Postanowienie P 28/08

--- STRONA 1 --- Glosa do postanowienia SN z dnia 30 stycznia 2013 r., IV KO 124/11. IV KO 124/2011 Celem pełnego zrozumienia i stworzenia możliwości oceny stanowiska wyrażonego przez Sąd Najwyższy w glosowanym postanowieniu, a także potrzeby jego wydawania, konieczne jest poznanie kontekstu, w jakim ono zapadło. Wymaga to krótkiego przedstawienia stanu faktycznego, który był jego podstawą. Postanowienie zostało wydane w sprawie o wznowienie postępowania, o którego wszczęcie zwrócił się do Sądu Najwyższego skazany. Wyznaczony obrońca z urzędu skazanego poinformował sąd o braku podstaw do złożenia wniosku o wszczęcie tego postępowania i złożył wniosek o przyznanie mu wynagrodzenia. Sąd Najwyższy uwzględnił wniosek, z tym że postanowienie zasądzające na rzecz obrońcy stosowne wynagrodzenie wydane zostało w czasie, gdy nie wykonywał on już zawodu adwokata, a Okręgowa Rada Adwokacka wyznaczyła jego zastępcę i w wydanej w tym przedmiocie decyzji upoważniła zastępcę do prowadzenia spraw byłego adwokata. Wydając postanowienie o przyznaniu obrońcy wynagrodzenia, Sąd Najwyższy nie miał wiedzy o zaprzestaniu przez niego wykonywania zawodu adwokata. W tej sytuacji zastępca adwokata złożyła do Sądu Najwyższego wniosek o nadanie na jej rzecz klauzuli wykonalności postanowieniu zasądzającemu wynagrodzenie byłemu adwokatowi. Sąd wydał postanowienie o nadaniu klauzuli wykonalności na rzecz zastępcy adwokata, powołując jako podstawę prawną tej decyzji „art. 788 § 1 k.p.c. w zw. z art. 26 k.k.w.” i podkreślając, że do jej nadania „trybem właściwym jest Kodeks karny wykonawczy.” Pierwsza refleksja, jaka nasuwa się po lekturze postanowienia Sądu Najwyższego, sprowadza się do poważnej wątpliwości, czy sąd zasadnie procedował przy uwzględnieniu przepisów Kodeksu karnego wykonawczego, powołując jako jego podstawę m.in. art. 26 k.k.w. i wskazując w jego uzasadnieniu art. 20 § 1 k.k.w. jako uzasadnienie jednoosobowego składu orzekającego. Czy rzeczywiście wykonanie postanowienia, mocą którego sąd zasądza od Skarbu Państwa na rzecz obrońcy z urzędu skazanego należne mu wynagrodzenie, podlega przepisom Kodeksu karnego wykonawczego, a więc jest elementem postępowania wykonawczego w rozumieniu art. 1 § 1 k.k.w.? W myśl tego przepisu „wykonywanie orzeczeń w postępowaniu karnym, w postępowaniu w sprawach o przestępstwa skarbowe i wykroczenia skarbowe i w postępowaniu w sprawach o wykroczenia oraz kar porządkowych i środków przymusu skutkujących pozbawienie wolności odbywa się według przepisów niniejszego kodeksu, chyba że ustawa stanowi inaczej.” Takie sformułowanie nie oznacza jednak, że wszystkie rozstrzygnięcia sądu zapadające w postępowaniu karnym podlegają wykonaniu przy uwzględnieniu przepisów Kodeksu karnego wykonawczego. Przepisu tego nie można postrzegać bez kontekstu w postaci kolejnych przepisów tego Kodeksu. Wynika z nich, że dotyczą one tylko tych rozstrzygnięć zamieszczonych w orzeczeniu „karnym” , które dotyczą praw i obowiązków sprawcy czynu zabronionego, będących konsekwencją wydanego orzeczenia w jego sprawie. Świadczy o tym m.in. treść: - art. 3 k.k.w. mówiącego o właściwości sądu „w stosunku do skazanego lub sprawcy” , - art. 4 § 1 k.k.w. przewidującego, że „kary, środki karne, zabezpieczające i zapobiegawcze wykonuje się w sposób