Postanowienie IV Ca 554/08 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 23 października 2008 r. Sąd Okręgowy w Ka

--- STRONA 1 --- Sygn. akt IV Ca 554/08 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 23 października 2008 r. Sąd Okręgowy w Katowicach IV Wydział Cywilny Odwoławczy w składzie: Przewodniczący SSO Marta Szczocarz-Krysiak (spr.) Sędzia SO Krzysztof Niemczyk Sędzia SO Irena Waszkielewicz Protokolant Mirosława Kapitan po rozpoznaniu w dniu 23 października 2008 r. w Katowicach na rozprawie sprawy z powództwa R.Z. przeciwko Skarbowi Państwa - Prezesowi Sądu Okręgowego w Skarbowi Państwa - Prezesowi Sądu Rejonowego w o zadośćuczynienie na skutek apelacji powoda od wyroku Sądu Rejonowego w z dnia sygn. akt 1. oddala apelację; 2. zasądza od powoda na rzecz pozwanego Skarbu Państwa - Prezesa Sądu Okręgowego w kwotę 600 zł (sześćset złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego. 1 --- STRONA 2 --- sygn. akt IV Ca 554/08 UZASADNIENIE Powód Ryszard Zając w pozwie wniesionym do Sądu Okręgowego w wniósł o zasądzenie od Skarbu Państwa - Sądu Rejonowego w kwoty 10.000 zł z odsetkami ustawowymi od dnia orzeczenia wyroku. W uzasadnieniu swego żądania powód wskazał, że Sąd Rejonowy w wydał wyrok w sprawie oznaczonej sygn. III K 531/02 przeciwko innej osobie, jednakże w treści tegoż wyroku wymienił powoda z imienia i nazwiska jako osobę, która rzekomo przyjęła korzyść majątkową od jednej z oskarżonych. W konsekwencji wskutek rażącego naruszenia przez Sąd zasady prawdy materialnej oraz swobodnej oceny dowodów powód stał się „swoistym uczestnikiem zaocznym" poprzez obecność jego imienia i nazwiska w wyroku dotyczącym innej osoby. W tej sprawie karnej powód nie był oskarżonym ani też nie występował w żadnej innej roli procesowej. Zdaniem powoda w świetle powyższych faktów oczywistym pozostaje, że pozwany rażąco naruszył podstawowe zasady procesu karnego, a bezprawne działanie organu władzy publicznej uzasadnia roszczenie o zadośćuczynienie na podstawie art. 77 ust. l Konstytucji oraz art 417 k.c. Zdaniem powoda działanie pozwanego naraziło go na dotkliwy stres i cierpienie o charakterze psychicznym przez rażące naruszenie jego dóbr osobistych. Postanowieniem z dnia 23 sierpnia 2004r. Sąd Okręgowy przekazał sprawę do rozpoznania Sądowi Rejonowemu w jako wyłącznie właściwemu rzeczowo, wskazując jednocześnie, że właściwą jednostką reprezentującą Skarb Państwa w sprawie jest Prezes Sądu Okręgowego w. Postanowieniem z dnia 9 lutego 2005r. Sąd Rejonowy w uznał, że właściwą jednostką organizacyjną do reprezentacji Skarbu Państwa w niniejszej sprawie jest obok Prezesa Sądu Okręgowego w także Prezes Sądu Rejonowego w. Wyrokiem z dnia 23 kwietnia 2008r. Sąd Rejonowy w oddalił powództwo w całości. Podstawę rozstrzygnięcia Sądu Rejonowego stanowiły ustalenia polegające na tym, że w sprawie o sygn. akt III K 531/02 Sądu Rejonowego w zostało ujęte imię i nazwisko powoda w taki sposób, że powód miał przyjąć korzyść majątkową od oskarżonej w tym procesie I. K. Z kolei prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego w Katowicach z dnia 14 grudnia 2007r, VII K 532/07, powód został uznany za winnego czynów zabronionych z art. 286 § l k.k. w zw. z art. 12 k.k. W oparciu o powyższe Sąd Rejonowy uznał, iż brak było podstaw do uwzględnienia żądania