyrektywy zawarte w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 14.08.2003 r. w sprawie sposobów prowadzenia oddziaływań penitencjarnych w zakładach karnych i aresztach śledczych. W areszcie działał radiowęzeł, była biblioteka mająca szeroki księgozbiór, a powód w celi mógł korzystać z telewizora. Prowadzone były również na terenie aresztu podstawowe formy działalności kulturalno-oświatowej i sportowej. Nie stwierdzono też w sprawozdaniu z wizytacji Aresztu Śledczego przeprowadzonej w dniach 20-21 września 2005 r. nieprawidłowości w zakresie realizacji podstawowych praw osadzonych oraz w egzekwowaniu ich obowiązków wynikających z przepisów Kodeksu karnego wykonawczego oraz Regulaminu organizacyjno-porządkowego wykonywania tymczasowego aresztowania. Osadzeni mieli zapewniony stały kontakt z kierownictwem aresztu, wychowawcami i psychologiem. Realizowane było ich prawo, w tym także powoda, do utrzymywania kontaktów z osobami najbliższymi, do opieki lekarskiej, wypoczynku, korespondencji, kierowania skarg, próśb i wniosków do organów wykonujących te orzeczenia, otrzymywania paczek i korzystania z odpowiedniego wyżywienia. Powód zgłaszał chęć ubiegania się o odszkodowanie. Ustalił Sąd Okręgowy, iż powód składał skargi: na warunki bytowe do Biura Rzecznika Praw Obywatelskich; na szykanowanie i grożenie ze strony oddziałowego w areszcie – uznaną za bezzasadną; nieodpowiedniej opieki medycznej, niewiarygodności książki zdrowia osadzonego, występowania szeregu nieprawidłowości mających miejsce w areszcie (przedmiotowe i poniżające traktowanie, przeprowadzenie kontroli osobistych niezgodnie z k.k.w., tolerowanie handlu narkotykami i alkoholu na terenie jednostki, łamania nakazu izolacji, represje w stosunku do osób skarżących się, tolerowania niehigienicznych warunków wydawania posiłków, nieodpowiedniej gramatury posiłków, utrudnianie kontaktów z lekarzem, ograniczania prawa do obrony w sytuacji wymierzenia kar dyscyplinarnych przez zastępcę Dyrektora Aresztu Śledczego w (…) uznane za bezzasadne, brak poparcia prośby o dodatkowy spacer przez lekarza tut. aresztu uznaną za bezzasadną; na niezapewnienie dostępu do odpowiednich aktów prawnych uznaną za bezzasadną; na niewłaściwe leczenie przez lekarza ambulatorium, niezawiadomienia Sędziego Penitencjarnego o stanie zdrowia pacjenta na podstawie art. 118 § 1 k.k.w., niedoprowadzenia osadzonego na łaźnie, brak konsultacji okulistycznej, złego oświetlenia w celi mieszkalnej, pozostawienia w zamkniętej części samochodu więziennego L. uznane za bezzasadne; brak 5 --- STRONA 6 --- odpowiedzi na wnioski z dnia 31.05.2006 r., i 26.06.2006 r., niewłaściwego leczenia, niedoprowadzenia do lekarza w dniu 21.07.2006 r., uznaną za bezzasadną; niewłaściwego zachowania Funkcjonariusza Działu Ochrony podczas kontroli celi mieszkalnej skarżącego uznaną za bezzasadną, postępowania funkcjonariusza SW przy wydawaniu paczki uznaną za bezzasadną; terminu dostarczenia korespondencji urzędowej osadzonemu, sposobu zachowania funkcjonariusza dostarczającego korespondencję uznana za bezzasadną, nieodpowiedniej opieki medycznej uznaną za bezzasadną; nieodpowiedniego leczenia przez kierownika ambulatorium, odmowy rehabilitacji, badań rtg, rezonansu magnetycznego uznana za bezzasadną. Wskazał Sąd Okręgowy dowody, na których oparł się czyniąc ustalenia faktyczne (por. k: 388) i dokonał ich oceny na gruncie przepisu art. 233 § 1 k.p.c. (por. k: 389-390). Podał, iż dowód z przesłuchania stron pominął wobec nieusprawiedliwionego niestawiennictwa powoda na rozprawie w dniu 15 listopada 2007 