humanitarny, z poszanowaniem godności ludzkiej skazanego” , - art. 5 § 1 k.k.w. w myśl którego „skazany” jest podmiotem określonych w niniejszym kodeksie praw i obowiązków, a także niemal wszystkich kolejnych przepisów Kodeksu. Trzeba również podkreślić, że w myśl art. 19 § 1 k.k.w. „w postępowaniu wykonawczym sąd orzeka na wniosek prokuratora, skazanego albo jego obrońcy oraz z urzędu, a jeżeli ustawa tak stanowi - na wniosek innych osób.” Przepis ten, jak też żaden inny nie przewiduje prawa obrońcy skazanego do składania wniosków nie dotyczących skazanego. Nie upoważnia on zatem obrońcy do składania m.in. wniosków dotyczących jego roszczeń finansowych wobec Skarbu Państwa związanych z udziałem w postępowaniu karnym. Także przepisy części szczególnej Kodeksu karnego wykonawczego enumeratywnie określają te rozstrzygnięcia o charakterze fiskalnym, zapadłe w postępowaniu karnym, które podlegają wykonaniu na jego podstawie i wskazują organy właściwe do ich wykonania. Przepis art. 25 § 1 k.k.w. mówi o egzekucji zasądzonych (od sprawcy) roszczeń cywilnych, orzeczonej grzywny, świadczenia pieniężnego, należności sądowych oraz zobowiązania określonego w art. 52 Kodeksu karnego, a art. 25 § 2 k.k.w. - o wykonaniu postanowień o zabezpieczeniu roszczeń cywilnych będących przedmiotem postępowania karnego oraz grzywny. Prowadzi się je Autor: Postulski Kazimierz Rodzaj: glosa Notka bibliograficzna: Glosa krytyczna Glosa do postanowienia SN z dnia 30 stycznia 2013 r., IV KO 124/11. Opublikowano: Prok.i Pr. 2013/7-8/335-341 --- STRONA 2 --- według przepisów Kodeksu postępowania cywilnego, jeżeli Kodeks nie stanowi inaczej. Dopuszczalny według art. 25 k.k.w. wyjątek znajdujemy w szczególności w art. 195a k.k.w. Dotyczy on sytuacji, gdy jednym postanowieniem zabezpieczono grożący przepadek oraz grzywnę, obowiązek naprawienia szkody lub zadośćuczynienia za doznaną krzywdę, świadczenie pieniężne albo nawiązkę. Sąd lub prokurator, który wydał to postanowienie, może zlecić jego wykonanie w całości urzędowi skarbowemu. Urząd skarbowy prowadzi wówczas również egzekucję orzeczonej jednocześnie grzywny i zasądzonych od skazanego kosztów sądowych oraz egzekucję orzeczonego obowiązku naprawienia szkody lub zadośćuczynienia za doznaną krzywdę, świadczenia pieniężnego albo nawiązki. Tylko do tych świadczeń, które wymienia art. 25 k.k.w. (poza wymienionym wyjątkiem), ma zastosowanie art. 26 k.k.w., odsyłający w określonym zakresie postępowania karnego wykonawczego do przepisów Kodeksu postępowania cywilnego dotyczących tytułów egzekucyjnych (art. 776-795 k.p.c.). Nie trudno zauważyć, że dłużnikiem należności, do których odnosi się ten przepis, może być tylko sprawca czynu zabronionego a nie Skarb Państwa[1]. Przestawiona analiza prowadzi do wniosku, że Sąd Najwyższy niewłaściwie powołał się w głosowanym postanowieniu i zastosował przepisy Kodeksu karnego wykonawczego. Wśród przepisów wymienionych w art. 26 k.k.w. jest m.in. art. 781 § 1 zd. 1 k.p.c., który przewiduje, że tytułowi egzekucyjnemu pochodzącemu od sądu nadaje klauzulę wykonalności sąd pierwszej instancji, w którym sprawa się toczy, i art. 782 § 1 k.p.c., w myśl którego klauzulę wykonalności nadaje sąd jednoosobowo. Tak więc na podstawie tego ostatniego przepisu w składzie jednoosobowym klauzulę wykonalności nadaje