pozwu z tej przyczyny, że powód w żaden sposób nie wykazał, iż krzywda, jakiej doznał była spowodowana treścią wyroku z dnia 12 września 2002r. Równocześnie bowiem przeciwko powodowi toczyła się sprawa karna, w której był oskarżonym o czyn z art. 286 § l k.k. w zw. z art. 12 k.k. i za ten czyn został powód prawomocnie skazany. Z zeznań powoda wynikało natomiast, że doznał on krzywdy z powodu tymczasowego aresztowania, co spowodowało utratę pracy i niepochlebne artykuły w prasie na jego temat. Zatem w ocenie Sądu brak było jakiegokolwiek związku pomiędzy treścią wyroku karnego, na który powoduje się powód a cierpieniami psychicznymi i doznaną krzywdą. O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 102 k.p.c., mając na uwadze trudną sytuację materialną powoda. 2 --- STRONA 3 --- sygn. akt IV Ca 554/08 Przeciwko powyższemu wyrokowi apelację wniósł powód zaskarżając go w całości zarzucając obrazę prawa materialnego, a mianowicie: - art. 6 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności art 45 ust. 3 Konstytucji RP, art. 5 k.p.k. poprzez bezprawne przyjęcie, iż wskazanie powoda jako sprawcy przestępstwa w treści uzasadnienia wyroku dotyczącego osoby trzeciej rzekomo nie narusza fundamentalnej zasady domniemania niewinności; - art. 2 Konstytucji poprzez zanegowanie konstytucyjnej fundamentalnej zasady ustrojowej, iż Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym; - art. 77 ust. l Konstytucji RP poprzez bezzasadne uznanie, jakoby pozwani wyrządzili powodowi żadnej krzywdy swym bezprawnym działaniem; - art. 417 k.c. poprzez oczywiście błędne przyjęcie jakoby przepis dotyczył wyłącznie szkody w mieniu, nadto, iż rzekomo przesłanką przyznania zadośćuczynienia zawinione zachowanie funkcjonariusza państwowego, które w niniejszej sprawie nie miało miejsca; - art. 233 k.p.c. w części poprzez uchylenie się od oceny istotnych dowodów, w część poprzez przekroczenie swobodnej oceny dowodów; - art. 6 k.c. poprzez rażąco wadliwe przyjęcie, jakoby powód nie udowodnił faktu bezprawności działań pozwanych. Nadto powód zarzucił wyrokowi pierwszej instancji błędy w ustaleniach! faktycznych sprowadzające się do twierdzenia, iż Sąd błędnie ustalił, że powodowi nie wyrządzono żadnej krzywdy, a działanie pozwanych nie było działaniem bezprawnym. Formułując powyższe zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku: i zasądzenie zadośćuczynienia zgodnie z żądaniem pozwu. Pozwany Skarb Państwa — Prezes Sądu Okręgowego wniósł o oddalenie apelacji oraz zasądzenie kosztów postępowania apelacyjnego. Sąd Okręgowy zważył, co następuje: Apelacja powoda nie jest zasadna. Sąd Okręgowy w pełni podziela i przyjmuje za własne ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd pierwszej instancji, jak również zasadniczo subsumpcję ustalonego stanu faktycznego z uwzględnieniem jednak poniższych uwag co do uzasadnienia rozstrzygnięcia. Zasadność roszczenia zgłoszonego przez powoda — jak słusznie wskazał Sąd Rejonowy — podlegała ocenie przez pryzmat przepisów odnoszących się do ochrony dóbr osobistych. Powód upatrywał bowiem w działaniach organu władzy państwowej źródeł naruszenia jego czci i dobrego imienia, twierdząc, iż Sąd Rejonowy w— wbrew zasadzie domniemana niewinności — w wyroku w sprawie karnej o sygn. akt III K 531/02 zamieścił jego imię i nazwisko, mimo, iż