r. i zrzeczenia się dowodu z przesłuchania przez stronę pozwaną. W tak poczynionych ustaleniach uznał Sąd Okręgowy, że powództwo w części zasługuje uwzględnienie. Podkreślił Sąd Okręgowy, iż bezspornym w rozpoznanej sprawie jest, iż w związku z przeludnieniem Aresztu Śledczego w (…) w okresie przebywania w nim powoda nie były zachowane normy zaludnienia przewidziane w art. 110 § 2 k.k.w. Przez okres ok. 96 dni powód przebywał w tym areszcie w celach przeludnionych, których nie zachowano normy 3m 2 powierzchni na jednego osadzonego. Równocześnie wskazał Sąd, że przez okres ok. 44 dni był osadzony w celach nie spełniających odpowiednich standardów bytowych i sanitarnych. Przytoczył Sąd pierwszej instancji treść art. 30 Konstytucji RP, odwołał się do art. 3, art. 8 ust. 1 ratyfikowanej przez Polskę Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z 4 grudnia 1950 r., wskazując, że nikt nie może być poddany torturom ani nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu lub karaniu, wprowadza obowiązek władzy publicznej zapewnienia osobom osadzonym w zakładach karnych godziwych i humanitarnych warunków odbywania kary pozbawienia wolności, nienaruszających godności ludzkiej: a życie prywatne obywateli i ich prawa do intymności winny być zachowane, co w odniesieniu do osób osadzonych w zakładach karnych oznacza obowiązek zapewnienia takich warunków bytowych i sanitarnych, w których godność ludzka i prawo do intymności nie doznają istotnego uszczerbku. Przywołał Sąd Okręgowy również art. 40 § 1 ust. 4 i 47 Konstytucji RP. Podkreślił ten Sąd, że powód w pozwie wskazał podstawę faktyczną swego roszczenia. Faktycznie wnosił o zadośćuczynienie z tytułu poniżającego i nieludzkiego 6 --- STRONA 7 --- traktowania w areszcie śledczym, twierdził, że została wyrządzona mu szkoda niematerialna. Powód w trakcie toczącego się postępowania, w czasie przesłuchania świadków i składania oświadczeń wykazywał naruszone dobro osobiste-godność, sposób jego naruszenia oraz okoliczności w jakich do tego doszło, zatem swoje roszczenie opierał na art. 23 i 24 k.c. w zw. z art. 448 k.c. Odwołując się do treści art. 110 § 2 k.k.w. oraz art. 248 § 1 k.k.w. podkreślił również Sąd Okręgowy, że jedynie w szczególnie uzasadnionych wypadkach dyrektor zakładu karnego lub aresztu śledczego może umieścić osadzonych, i to na czas określony (a nie przez 96 dni), w warunkach, w których powierzchnia w celi na jedną osobę wynosi mniej niż 3m 2 . „O takim umieszczeniu należy bezzwłocznie powiadomić Sędziego Penitencjarnego – art. 248 k.k.w. Przy czym umieszczenie osadzonych w warunkach, o których mowa w art. 248 § 1 k.k.w. powinno mieć oparcie w stosownym zarządzeniu dyrektora zakładu karnego lub aresztu śledczego (art. 247 k.k.w.), którego w niniejszej sprawie nie przedstawiono.” Przywołał Sąd Okręgowy przepis art. 24 k.c. i podkreślił, że na pozwanym spoczywał ciężar wykazania, że jego działanie było zgodne z prawem. Zdaniem tegoż Sądu pozwany nie wykazał, że osadzenie powoda w celach w warunkach, w których powierzchnia na jedną osobę wynosiła mniej niż 3m 2 było zgodne z prawem oraz, że osadzenie powoda w celach nie spełniających podstawowych standardów bytowych i sanitarnych, bez oddzielenia toalety od reszty celi, ze stosowną wentylacją i dopływem światła nie miało miejsca w stosunku do powoda i że pobyt powoda w takich celach nie naruszył jego dobra osobistego: godności, czci. Uznał Sąd, że przebywanie powoda w przeludnionych celach, w złych warunkach bytowych i sanitarnych powodowało poczucie frustracji, przygnębienia, niezadowolenia i