sąd także w postępowaniu karnym, co oznacza, że przepisy art. 30 k.p.k. ani też art. 20 § 1 k.k.w., jako podstawa wyznaczenia takiego składu, nie mają tu zastosowania. Trzeba jeszcze zwrócić uwagę na art. 794 k.p.c., przewidujący, że sąd nadaje klauzulę wykonalności na posiedzeniu niejawnym. Zasadnie więc Sąd Najwyższy, podnosząc, że w tej sprawie nie ma zastosowania art. 107 k.p.k., a więc i skład sądu przewidziany w art. 28 k.p.k., jako właściwy funkcjonalnie do nadania klauzuli wykonalności, orzekł o tym jednoosobowo na posiedzeniu bez udziału stron, chociaż orzekał faktycznie na podstawie innych przepisów niż te, na które powołał się w postanowieniu. Zasady dotyczące składu sądu, jego właściwości i trybu procedowania zostały bowiem przez Sąd Najwyższy zachowane nie w oparciu o przepisy Kodeksu karnego wykonawczego, na które powołał się, ale bezpośrednio na podstawie wymienionych wyżej przepisów Kodeksu postępowania cywilnego. Kończąc ten fragment wywodów, trzeba jeszcze raz stwierdzić, że wykonanie postanowienia przyznającego obrońcy wynagrodzenie nie ma związku z przepisami Kodeksu karnego wykonawczego, które nie mają w tym przypadku zastosowania, ale na podstawie przepisów o egzekucji, zamieszczonych w Kodeksie postępowania cywilnego. To, o czym była dotąd mowa, nie wyczerpuje wątpliwości, jakie powstają na tle głosowanego postanowienia. Trzeba bowiem odpowiedzieć sobie na kolejne pytanie: czy w sprawie tej uzasadnione było wydawanie postanowienia o nadaniu klauzuli wykonalności? Zasady nadawania i brzmienie klauzuli wykonalności określa art. 783 k.p.c. oraz rozporządzenie w sprawie określenia brzmienia klauzuli wykonalności.[2] Nadanie klauzuli wykonalności jest zezwoleniem na prowadzenie egzekucji, czyli zastosowaniem przymusu państwowego w tym postępowaniu na podstawie istniejącego tytułu egzekucyjnego. Klauzulę wykonalności definiuje się jako akt sądowy, w którym sąd stwierdza, że tytuł egzekucyjny przedstawiony przez wierzyciela nadaje się do wykonania i że prowadzenie egzekucji przeciwko dłużnikowi jest dopuszczalne oraz że orzeczenie to podlega wykonaniu jako prawomocne lub natychmiast wykonalne[3]. Klauzula wykonalności nie jest czynnością decyzyjną sądu. Taką czynnością jest wyłącznie postanowienie sądu o jej nadaniu. To moc wiążąca tego postanowienia rozstrzyga o obowiązywaniu klauzuli wykonalności, a zatem z jurydycznego punktu widzenia klauzula wykonalności należy do treści postanowienia o jej nadaniu[4]. Istota postanowienia o nadaniu orzeczeniu (tytułowi egzekucyjnemu) klauzuli wykonalności zasadza się więc na stwierdzeniu, że tytuł egzekucyjny uprawnia do egzekucji. Tytuł wykonawczy daje podstawę do prowadzenia egzekucji z całego majątku dłużnika, jeżeli klauzula nie zawiera ograniczenia w tym zakresie[5]. Tak więc sąd orzeka o nadaniu klauzuli wykonalności orzeczeniom sądowym tylko wtedy, gdy orzeczenie nadaje się do wykonania w drodze egzekucji. Takiego charakteru nie ma postanowienie o zasądzeniu od Skarbu Państwa wynagrodzenia na rzecz obrońcy z urzędu. Jeżeli bowiem dłużnikiem jest Skarb Państwa, wierzyciel - wskazując na tytuł egzekucyjny - wzywa do spełnienia świadczenia bezpośrednio państwową jednostkę organizacyjną, z której działalnością wiąże się to świadczenie (w tym przypadku Sąd Najwyższy); jednostka ta jest