powód nie występował w tejże sprawie w charakterze oskarżonego. Zarzuty apelacji skupiały się przy tym na twierdzeniu, że Sąd pierwszej instancji nietrafnie przyjął, że zachowanie pozwanego nie wyczerpywało przesłanki działania bezprawnego, a powód nie wykazał by doznał jakiejkolwiek krzywdy. W pierwszej kolejności podkreślić należy, że zdaniem Sądu Okręgowego ustalenia stanu faktycznego przyjętego przez Sąd Rejonowy za podstawę rozstrzygnięcia poczynione zostały prawidłowo w oparciu o dokumenty zawarte w aktach spraw karnych Sądu Rejonowego w o sygnaturach III K 531/02 oraz VII K 532/02. Nie ulega bowiem wątpliwości, że w sprawie o sygn. III K 531/02 powód nie występował w roli 3 --- STRONA 4 --- sygn. akt IV Ca. 554/08 oskarżonego (ani też w żadnej innej roli procesowej), że powoda wymieniono z imienia nazwiska w akcie oskarżenia w sprawie III K 531/02, w której jedną z oskarżonych była przy czym w treści aktu oskarżenia zarzucono jej, że w okresie od lutego r. do końca 2000r. doprowadziła do niekorzystnego rozporządzenia mieniem w ten sposób, że zebrała od pokrzywdzonych kwotę nie mniejszą niż 5.000 zł zatrzymując dla Ijarhic kwotę 3.000 zł, a resztę przekazując bez pokwitowania prezesowi Stowarzyszenia J. — R.Z., pomagając mu tym samym do zagarnięcia kwoty 2.000 zł, zaś w dniu 12 września 2002r. Sąd Rejonowy w wydał wyrok, w którym uznał pozwaną winną zarzucanego jej czynu — powtarzając jego opis z aktu oskarżenia (a zatem ponownie wymieniając powoda z imienia i nazwiska, jako osobę która miała przyjąć od korzyść majątkową). Sąd Okręgowy zwraca jednak szczególną uwagę na fakt, iż na podstawie wyroku Sądu Rejonowego w z dnia , sygn. akt zmienionego wyrokiem Sądu Okręgowego w z dnia., sygn. akt, ustalono, że powód został prawomocnie skażany za popełnienie wspólnie i w porozumieniu z innymi osobami czynu z art. 286 § l k.k. w zw. z art. 12 k.k. Nade wszystko jednak trzeba podkreślić - co pominął w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd pierwszej instancji — że z powołanych akt karnych wynika, iż prawomocnie przypisano powodowi popełnienie przestępstwa oszustwa polegającego na fakcie wykorzystywania działalności kierowanego przez niego stowarzyszenia dla osiągania własnych korzyści majątkowych, w ten sposób, że powód przy pomocy wolontariuszy prowadził fikcyjne publiczne zbiórki pieniędzy, a za powszechną praktykę funkcjonowania stowarzyszenia przyjęto, iż osoby pracujące w ramach rzekomego wolontariatu zatrzymywały dla siebie cześć zebranych pieniędzy, a pozostałe kwoty przekazywały powodowi. Z uzasadnienia wyroku wydanego przeciwko powodowi w sprawie wynika też jednoznacznie, że jednym z pracowników powoda w ramach fikcyjnej działalności charytatywnej była, działająca jako wolontariusz, a z uzyskanych w toku zbiórki pieniędzy przekazała kwotę 2.000zł. Odnosząc się w tym miejscu do zarzutu błędnych ustaleń faktycznych należy wskazać, że w istocie przedstawione okoliczności nie były kwestionowane przez żadną ze stron, a ustalenia, jakie poczynił w opisanym zakresie Sąd Rejonowy znajdują pełne oparcie w zgromadzonym materiale dowodowym. Dlatego też skarżący zarzucając w apelacji Sądowi Rejonowemu błąd w ustaleniach faktycznych kwestionuje w istocie nie owe ustalenia, ale prawidłowość wysnutych na ich podstawie wniosków. Wskazuje na