Wyrok K 20/02

--- STRONA 1 --- Syg akt I ACa 836/06 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 26 stycznia 2007r. Sąd Apelacyjny w Warszawie I Wydział Cywilny w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia S.A. Elżbieta Gellert Sędzia S.A. Katarzyna Polańska-Farion Sędzia S.A. Ewa Kaniok Protokolant sekr. sąd. Ewelina Walczuk po rozpoznaniu w dniu 26 stycznia 2007 r. na rozprawie sprawy z powództwa B. G. przeciwko Skarbowi Państwa – Ministrowi Skarbu Państwa o zapłatę kwoty 2 379 272,50 zł na skutek apelacji powódki od wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 20 kwietnia 2006 r., syg. akt I C 672/04 oddala apelację --- STRONA 2 --- U Z A S A D N I E N I E B. G. wnosiła o zasądzenie od Skarbu Państwa reprezentowanego przez Ministra Skarbu Państwa kwoty 2 379 272,50 zł tytułem odszkodowania za pożytki z nieruchomości, utracone w ciągu 10 lat poczynając od 17 października 1997 roku . Skarb Państwa – Minister Skarbu Państwa domagał się oddalenia powództwa z uwagi na przedawnienie roszczenia, a niezależnie wskazywał na brak podstaw odpowiedzialności odszkodowawczej Państwa. Zaskarżonym wyrokiem z dnia 20 kwietnia 2006 roku Sąd Okręgowy w Warszawie powództwo oddalił. Sąd ten ustalił, że w dniu 18 września 1951 roku Prezydium Rady Narodowej w W. odmówiło przyznania prawa własności czasowej nieruchomości położonej w W. przy ulicy (…). Decyzja ta utrzymana została w mocy przez Ministra Gospodarki Komunalnej decyzją wydaną dnia 16 stycznia 1951 roku. Prezes Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast decyzją z dnia 5 lutego 1997 roku, doręczoną powódce 11 lutego 1997 roku, odmówił stwierdzenia nieważności wymienionej na wstępie decyzji z dnia 18 września 1952 roku (zapewne chodziło o decyzję z 16 stycznia 1952 roku) co do działek nr (…) i (…) w części zabudowanej budynkiem mieszkalnym parterowym, a nadto stwierdził, że co do działki nr (…) zabudowanej budynkiem 4- kondygnacyjnym w zakresie lokali nr (…), (…), (…),(…),(…),(…)-(…)i (…) decyzja wydana została z naruszeniem prawa, 2 --- STRONA 3 --- w pozostałej zaś części jest nieważna. Następnie decyzją z dnia 8 lutego 2002 roku Prezes Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast stwierdził nieważność decyzji również w części dotyczącej działek nr (…) i (…). Powódka uzyskała użytkowanie wieczyste działki nr (…) w 0,2945 częściach, w dniu 27 lutego 2004 roku odmówiono jej natomiast przyznania odszkodowania za utracone korzyści za okres od 17 października 1997 roku z uwag na wystąpienie z żądaniem po upływie terminu wskazanego w art. 169 § 6 k.p.a. Przy takich ustaleniach faktycznych Sąd Okręgowy doszedł do wniosku, iż powódka nie mogła domagać się odszkodowania za utracone korzyści bezpośrednio po doręczeniu jej decyzji z dnia 5 lutego 1997 roku. Do czasu bowiem ogłoszenia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 września 2003 roku (sygn. akt K 20/02) strona , która poniosła szkodę na skutek decyzji wydanej z naruszeniem art. 156 § 1 k.p.a. albo stwierdzenia nieważności takiej decyzji, mogła domagać się odszkodowania tylko w granicach ustalonych w art. 160 § 1 k.p.a. Dopiero cytowany wyrok Trybunału Konstytucyjnego wyeliminował z porządku prawnego powyższe ograniczenie, jednakże odnosi się on do szkód wyrządzonych po dniu wejścia życie Konstytucji RP. Jakkolwiek zatem roszczenie o odszkodowanie w zakresie lucrum cessans istniało również wcześniej , to jednak nie mogło być skutecznie realizowane. Tak ukształtowany stan prawny uzasadniał w ocenie sądu zastosowanie do biegu terminu przedawnienia art. 121 pkt 4 k.c. Stan ten ustał z dniem 17 października 1997 roku i od tej chwili powódka mogła - z powołaniem na wykreowane w art. 77 ust. 1 Konstytucji RP prawo podmiotowe do odszkodowania - domagać się Skarbu Państwa stosownej kompensaty poniesionej szkody . To roszczenie uległo przedawnieniu z dniem 17 