obowiązana spełnić niezwłocznie świadczenie stwierdzone tytułem egzekucyjnym (art. 1060 § 1 k.p.c.). Dotyczy to także sytuacji, gdy postanowienie sądu wymienia innego wierzyciela niż ten, który przejął jego kompetencje. W sytuacji, która miała miejsce w tej sprawie, zastępca adwokata, któremu przyznano wynagrodzenie, powinien zwrócić się bezpośrednio do Sądu Najwyższego o spełnienie świadczenia, wykazując swoje uprawnienia decyzją Okręgowej Rady Adwokackiej. Bez tej czynności składanie przez zastępcę obrońcy wniosku o nadanie postanowieniu zasądzającemu wynagrodzenie klauzuli wykonalności i orzekanie o nadaniu klauzuli przez sąd było przedwczesne. --- STRONA 3 --- Dopiero w przypadku, gdy tytuł egzekucyjny, obejmujący należność pieniężną, nie zostanie wykonany w ciągu dwóch tygodni od dnia doręczenia wezwania, wierzyciel może wystąpić do sądu o nadanie tytułowi egzekucyjnemu klauzuli wykonalności w celu przeprowadzenia egzekucji z rachunku bankowego właściwej państwowej jednostki organizacyjnej dłużnika (art. 1060 § 2 k.p.c.). Brak podstaw do przyjęcia, że taka sytuacja (a więc uprzednie wezwanie do wykonania tytułu egzekucyjnego) miała miejsce w sprawie, w której wydane zostało glosowane postanowienie. Przepis art.1060 k.p.c. normuje więc postępowanie egzekucyjne względem Skarbu Państwa, przewidując odmienną procedurę postępowania w przypadku egzekucji świadczeń pieniężnych i egzekucji świadczeń niepieniężnych. Podkreślić należy jeszcze raz, że przewiduje on dwuetapowość postępowania. W pierwszym etapie wierzyciel wzywa jednostkę organizacyjną (statio fisci) do dobrowolnego wykonania obowiązku stwierdzonego tytułem egzekucyjnym w terminie 14 dni. Wezwanie powinno być dokonane w taki sposób, aby nie budziło wątpliwości, że doszło do wiadomości adresata (art. 61 k.c.). W etapie tym wierzyciel dochodzi zatem swej należności bez udziału organu egzekucyjnego. Podstawą tego postępowania jest tytuł egzekucyjny, którego nie trzeba nawet dołączyć, wystarczy jedynie go wskazać dłużnikowi, powołując się np. na orzeczenie ze stwierdzeniem prawomocności lub zaopatrzone w rygor natychmiastowej wykonalności. Czynności te prowadzi się w stosunku do jednostki organizacyjnej, z której działalnością wiąże się egzekwowane świadczenie (statio fisci). W niniejszej sprawie jest nią Sąd Najwyższy. Jednostka wezwana prawidłowo do spełnienia świadczenia zobowiązana jest do niezwłocznego jego spełnienia. Dopiero niewykonanie powyższego obowiązku przez dłużnika, którym jest określona państwowa jednostka organizacyjna, uruchamia drugi etap postępowania, daje mianowicie wierzycielowi możliwość wystąpienia do sądu o nadanie orzeczeniu klauzuli wykonalności w celu prowadzenia egzekucji, ale wyłącznie z rachunku bankowego tej jednostki. Postanowienie sądu o nadaniu klauzuli wykonalności takiemu tytułowi powinno zawierać wyraźne wskazanie o ograniczeniu egzekucji tylko do rachunku bankowego dłużnika[6]. Od zachowania tej dwuetapowości nie zwalnia fakt, że w momencie wystąpienia o zaspokojenie należności wynikającej z tytułu egzekucyjnego, uprawnienie to przysługuje innej osobie niż wymieniona w tym tytule. Jeżeli uprawnienie lub obowiązek po powstaniu tytułu egzekucyjnego lub w toku sprawy przed wydaniem tytułu przeszły na inną osobę, a wierzyciel nie zaspokoi roszczenia w