to wyraźnie treść apelacji, w której skarżący podnosi, iż jego zdaniem błędnym pozostaje stanowisko Sądu Rejonowego, jakoby opisane działania pozwanego nie nosiły cechy bezprawności. Z kolei podniesiony w apelacji zarzut naruszenia przepisu art. 233 § l k.c. był nieuzasadniony, albowiem zarówno przeprowadzenie dowodów jak i ocena materiału dowodowego zostały dokonane przez Sąd Rejonowy całkowicie poprawnie przy uwzględnieniu wymogów proceduralnych. Podważanie przez stronę apelującą sędziowskiej oceny dowodów przeprowadzonej przez Sąd pierwszej instancji stanowi jedynie polemikę, która nie może odnieść skutku. Skarżący nie wskazał bowiem — umiejscowionych w realiach sprawy — przyczyn dla których jego zdaniem ocena dowodów nie spełnia kryteriów określonych w art. 233 § l k.p.c., czy też, że w procesie orzekania przez Sąd pierwszej instancji miały miejsce istotne błędy logicznego rozumowania, 4 --- STRONA 5 --- sygn. akt IV Ca 554/08 sprzeczność oceny z doświadczeniem życiowym, brak wszechstronności bądź bezzasadne pominięcie dowodów, które prowadziłyby do odmiennych wniosków. Ocena zasadności zarzutów skarżącego dotyczących naruszenia prawa materialnego musi natomiast zostać poprzedzona przedstawieniem prawnego aspektu zagadnienia sprawy. Stosownie do przepisu art. 23 k.c. dobra osobiste człowieka, jak w szczególności zdrowie, wolność, cześć, swoboda sumienia, nazwisko lub pseudonim, wizerunek, tajemnica korespondencji, nietykalność mieszkania, twórczość naukowa, artystyczna, wynalazcza i racjonalizatorska, pozostają pod ochroną prawa cywilnego niezależnie od ochrony przewidzianej w innych przepisach. Przepisy prawa cywilnego nie zawierają wyraźnej definicji pojęcia dóbr osobistych, a różnorodność występujących dóbr — na co wskazuje pośrednio przykładowe wyliczenie przepisu art. 23 k.c. — przesądza o niemożliwości ogólnego ujęcia. Tym niemniej, pomimo braku definicji przyjmuje się, że dobra osobiste stanowią wartości o charakterze niematerialnym związane ściśle z jednostką ludzką. Za utrwalony należy też uznać pogląd — co wymaga zaakcentowania — że przy ocenie czy doszło do naruszenia dobra osobistego, decydujące znaczenie ma nie tyle subiektywne odczucie osoby domagającej się ochrony, ale całokształt sytuacji (kontekst), w którym doszło do zdarzenia mającego być źródłem naruszenia, jak również to jaką reakcję wywołuje w społeczeństwie to naruszenie (por. S. Dmowski. Komentarz do Kodeksu cywilnego. Księga pierwsza. Część ogólna. Wydanie 7., s: 100, LexisNexis, Warszawa 2006, Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 4 lutego 2005 r., II CK 578/2004, Biuletyn Prawa Karnego 2005/4, Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 18 czerwca 2004 r. VI ACa 1062'/'2003, Wyrok Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 5 kwietnia 2002 r. U CKN 953/2000}. 