października 2000 roku, a w 3 --- STRONA 4 --- toku procesu nie wskazywano na istnienie szczególnych okoliczności usprawiedliwiających skorzystanie z obrony przewidzianej w art. 5 k.c. Od powyższego orzeczenia apelację wniosła powódka, która domagała się uchylenia wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania sądowi I instancji. Zarzuciła przy tym : - naruszenie art. 160 k.p.a. w związku z art. 5 ustawy z dnia 17 czerwca 2004 roku o zmianie ustawy – Kodeks cywilny praz niektórych innych ustaw oraz art. 442 k.c. przez przyjęcie, iż do dochodzone roszczenie podlega ocenie w świetle art. 160 § 5 k.p.a. podczas, gdy do szkód w zakresie lucrim cessans znajduje zastosowanie art. 442 k.c. - naruszenie art. 121 ust. 4 k.c. przez uznanie, że zawieszenie biegu terminu przedawnienia miało miejsce do dnia 17 października 1997 roku, a nie do daty uprawomocnienia się decyzji z dnia 5 lutego 1997 roku . Sąd Apelacyjny zważył co następuje : Apelacja nie jest uzasadniona. Podstawa faktyczna pozwu wskazuje, że dochodzone roszczenie zmierza do naprawienia szkody w zakresie utraconych korzyści z nieruchomości będącej własnością poprzedników prawnych powódki. Uzupełniając - w oparciu o złożone do akt dokumenty - ustalenia poczynione przez sąd I instancji podnieść należy, iż nieruchomość ta objęta została działaniem dekretu z dnia 26 października 1945 roku o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m.st. Warszawy (Dz. U. nr 50, poz. 279 ze zm.) i z jego mocy grunty stały się własnością gminy (…) W., następnie Skarbu Państwa, po czym ponownie w wyniku komunalizacji – Dzielnicy Gminy W. Zgodnie z art. 7 ust. 1 cytowanego dekretu następca prawny 4 --- STRONA 5 --- właściciela hipotecznego złożył wniosek o przyznanie prawa własności czasowej (obecnie użytkowania wieczystego), który rozstrzygnięty został negatywnie decyzjami organów obu instancji, podjętymi w dniach : 18 września 1951 roku i 16 stycznia 1952 roku. Konsekwencją tych decyzji było przejście na własność gminy budynków usytuowanych na gruncie – stosownie do art. 8 dekretu. Część lokali mieszkalnych znajdujących się w budynku 4- kondygnacyjnym wielorodzinnym została następnie sprzedana, a ukształtowany w tym zakresie stan prawny oceniono w dalszym toku postępowania administracyjnego jako powodujący nieodwracalne skutki prawne. Ta kwalifikacja nie stała się przedmiotem sporu w niniejszym procesie. Analiza treści przedstawionych decyzji administracyjnych oraz umowy notarialnej z dnia 30 listopada 2000 roku nie pozostawia wątpliwości, iż obecnie nieruchomość składa się z trzech działek gruntu . Co do działek przeznaczonych na urządzenie wspólnego ogrodu i dojazdu (nr […] i nr […]) ostateczna jest decyzja Prezesa Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast z dnia 8 lutego 2002 roku , stwierdzająca nieważność zarówno decyzji z dnia 16 stycznia 1952 roku, jak i poprzedzającego ją orzeczenia administracyjnego z dnia 18 września 1997 roku . Strony nie wskazywały jak rozstrzygnięty został odnośnie w/w działek wniosek o przyznanie prawa użytkowania wieczystego, jednakże okoliczność ta w istocie pozostaje bez znaczenia . Dochodzone odszkodowanie nie odnosi się bowiem do następstw wywołanych decyzjami wydanymi w tym przedmiocie . Jeśli chodzi o pozostałą część nieruchomości (zabudowana działka nr […]), to poza zakresem dotyczącym sprzedanych lokali mieszkalnych i praw z nimi związanych, Prezes Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast najpierw decyzją z dnia 5 lutego 1997 roku stwierdził nieważność decyzji Ministra Gospodarki Komunalnej z dnia 16 stycznia 1952 roku , a następnie 5 --- STRONA 6 --- decyzją z dnia 6 lutego 1998 roku uchylił orzeczenie administracyjne Prezydium Rady Narodowej (…) W. z dnia 18 września 1951 roku. Jakkolwiek w aktach brak jest decyzji z 6 lutego 1998 roku, to jednak treść decyzji z dnia 8 lutego 2002 roku oraz