trybie określonym w art. 1060 § 1 k.p.c., sąd nadaje klauzulę wykonalności na rzecz tej osoby, gdy przejście to będzie wykazane dokumentem urzędowym lub prywatnym z podpisem urzędowo poświadczonym (art. 788 § 1 k.p.c.). Sąd Najwyższy pominął ten pierwszy etap egzekucji powadzonej przeciwko Skarbowi Państwa, a w postanowieniu nie ograniczył egzekucji tylko do rachunku bankowego dłużnika. Egzekucja świadczeń pieniężnych przeciwko Skarbowi Państwa w przedstawionym trybie jest dopuszczalna od dnia 1 października 1990 r.[7], a więc obowiązywała w czasie orzekania przez Sąd Najwyższy. Zasady wynikające z art. 1060 k.p.c. obowiązany był realizować ten sąd, traktując wniosek zastępcy obrońcy „o nadanie klauzuli wykonalności” jako wezwanie Sądu Najwyższego (statio fisci) do dobrowolnego wykonania obowiązku stwierdzonego tytułem egzekucyjnym w postaci postanowienia o zasądzeniu wynagrodzenia. Reasumując to wszystko, co zostało dotąd powiedziane, należy stwierdzić, że postanowienie o przyznaniu obrońcy wynagrodzenia za czynności w postępowaniu karnym wywołuje stosunek cywilnoprawny pomiędzy Skarbem Państwa i obrońcą. Dlatego podstawą postępowania sądu (w tej sprawie - Sądu Najwyższego) w celu wykonania roszczenia obrońcy, a więc i co do ewentualnego nadania klauzuli wykonalności postanowieniu w tym przedmiocie, nie powinien być Kodeks karny wykonawczy i poprzez art. 26 k.k.w. - przepisy Kodeksu postępowania cywilnego, ale wprost przepisy Kodeksu postępowania cywilnego. Co istotniejsze jednak: na pierwszym etapie postępowania egzekucyjnego przeciwko Skarbowi Państwa, na którym zapadło postanowienia o nadaniu tytułowi egzekucyjnemu klauzuli wykonalności, a więc w stadium przewidzianym w art. 1060 § 1 k.p.c., jego wydanie nie było w ogóle dopuszczalne. Nie zmienia tego stanowiska okoliczność, że podmiotem żądającym wykonania postanowienia o zasądzeniu wynagrodzenia adwokatowi był jego zastępca. Uzasadnia to krytyczne odniesienie się do glosowanego postanowienia. Przypisy 1. Zob. też: K. Postulski, Kodeks karny wykonawczy. Komentarz, Warszawa 2012, s. 208. 2. Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 5 kwietnia 2012 r. w sprawie określenia brzmienia klauzuli wykonalności, wydane na podstawie art. 783 § 2 k.p.c. (Dz. U. z 2012 r., poz. 443). 3. Zob. wyrok TK z dnia 22 listopada 2010 r., sygn. P 28/08 (Dz. U. z 2010 r., Nr 229, poz. 1503). 4. M. Muliński, Zakończenie postępowania klauzulowego, PS 2001, nr 1, s. 72. 5. Temu m.in. zagadnieniu poświęcona jest monografia: A. Marciniak, Podstawa egzekucji sądowej (tytuł wykonawczy), Łódź 1991. 6. Obszernie na ten temat zob. m.in. tezy do art. 1060 k.p.c.: H. Ciepła, (w:) H. Dolecki, I T. Wiśniewski (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Warszawa 2011; O. Marcewicz, (w:) A. Jakubecki (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Warszawa, 2012; Z. Marchel, (w:) Z. Szczurek (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Warszawa 2012. 7. Tj. od chwili wejścia w życie ustawy z dnia 13 lipca 1990 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 55, poz. 318). Glosa pochodzi z publikacji „Prokuratura i Prawo” : --- STRONA 4 --- http://www.pg.gov.pl/prokuratura-i-prawo-688/prokuratura-i-prawo-678.html (http://www.pg.gov.pl/prokuratura-i-prawo- 688/prokuratura-i-prawo-678.html)