może być oceniane jako upokarzające i poniżające godność ludzką rodzące obowiązek odszkodowawczy. Przytoczył Sąd treść przepisu art. 448 k.c., art. 23 k.c. oraz art. 24 k.c. i skonkludował, że żądanie powoda znajduje uzasadnienie w w/w przepisach, skoro pozwany nie wykazał, że jego działanie było zgodne z prawem i nie naruszało dobra osobistego powoda. Zasądzając zadośćuczynienie uwzględnił Sąd jego funkcję kompensacyjną wskazując, że kwota 4800 zł została zasądzona za ok. 96 dni pobytu powoda w przeludnionych celach, a 1100 zł – w związku z osadzeniem powoda przez okres 44 dni w celach nie spełniających odpowiednich warunków bytowych i sanitarnych. O odsetkach orzeczono w oparciu o art. 481 k.c. – zgodnie z żądaniem pozwu. Sąd Okręgowy uznał, że zasądzone „zadośćuczynienie odpowiada rozmiarowi i intensywności doznanej krzywdy przez powoda, zakresowi ujemnych doznań psychicznych, 7 --- STRONA 8 --- ich intensywność i długotrwałości umiarkowanemu stopniowi negatywnych konsekwencji dla powoda powstałych w sferze naruszonych jego dóbr osobistych. W pozostałym zakresie powództwo oddalił, uznając je za niezasadne i nieudowodnione.” Orzeczenie o kosztach procesu oparto o przepis „art. 100 k.p.c.”. Wyrok zaskarżyły apelacją obie strony. Powód wskazując wartość przedmiotu zaskarżenia na 74100 zł, nie zgadzając się z orzeczeniem w części oddalającej powództwo podniósł, iż zasądzona na jego rzecz „kwota jest zbyt niska w stosunku do doznanej krzywdy, oraz liczby i wagi złamanych przez pozwanego przepisów prawa a to Konstytucji, umów międzynarodowych i ustaw” (por. k: 428 akt). Wniósł o: zmianę zaskarżonego wyroku w części oddalającej powództwo poprzez dosądzenie kwoty 74100 zł (por. k: 431). Na rozprawie apelacyjnej podał, że kwestionuje wysokość zasądzonego zadośćuczynienia. Wniósł o oddalenie apelacji pozwanego (por. k: 441 akt). Pozwany wskazując wartość przedmiotu zaskarżenia na kwotę 5 900 zł zaskarżył wyrok w części zasądzającej zadośćuczynienie (pkt 1 orzeczenia) i zarzucając mu: 1. naruszenie przepisów prawa procesowego (a to art. 233 § 1 k.p.c.) przez odstąpienie od zasady „swobodnej oceny wyrażające się w braku wszechstronnego rozważenia całokształtu, zebranego w sprawie materiału dowodowego, co jednoznacznie pomija zasadę sprawiedliwego procesu, w szczególności Sprawozdania Sędziego Penitencjarnego z wizytacji Aresztu Śledczego przeprowadzonej w dniach 20 i 21 września 2005 r. – VII Pen 4172/2/05, gdzie stwierdza się, iż „podstawową bolączką aresztu pozostaje permanentne przeludnienie jednostki, na które administracja więzienna nie ma wpływu”, a także gdzie podkreśla się intensyfikowanie działalności inwestycyjnej mającej na celu poprawę warunków bytowych oraz zawiadomień kierowanych do sędziego penitencjarnego w trybie art. 248 § 1 Kodeksu Karnego Wykonawczego, przez co wyprowadzono błędnie wnioski końcowe uznając, iż pozwany nie obalił domniemania bezprawności działania. Ponadto nie został uwzględniony zapisek powoda tzw. „ gryps” (nie zakwestionowany przez powoda), w którym sugeruje świadkowi P. M. treść zeznań, jakie powinien złożyć w przedmiotowej sprawie – co w przełożeniu na ogólny przedmiot powództwa, może sugerować, iż powód nielegalnie nakłaniał również 8 --- STRONA 9 --- innych świadków do składania zeznań zgodnie z własnym interesem tj. na niekorzyść strony pozwanej;” 2. naruszenie przepisów prawa materialnego a to: art. 24 k.c., art. 448 k.c. przez niewłaściwe zastosowanie; 3. naruszenie art. 247 k.k.w. i 248 k.k.w. poprzez przyjęcie bezprawności działania pozwanego i błędną wykładnię (art. 