'f Do najważniejszych dóbr osobistych, które wyraźnie wymienia art. 23 k.c., należy cześć jako wartość właściwa każdemu człowiekowi. Obejmuje ona wszystkie dziedziny jego życia osobistego, zawodowego i społecznego. Naruszenie czci może nastąpić zarówno przez pomówienie o ujemne postępowanie w życiu osobistym i rodzinnym, jak i przez zarzucenie niewłaściwego postępowania w życiu zawodowym. Zgodnie też z dominującym poglądem w literaturze przedmiotu w pojęciu czci człowieka wyróżnić można dwie strony: wewnętrzną - obejmującą wyobrażenie człowieka o własnej wartości oraz oczekiwanie szacunku ze strony innych ludzi, oraz zewnętrzną — oznaczającą dobrą sławę oraz szacunek, którym obdarza daną osobę otoczenie. Wśród wypowiedzi naruszających cześć lub dobre imię odróżnia się też wypowiedzi opisowe (dotyczące faktów) i oceniające (wyrażające opinię). Te pierwsze mogą podlegać weryfikacji z punktu widzenia kryterium prawdy i fałszu, (por. M. Pazdan, System prawa prywatnego, Prawo cywilne- część ogólna, tom 2, red. Z. Radwański, s. 1121-1124}. To ostatnie stwierdzenie będzie miało szczególne znaczenie w kontekście oceny roszczenia powoda. Odnosząc się natomiast do prawnych instrumentów ochrony dóbr osobistych wskazać należy, że w myśl powołanego już przepisu art. 23 k.c. dobra osobiste pozostają pod ochroną prawa cywilnego niezależnie od ochrony przewidzianej w innych przepisach. Natomiast zgodnie z przepisem art. 24 § l k.c., ten którego dobro osobiste zostało zagrożone cudzym działaniem może żądać zaniechania tego działania, chyba że nie jest ono bezprawne, a w przypadku dokonanego naruszenia, na zasadach przewidzianych 5 --- STRONA 6 --- w kodeksie może żądać zadośćuczynienia pieniężnego lub zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny. Wobec tego stwierdzić należy, że istnieją dwie 6 --- STRONA 7 --- sygn. akt IV Ca 554/08 podstawowe przesłanki ochrony dóbr osobistych: naruszenie lub zagrożenie dobra osobistego i bezprawność tego naruszenia lub zagrożenia. Przechodząc do okoliczności przedmiotowej sprawy Sąd Okręgowy zwraca uwagę na okoliczność, iż powód konsekwentnie łączył roszczenie zgłoszone w niniejszym procesie ze zdarzaniem mającym miejsce w dniu 12 września 2002r. na rozprawie przed Sądem Rejonowym w, a polegające na ogłoszeniu wyroku, w którego treści ujęto dane osobowe powoda, pomimo, że nie był on oskarżonym w tejże sprawie. Ocena zasadności zgłoszonego przez powoda żądania - przy jednoczesnym zastosowaniu przedstawionej konstrukcji pojęcia dobra osobistego — winna być wobec tego w pierwszej kolejności oparta na sprawdzeniu, czy obiektywnie doszło do naruszenia dobra osobistego powoda, a dopiero następnie badane winno być działanie organów władzy państwowej pod kątem ich legalności. W związku z tym stwierdzić należy, że jeżeli wypowiedzi czy inne treści odnoszące się do sfery czci człowieka, a dotyczące faktów podlegają weryfikacji pod kątem ich prawdziwości, to istota problemu sprowadza się w niniejszej sprawie w rzeczywistości do tego, czy treść zawarta w wyroku Sądu Rejonowego w Sosnowcu odpowiadała prawdzie. W tym zakresie uznać natomiast trzeba, że opis określonego stanu faktycznego zawarty zarówno w wyroku Sądu Rejonowego w z d n i a 1 2 w r z e ś n i a 2 0 0 2 r . j a k i j e g o u z a s a d n i e n i u b ył z g o d n y z rzeczywistością. Porównując bowiem treść zawartą w tymże wyroku ze zdarzeniem faktycznym, które legło u podstaw wyroku skazującego zapadłego przeciwko powodowi w sprawie oczywistym staje się wniosek, że opisane zostało w obydwu sprawach te samo prawdziwe zdarzenie. Za tym ostatnim winno natomiast iść stwierdzenie, że zdarzenie, z którym powód łączy odpowiedzialność pozwanego nie doprowadziło do naruszenia dóbr osobistych powoda (czci, dobrego imienia). Informacja odnosząca się do określonego