uzasadnień innych decyzji złożonych do akt może wskazywać, iż orzeczenie Prezydium Rady Narodowej (…) W. zostało uchylone w takiej części, jaka została utrzymana decyzją organu II instancji , uznaną za nieważną. Tylko też w tych granicach rozpatrzony został wniosek poprzednika prawnego powódki, prowadząc do oddania skarżącej prawa użytkowania wieczystego udziału w nieruchomości. Ewentualne dalsze szkody doznane w tej mierze również nie są przedmiotem niniejszego postępowania . Spór koncentruje się zatem wyłącznie wokół szkody dotyczącej tej części nieruchomości, która została sprzedana przed wydaniem przez Prezesa Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast decyzji z dnia 5 lutego 1997 roku . Z uwagi na powstałe nieodwracalne skutki prawne, omawiana decyzja ograniczyła się do stwierdzenia wydania decyzji Ministra Gospodarki Komunalnej z dnia 16 stycznia 1952 roku z naruszeniem prawa (art. 158 § 2 k.p.a.). Występując z roszczeniem odszkodowawczym powódka upatruje swej szkody w utracie prawdopodobnych korzyści z wynajmu nieruchomości, których osiągnięcie stało się niemożliwe z powodu odmowy przyznania własności czasowej, a następnie sprzedaży kolejnych lokali . Zdarzeniem wyrządzającym ujętą w powyższy sposób szkodę stała się więc przede wszystkim decyzja administracyjna z 18 września 1951 roku , bezprawnie zaakceptowana w/w decyzją z dnia 16 stycznia 1952 roku , której wydanie z naruszeniem art. 156 § 1 k.p.a. potwierdził Prezes Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast w dniu 5 lutego 1997 roku. 6 --- STRONA 7 --- Tak skonstruowana podstawa faktyczna odwołuje się wprost do zasad odpowiedzialności za szkody wyrządzone przez niezgodne z prawem działania władzy publicznej , w kwalifikowanej postaci jaką przewiduje art. 417¹ § 2 k.c. Cytowany przepis , sytuujący odpowiedzialność Państwa za szkodę spowodowaną wydaniem ostatecznej decyzji administracyjnej niezgodnej z prawem , wprowadzony został do kodeksu cywilnego z dniem 1 września 2004 roku . Stosowanie do art. 5 ustawy z dnia 17 czerwca 2004 roku o zmianie ustawy kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. nr 162, poz.1692) ma on zastosowania do zdarzeń i stanów prawnych powstałych od dnia wejścia ustawy w życie, czyli od 1 września 2004 roku. Prospektywny charakter omawianej normy intertemporalnej, rozumiany jest w orzecznictwie jako nakazujący uwzględnienie do oceny zdarzeń wcześniejszych uregulowań w brzmieniu dotychczasowym, w tym przepisów szczególnych przewidzianych w art. 421 k.p.c. Szerzej ujmując istotne są te przepisy , które obowiązywały w dacie ukonstytuowania się zobowiązania deliktowego Państwa (por. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 26 kwietnia 2006 roku, III CZP 125/05, Lex nr 177095). W rozpatrywanej sprawie zasadnicze elementy podstawy faktycznej żądania ukształtowane zostały przed dniem 1 września 2004 roku. Decyzja bowiem, której wydanie stanowić miało pierwotne źródło szkody , pochodzi z 1952 roku. Niewątpliwie przed tą datą nastąpiły też dalsze zmiany prawne nieruchomości (sprzedaż mieszkań), z którymi powódka dodatkowo łączy powstanie swego uszczerbku majątkowego. Wtedy wystąpił pierwszy skutek w/w działań władzy publicznej w sferze dóbr chronionych skarżącej , a wreszcie w dniu 5 lutego 1997 roku zaistniała prejudycjalna przesłanka dochodzenia odszkodowania, w postaci stwierdzenia wydania decyzji administracyjnej z naruszeniem prawa. Powyższe daje więc podstawy do 7 --- STRONA 8 --- przyjęcia , iż właściwie Sąd Okręgowy poddał zgłoszone roszczenie analizie z punktu widzenia przesłanek zawartych w art. 160 k.p.a. Przepis art. 160 k.p.a. przyznawał stronie, która poniosła szkodę na skutek wydania decyzji z naruszeniem przepisu art. 156 § 1 albo stwierdzenia nieważności takiej decyzji, roszczenie o odszkodowanie za poniesioną szkodę, chyba że ponosiła ona winę za powstanie okoliczności