248 k.k.w.) wskazują, iż „na jego podstawie strona pozwana obowiązana była do wydania zarządzenia dotyczącego umieszczania osadzonych na czas określony, w warunkach w których powierzchnia celi wynosi mniej niż 3m 2 , a także do wykazania uzyskania na jego podstawie, na takie działanie zgody Sędziego Penitencjarnego.” Wskazując na powyższe zarzuty pozwany wniósł o: 1. zmianę zaskarżonego wyroku poprzez uchylenie jego punktu obejmującego zasądzenie na rzecz powoda kwoty 5900,00 złotych i oddalenie powództwa w całości oraz zasądzenie od powoda na rzecz pozwanego kosztów procesu za obie instancje, ewentualnie 2. uchylenie wyroku w części jego punktu 1, obejmującego zasądzenie na rzecz powoda kwoty 5900,00 złotych i przekazanie sprawy sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpatrzenia – przy uwzględnieniu kosztów postępowania odwoławczego. Na zasadzie art. 381 k.p.c. uzupełniono postępowanie dowodowe poprzez zaliczenie w poczet materiału dowodowego sprawy „historii rozmieszczenia A. S. w celi mieszkalnej nr (…) „na okoliczność dni pobytu tegoż w tej celi (k. 441, 426, 445 akt). Rozpoznając apelacje stron Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: Obie apelacje nie są uzasadnione. Uzupełnienie przed Sądem odwoławczym postępowania dowodowego w kierunku wskazanym przez pozwanego (por. k: 445, 441 akt) ostatecznie nie uzasadniło podzielenia podniesionych zarzutów apelacyjnych. Na wstępie trzeba zauważyć, iż wbrew stanowisku pozwanego w pozwie powód wskazał okoliczności faktyczne uzasadniające dochodzone pierwotnie żądanie rozszerzone do kwoty 80 000 zł. Przytoczył również, do czego nie był zobowiązany, przepisy prawa, w tym materialnego, które w jego ocenie zostały naruszone zachowaniem pozwanego. Określając żądanie poprzez wskazanie jego przedmiotu oraz podstawy faktycznej powód uczynił zadość przepisowi art. 187 § 1 k.p.c. Wskazał również dowody pozwalające na stwierdzenie zasadności dochodzonego żądania, co więcej pozwalających na jego indywidualizację. W toku procesu składając kolejne wnioski dowodowe i składając oświadczenia procesowe w sposób jednoznaczny powód wskazywał naruszone dobro osobiste 9 --- STRONA 10 --- – godność, sposób naruszenia tego dobra oraz okoliczności w jakich do tego doszło. Zatem nie tylko wskazane w pozwie okoliczności faktyczne ale również w toku procesu dały podstawę do uznania, iż dochodzone roszczenie zostało oparte o art. 23 k.c. i art. 24 k.c. w zw. z art. 448 k.c. Powód działał bez profesjonalnego pełnomocnika. Przytoczone w pozwie przepisy prawa dookreślone w toku procesu były znane pozwanemu. Zatem stwierdzenie, iż podstawa prawna uwzględnionego powództwa determinowała sposób obrony pozwanego jest niezrozumiałe. Sąd Apelacyjny podziela ocenę materiału dowodowego zgromadzonego w granicach aktywności procesowej stron dokonaną przez Sąd Okręgowy, która to ocena czyni zadość regułom wskazanym w przepisie art. 233 § 1 k.p.c. Sąd pierwszej instancji wskazał dlaczego dowodom z dokumentów, osobowym dał wiarę szeroko uzasadniając swoje stanowisko. Obecnie nie zachodzi potrzeba jego powtarzania stąd odesłanie na karty 388-390 akt. Dalej, należy stwierdzić, że w oparciu o prawidłową ocenę materiału dowodowego sprawy Sąd Okręgowy poczynił prawidłowe ustalenia, które Sąd Apelacyjny podziela i przyjmuje za swoje. Niczym nieuzasadnione jest przypisywanie istotnej roli tzw. grypsowi powoda jako sposobu nakłaniania przez tegoż „również innych świadków zeznających w sprawie na niekorzyść strony pozwanej”. Świadek H. M. (por. k. 175), słuchany po odebraniu