zachowania powoda, które rzeczywiście miało miejsce, dająca się przy tym pewnie zweryfikować w oparciu o zebrany w sprawie karnej materiał dowodowy nie może stanowić — jako wypowiedź prawdziwa — naruszenia godności człowieka. Bez zaistnienia natomiast jednej z dwóch podstawowych przesłanek odpowiedzialności — faktu, z którym ustawa łączy sankcję odpowiedzialności cywilnoprawnej — odpowiedzialność ta nie powstaje. W okolicznościach sprawy, już tylko ta ostatnia konstatacja, prowadzi do oddalenia roszczenia powoda jako bezzasadnego i taka ocena prawna leży zdaniem Sądu Okręgowego u podstaw kwestionowanego przez powoda wyroku. W konsekwencji tego, badanie i ocena pozostałych przesłanek zasadności roszczenia powoda, było bezprzedmiotowe. Niezależnie od powyższego, nie ma też racji skarżący podnosząc, iż naruszenie normy procedury karnej (będącej zarazem odzwierciedleniem zasady konstytucyjnej), a to art. 5 k.p.c. statuującego zasadę domniemania niewinności, samo przez się świadczy iż nastąpiło naruszenie jego dobra osobistego. Abstrahując bowiem od tego czy takie uchybienie rzeczywiście miało miejsce, stwierdzić trzeba, że zarówno pojęcie dóbr osobistych jak i instrumenty ochrony praw określonych dóbr zostały określone normami prawa cywilnego i przez pryzmat przesłanek przepisów cywilnych ocenić należało zdarzenie faktyczne stanowiące podstawę roszczenia procesowego powoda. Skoro oczywistym jest, iż może naruszać godność człowieka wyłącznie wypowiedź nieprawdziwa, to w sytuacji gdy stwierdzenie zarzucające dopuszczenia się czynu zabronionego było obiektywnie stwierdzeniem zaistniałego faktu, okoliczność braku 7 --- STRONA 8 --- sygn. akt IV Ca 554/08 skazania za określone przestępstwo (w chwili wypowiedzi) nie ma znaczenia dla oceny cywilnoprawnej. Z kolei zarzuty powoda odnoszące się do naruszenia przez Sąd pierwszej instancji norm konstytucyjnych nie mogły odnieść zamierzonego skutku z tej przyczyny, że mimo wprowadzenia zasady bezpośredniego stosowania Konstytucji i umów międzynarodowych, powództwa o ochronę dóbr osobistych opierają się nadal na art. 23 k.c. i art. 24 k.c., chociażby z tego względu, iż art. 23 k.c. nie zawiera zamkniętego katalogu tych dóbr, a Konstytucja i umowy międzynarodowe nie wskazują środków ich ochrony. Tymczasem przepisy Konstytucji mogą stanowić podstawę orzekania zupełnie wyjątkowo, w tych szczególnych sytuacjach, w których brak jest, zawartych w ustawach zwykłych, uregulowań odnoszących się do pewnego stanu faktycznego (patrz m.in. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 września 2003r., sygn. akt IICKN 425/01). W świetle powyższego stwierdzić należy, że zarzuty apelacji pozostają nieuzasadnionymi i nie czynią zasadnym wniosku o zmianę bądź uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Rejonowego, który ostatecznie odpowiada prawu. Mając na uwadze powyższe, na mocy art. 385 k.p.c. Sąd Okręgowy oddalił apelację, jako bezzasadną. Poniesionymi przez pozwanego kosztami postępowania apelacyjnego, zgodnie z zasadą odpowiedzialności za wynik sporu, obciążono powoda — przy czym podstawę rozstrzygnięcia w tym przedmiocie stanowią przepisy art. 98 § l i 3 kpc, art. 99 k.p.c. i art. 108 § l kpc w zw. z art. 391 § l kpc oraz § 12 ust. l pkt. l w zw. z § 6 pkt. 4 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (...). 8