wymienionych w tym przepisie. Unormowanie to, jako szczególne w rozumieniu art. 421 k.c. , było samodzielną podstawą odpowiedzialności i w zasadzie wyłączało w zakresie nim objętym stosowanie ogólnych zasad określonych w kodeksie cywilnym (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 26 stycznia 1989 roku, III CZP 58/88, OSNC1989/9/129). Tym samym próba oparcia odpowiedzialności pozwanego na przepisie art. 417 k.c. nie znajduje żadnego uzasadnienia (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 stycznia 2006 roku, I CK 273/05, Lex nr 181261). Tę uwagę odnieść też można do innych warunków odpowiedzialności, w tym przedawnienia roszczenia. Odrębne uregulowanie tej kwestii w art. 160 § 5 k.p.a. wyklucza możliwość odwołania się do art. 442 k.c. To zaś czyni zbędnym badanie okoliczności rzutujących na bieg terminu przedawnienia z tego ostatniego przepisu , zarówno a tempore facti , jak i a tempore scientiae. Dodać trzeba, że dla oceny powyższej kwestii pozostaje bez znaczenia przywoływany w apelacji wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 września 2003 roku, K 20/02. W uzasadnieniu tego wyroku wyraźnie określono zakres przedmiotowy jego skutków . Wskazano bowiem, iż co do zasady wynikające z art. 160 k.p.a. przesłanki naprawienia szkody oraz szczególny tryb dochodzenia roszczeń odszkodowawczych, zostają zachowane. Jedynie sam zakres naprawienia szkody będzie podlegał zasadzie pełnego odszkodowania , analogicznie jak w przypadku art. 417 k.c., a więc z uwzględnieniem odpowiednich regulacji zawartych w art. 361 8 --- STRONA 9 --- § 2 k.c. (por. OTK- A 2003/7/76). W świetle cytowanego wyroku nieuprawniona jest więc taka wykładnia art. 160 k.p.a., która dopuszcza zróżnicowanie terminów przedawnienia w zależności od rodzaju wyrządzonej szkody. Rozwiązanie to pomija szczególny charakter omawianego zobowiązania, które konstytuuje tak naprawdę dopiero wystąpienie dodatkowej przesłanki, nieznanej art. 417 k.c. – stwierdzenie we właściwym trybie wadliwości decyzji administracyjnej ( por. Leszek Bosek w glosie do uchwały Sądu Najwyższego z dnia 16 listopada 2004 roku, Przegląd Sądowy 2006/10/160). Przy założeniu proponowanej przez skarżącą interpretacji nie byłoby poza tym żadnego uzasadnienia dla stosowania jednolitego sposobu dochodzenia roszczeń, to zaś jednoznacznie przesądzone zostało zarówno w cytowanym wyroku Trybunału Konstytucyjnego, jak i orzecznictwie Sądu Najwyższego . Rozważany art. 160 § 6 k.p.a. przewidywał przedawnienie roszczenia o odszkodowanie z upływem trzech lat od dnia, w którym stała się ostateczna decyzja stwierdzająca nieważność decyzji wydanej z naruszeniem przepisu art. 156 § 1 k.p.a. albo decyzja, w której organ stwierdził, w myśl art. 158 § 2 k.p.a., że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem przepisu art. 156 § 1 k.p.a. W rozpatrywanej sprawie bieg terminu przedawnienia wyznacza zatem decyzja Prezesa Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast z dnia 5 lutego 1997 roku. Niejasne są przy tym te argumenty apelacji , które początek biegu terminu przedawnienia wiążą z datą uprawomocnienia się w/w decyzji. Skarżąca nie konkretyzuje tej daty . Nie sposób jednak pominąć, iż decyzja wydana została przez organ, o którym mowa w art. 127 § 3 k.p.a. w związku z art. 5 § 2 pkt 4 k.p.a., a zatem ma ona charakter decyzji ostatecznej w rozumieniu art. 16 § 1 k.p.a. Niewątpliwie też od daty doręczenia decyzji do dnia wystąpienia z wnioskiem o przyznanie 9 --- STRONA 10 --- odszkodowania w postępowaniu administracyjnym ( 30 października 2003 roku) , trzyletni termin przedawnienia upłynął. Można zgodzić się z poglądem skarżącego , iż powołany wyżej wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 września 2003 roku nie stworzył nowego prawa podmiotowego na rzecz skarżącej . Wyrok ten rozstrzygał o niezgodności z art. 77 ust. 2 Konstytucji RP