przyrzeczenia, przyznał, iż gryps (k: 172) otrzymał od powoda, o próbie nakłonienia go do zeznań na niekorzyść aresztu. Ów świadek nie potwierdził okoliczności, które jego zeznaniami powód chciał wykazać. Zatem „przypisywanie grypsowi powoda” siły sprawczej jako możliwości oddziaływania na treść zeznań świadków nie ma żadnego przełożenia na ocenę zeznań pozostałych świadków wskazanych przez powoda a poddanych ocenie Sądu Okręgowego na gruncie przepisu art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 328 § 2 k.p.c. Sąd Apelacyjny nie podziela zarzutu pozwanego naruszenia przepisów art. 248 k.k.w. Otóż, zgodnie z przepisem art. 110 § 2 k.k.w. powierzchnia w celi mieszkalnej, przypadająca na skazanego, wynosi nie mniej niż 3m 2 . Cele wyposaża się w odpowiedni sprzęt kwaterunkowy zapewniający skazanemu osobne miejsce do spania, odpowiednie warunki higieny, dostateczny dopływ powietrza i odpowiednią do pory roku temperaturę, według norm określonych dla pomieszczeń mieszkalnych, a także oświetlenie odpowiednie do czytania i wykonywania pracy. Oczywiście warunki bytowe skazanych są określone również w przepisach wykonawczych: regulaminie kary pozbawienia wolności czy wykonywania tymczasowego aresztowania, a także w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z 17 października 2003 r. w sprawie warunków bytowych osób osadzonych w zakładach karnych i aresztach śledczych (Dz. U. Nr 186 poz. 1820). Sięgając natomiast do przepisu art. 248 § 1 k.k.w. stwierdzić należy, że ustawodawca dopuścił by w szczególnie 10 --- STRONA 11 --- uzasadnionych wypadkach (np. przeludnienia) dyrektor aresztu śledczego mógł umieścić osadzonych jednak na czas określony, zatem z określeniem daty początkowej i końcowej, w warunkach, w których powierzchnia w celi na jedną osobę wynosi mniej niż 3m 2 . Ustawodawca w takiej sytuacji obliguje dyrektora, by o takim umieszczeniu bezzwłocznie powiadomić sędziego penitencjarnego. Przepis art. 248 § 1 k.k.w. „czytany” łącznie z art. 247 k.k.w. nie powinien budzić wątpliwości, iż umieszczenie osadzonych w warunkach, o których mowa w art. 248 § 1 k.k.w. powinno mieć oparcie w stosownym zarządzeniu dyrektora zakładu karnego lub aresztu śledczego. Jak podkreślił Sąd Okręgowy nie została przedłożona do akt decyzja Dyrektora Aresztu Śledczego, stosownie do przepisu art. 248 § 1 k.k.w., o umieszczeniu osadzonych, w tym powoda, na czas określony, w warunkach, w których powierzchnia w celi na jedną osobę wynosi mniej niż 3m 2 . Pozwany zatem nie wykazał, że jego działanie, w tym też osadzenie powoda, w celi w warunkach, w których powierzchnia na jedną osobę w okresie od 23 marca 2006 r. do 10 września 2007 r., w ciągu 96 dni, wynosiła mniej niż 3m 2 , było zgodne z prawem. Odmiennej oceny nie może powodować sprawozdanie sędziego penitencjarnego z wizytacji Aresztu Śledczego przeprowadzonej w dniach 20 i 21 września 2005 r. (…), przedmiotem którego była ocena legalności i prawidłowości przebiegu wykonania kary pozbawienia wolności, kary aresztu, tymczasowego aresztowania, a także kar porządkowych i środków przymusu skutkujących pozbawieniem wolności w 2005 r. Powód, przypomnijmy, został osadzony 23 marca 2006 r., zatem przebywał w pozwanym Areszcie Śledczym w innym czasokresie. Informacje, sporządzane kwartalnie, w okresie osadzenia powoda, co do liczby osadzonych, z procentowym wskazaniem normatywnego poziomu, są li tylko informacją o danych w nim zawartych adresowaną do Sądu Okręgowego w Gliwicach Wydziału Penitencjarnego. Nie stanowi ona zarządzenia dyrektora aresztu śledczego. Nie wykazano by sędzia penitencjarny wyraził zgodę na wskazany „czas określony” na ograniczenie wielkości powierzchni celi na jednego osadzonego. Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 28 lutego 2007 r. sygn. akt V CSK 431/06 jedynie w szczególnie uzasadnionych wypadkach, określonych w art. 248 k.k.w. i przy zachowaniu trybu postępowania wskazanego w tym przepisie oraz w przewidzianych nim przepisach wykonawczych, może dojść do ograniczenia wielkości powierzchni celi na jednego skazanego poniżej 3m 2 , jednakże jedynie na czas określony. Trzeba przy tym uznać, że musi to być czas ściśle określony i nie nadmiernie długi, chodzi bowiem o wyjątek od zasady, przewidziany jedynie w wyjątkowych, określonych sytuacjach, co uzasadnia wykładnię ścieśniającą przepisu. Reasumując, podnieść należy że przesłankę odpowiedzialności za naruszeniem cudzego dobra osobistego, jest bezprawność zachowania, przez które rozumie się działanie 11 --- STRONA 12 --- lub zaniechanie sprzeczne z porządkiem prawnym i zasadami współżycia społecznego. Przepis art. 24 k.c. przewiduje domniemanie bezprawności działania naruszającego dobro osobiste, co powoduje, że na „naruszycielu” – pozwanym spoczywa ciężar wykazania, że jego działanie było zgodne z prawem. Skoro pozwany, w toku procesu, nie wykazał, iż Dyrektor Aresztu Śledczego stosownie do przepisu art. 248 § 1 k.k.w. wydał decyzję (zarządzenie) o umieszczeniu osadzonych, na czas określony, w warunkach w których powierzchnia w celi na jedną osobę wynosiła mniej niż 3m 2 , prawidłowo uznał Sąd Okręgowy, iż pozwany nie udowodnił, że jego działanie było zgodne z prawem. Zarzut naruszenia art. 24 k.c. nie jest również uzasadniony. Przepis ten stanowi podstawę prawną roszczeń z tytułu naruszenia dóbr osobistych. Nie wymaga on – co już wyżej podniesiono – dla odpowiedzialności winy sprawy oraz przewiduje domniemanie bezprawności jego działania naruszającego dobra osobiste, co powoduje, że powód – jako dochodzący ochrony – nie musiał tej przesłanki udowadniać. Na powodzie spoczywał jedynie ciężar wykazania, że w określonym czasie był osadzony w warunkach przeludnienia, w celach, w których na skazanego przypadało mniej niż 3m 2 powierzchni, przy nieodpowiednich warunkach bytowych i sanitarnych, bez oddzielenia toalety od reszty celi. Powód sprostał tym wymaganiom i zeznaniami licznych świadków, w tym współosadzonych, wykazał zasadność dochodzonego roszczenia. Porównanie danych z „historii rozmieszczenia D. A.” u pozwanego (por. k. 369), informacji zawartej w piśmie pozwanego z dnia 11 grudnia 2007 r. (k. 365) oraz „Historii rozmieszczenia osadzonego A. S. (por. k.426), w świetle zeznań świadków B. F. (k. 76), T. K. (k. 284, 320), Ad. Sł. (k: 288-290), S. K. (k: 177), J. B.(k: 176), W. G. (k. 177), D. P. (k: 322- 323), K. P. (k: 132, 348) uzasadnia przyjęcie braku podstaw do odmowy wiarygodności zeznaniom świadka A. S., a ostatecznie zasadności roszczenia powoda co do pobytu w przeludnionej celi przez okres 96 dni oraz 44 dni w celach o bardzo złym standardzie technicznym opisanym przez Sąd Okręgowy na karcie 386 akt, bez oddzielenia toalety od reszty celi. Świadek zawnioskowany przez pozwaną W. P. – kwatermistrz w pozwanym Areszcie Śledczym nie posiadał wiadomości na okoliczność warunków bytowych powoda w okresie osadzenia tegoż (por. k. 95). Również świadek M. K. (k. 287) wychowawca- pracownik pozwanego nie przypominała sobie osoby powoda, zaś cele – jak zeznała – w Areszcie są na bieżąco remontowane. Zatem, prawidłowo uznał Sąd Okręgowy, że osadzenie powoda jako osobę tymczasowo aresztowaną