ograniczenia zakresu odszkodowania przewidzianego w art. 160 § 1 k.p.a. Co do zasady ustawodawca konstytucyjny uznaje w art. 190 ust. 3 Konstytucji RP , że orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego wchodzi w życie z dniem ogłoszenia , chyba że Trybunał określił inny termin utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego. Z powyższego wynika, że orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego uznające przepis za niezgodny z Konstytucją traci moc jedynie na przyszłość, a obowiązuje w odniesieniu do stanów faktycznych powstałych przed ogłoszeniem orzeczenia Trybunału, bądź ustalonym przez sam Trybunał innym terminem. W orzecznictwie i piśmiennictwie przyjmuje się jednak najczęściej , iż przepis uznany za niezgodny z Konstytucją nie może być stosowany przez sądy i inne organy także w odniesieniu do stanów faktycznych sprzed ogłoszenia orzeczenia Trybunału , skoro jego wadliwość istnieje na ogół od początku wydania aktu normatywnego , a w przypadku przepisów pochodzących z okresu poprzedzającego wejście w życie Konstytucji – co najmniej od dnia 17 października 1997 roku (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 stycznia 2006 roku, I PK 116/05 , OSNP 2006/23 -24/ 353 i powołane tam orzecznictwo, czy K. Pietrzykowski , Palestra 2001/11-12/219). Szersze analizowanie tej kwestii jest jednak zbędne , skoro w wyroku z dnia 23 września 2003 roku Trybunał Konstytucyjny sam rozstrzygnął o czasowych skutkach orzeczenia, odnosząc je do szkód powstałych po dniu 17 października 1997 roku. 10 --- STRONA 11 --- Konsekwencją tego orzeczenia jest więc - zgodnie z art. 190 ust. 4 Konstytucji RP - możliwość wznowienia postępowania, uchylenia decyzji lub innego rozstrzygnięcia na zasadach i w trybie określonych w przepisach właściwych dla danego postępowania, jeśli na podstawie niekonstytucyjnego przepisu zapadło prawomocne orzeczenie sądowe, ostateczna decyzja administracyjna lub rozstrzygnięcie w innych sprawach. Jeśli zaś orzeczenie lub decyzja jeszcze nie zapadły, fakt w/w niekonstytucyjności powinien być uwzględniony przy orzekaniu, co jednak z zasady nie wpływa na bieg terminu przedawnienia roszczenia. Rzeczą skarżącej było natomiast ewentualne przedstawienie okoliczności faktycznych wskazujących, że zastosowanie konsekwencji przewidzianych w art. 160 § 6 k.p.a., w konkretnych okolicznościach sprawy, pozostawałoby w sprzeczności z art. 5 k.c., prowadząc do rażąco niesprawiedliwego pokrzywdzenia powódki. Zarzutu w tej mierze apelacja jednak nie zawiera, toteż szersze rozważanie tej kwestii ocenić trzeba za bezprzedmiotowe. Niezależnie zauważyć należy, iż uznanie przez Trybunał Konstytucyjny czasu powstania szkody za czynnik prawnie doniosły z punktu widzenia skutków orzeczenia , może uzasadnić taką interpretację, zgodnie z którą momentem powstania szkody jest jedynie pierwsze następstwo wadliwej decyzji (por. B. Wierzbowski „Odpowiedzialność cywilnoprawna za niezgodne z prawem działania organu władzy publicznej”, Monitor Prawniczy 2004/2/48). Konsekwencje zdarzenia wyrządzającego szkodę są często rozciągnięte w czasie. W takim wypadku szkoda ma charakter dynamiczny, rozwija się i narasta. Nie oznacza to jednak powstania odrębnych szkód pozostających w normalnym związku przyczynowym ze zdarzeniem , a jedynie powiększanie rozmiarów tej samej szkody. Przy przyjęciu takiej wykładni i uznaniu, że szkoda związana z pozbawieniem 11 --- STRONA 12 --- prawa własności zaistniała przed dniem 17 października 1997 roku , a taki jest stan faktyczny sprawy, jej dalsze następstwa w postaci corocznie (lub liczonych w innych przedziałach czasowych) utraconych pożytków, zwiększałyby tylko doznaną szkodę . Tym samym nie może mieć do nich w ogóle zastosowania cytowany wyrok Trybunału Konstytucyjnego. Z powyższych względów Sąd Apelacyjny na podstawie art. 385 k.p.c oddalił apelację jako bezzasadną. 12