w przeludnionych celach przez łącznie 96 dni w okresie od 23 marca 2006 r. do 10 września 2007 r., przy braku oddzielenia urządzeń sanitarnych od reszty celi, zagrzybionych, z bardzo słabą wentylacją powietrza, stanowiło naruszenie dóbr osobistych powoda: godności, prawa do intymności i rodzi odpowiedzialność pozwanego na 12 --- STRONA 13 --- podstawie art. 24 i art. 448 k.c. Ustalony czasokres pobytu powoda w przeludnionych celach oraz „o odpowiednich warunkach” zgodnych ze wskazanymi wyżej przepisami kwestionowany przez powoda a skutecznie niepodważony przez pozwanego uzasadniał przyznanie zadośćuczynienia w kwocie 5 900 zł. Przytoczone przez Sąd Okręgowy przepisy Konstytucji oraz Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z 4 grudnia 1950 r. jednoznacznie wskazują, że poszanowanie i ochrona godności człowieka jest obowiązkiem władz publicznych, a obowiązek ten powinien być realizowany przez władze publiczne przede wszystkim tam, gdzie Państwo działa w ramach imperium, realizując swoje zadania represyjne, których wykonanie nie może prowadzić do większego ograniczenia praw człowieka i jego godności, niż to wynika z zadań ochronnych i celu zastosowanego środka. Zapewnienie przez Państwo godziwych warunków w okresie osadzenia – tymczasowego aresztowania wyrażają art. 40, 41 ust. 4 i 47 Konstytucji. O ile rację ma pozwany, że osadzony w areszcie śledczym (w zakładzie karnym) musi sobie zdawać sprawę z ograniczeń i dolegliwości jakie są z tym związane, to jednak w całokształcie okoliczności rozpoznawanej sprawy nie sposób nie podzielić stanowiska powoda, iż w okresie 96 dni przebywając w przeludnionych celach, w tym w okresie 44 dni również bez wydzielonej toalety w celach, rodziło u powoda poczucie poniżenia, gniew. Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 25 kwietnia 1989 r. ICR 14/89 (OSPiKA 1990 poz. 330) wyjaśnił, że godność człowieka jest tą sferą osobowości, która konkretyzuje się w poczuciu własnej wartości człowieka i oczekiwaniu szacunku ze strony innych ludzi. Poczucie to, które stanowi istotny element psychiki człowieka, kształtowane jest przez szereg okoliczności zewnętrznych. Tymi okolicznościami w niniejszej sprawie były warunki odbywania tymczasowego aresztowania przez 96 dni (w tym przez 44 dni w celach o bardzo niskim standardzie technicznym) w ciasnych celach w łącznym okresie od 23 marca 2006 r. do 10 września 2007 r. Przyznane zadośćuczynienie spełnia kryterium „odpowiedniej sumy” zważywszy na czasokres pobytu powoda w przeludnionych celach o niskim standardzie technicznym (bez wydzielonej toalety), co zrodziło u apelującego poczucie upokorzenia, przygnębienia, niezadowolenia, które przekroczyło nieunikniony element cierpienia wpisanego w pozbawienie wolności wskutek tymczasowego aresztowania. Wysokość zadośćuczynienia jako suma kwot 4 800 zł i 1 100 zł (por. k: 392 i 386) i realia (poziom) życia społeczeństwa w warunkach wolnościowych uzasadniają stwierdzenie, iż przyznane zadośćuczynienie nie jest rażąco wygórowane, w żadnym razie nie jest rażąco zaniżone, czyni zadość treści art. 448 k.c. 13 --- STRONA 14 --- To z kolei uzasadnia oddalenie apelacji powoda jako bezzasadnej oraz apelacji pozwanego - z przyczyn wyżej naprowadzonych – której zarzuty nie mogły odnieść zamierzonego skutku (art. 385 k.p.c.). Należy zauważyć, że podstawą prawną orzeczenia o kosztach procesu (punkt 3 zaskarżonego wyroku) stanowi nie przepis art. 100 k.p.c. lecz art. 102 k.p.c. w zw. z art. 113.1 i 113.4 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 167 poz. 1398 z późn. zm.). 14