Wyrok III SK 16/06

--- STRONA 1 --- Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 stycznia 2007 r. III SK 16/06 TEZA aktualna Zarzut lakoniczności uzasadnienia orzeczenia sam przez się nie jest równoznaczny z naruszeniem przepisu art. 328 § 2 k.p.c., o jego naruszeniu świadczy dopiero wykazanie, że uzasadnienie zaskarżonego orzeczenia pozbawione jest konkretnych elementów, o których mowa w tym przepisie. TEZA aktualna Źródło, forma i sposób finansowania kar pieniężnych przez przedsiębiorcę, któremu wymierzono karę pieniężną na podstawie art. 101 ust. 2 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, są - z punktu widzenia celów i funkcji wolnej i równej konkurencji oraz celów i funkcji tej kary - kryterium przedmiotowo nieistotnym. Jednostka samorządu terytorialnego nie może być pod tym względem uprzywilejowana w stosunku do będących w podobnej sytuacji innych przedsiębiorców, nawet jeżeli świadczy usługi użyteczności publicznej. PUBLIKACJE Glosa do wyroku SN z dnia 5 stycznia 2007 r., III SK 16/06.  I UZASADNIENIE Skład orzekający Przewodniczący: Sędzia SN Kazimierz Jaśkowski. Sędziowie SN: Jerzy Kwaśniewski, Andrzej Wróbel (spr.). Sentencja Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Miasta Ostrołęka przeciwko Prezesowi Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów o ochronę konkurencji, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 5 stycznia 2007 r., skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu z dnia 28 marca 2006 r., uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego. Uzasadnienie faktyczne Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (pozwany) decyzją z dnia 19 grudnia 2003 r.: uznał za praktykę ograniczającą konkurencję i naruszającą zakaz, o którym mowa w art. 8 ust. 1 i 2 pkt 5 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (tekst jedn.: Dz. U. z 2003 r. Nr 68, poz. 804 ze zm.), nadużywanie przez Miasto Ostrołęka (powód) pozycji dominującej na lokalnym rynku usług cmentarnych na Cmentarzu Miejskim w Ostrołęce, polegającej na ograniczaniu możliwości świadczenia na tym Cmentarzu usług kopania grobów ziemnych oraz III SK 16/06 - Wyrok Sądu Najwyższego --- STRONA 2 --- II 1 - - - murowania grobów przedsiębiorcom innym niż administrator Cmentarza Miejskiego w Ostrołęce - przeciwdziałając w ten sposób kształtowaniu się warunków niezbędnych do powstania bądź rozwoju konkurencji na rynku usług pogrzebowych na tym cmentarzu - i nakazał zaniechania jej stosowania oraz nałożył - na podstawie art. 101 ust. 2 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów - na Miasto Ostrołęka karę pieniężną w wysokości 500.252,50 zł, płatną do budżetu państwa. W uzasadnieniu decyzji stwierdzono między innymi, że powód posiada pozycję dominującą na lokalnym rynku usług cmentarnych na Cmentarzu Miejskim w Ostrołęce i nadużywa tej pozycji dominującej, bowiem uniemożliwia świadczenie na tym Cmentarzu usług wykonywania grobów ziemnych i murowanych przedsiębiorcom innym niż administrator Cmentarza. Charakter i uciążliwość stosowanej przez powoda Ostrołęka praktyki ograniczającej konkurencję uzasadnia nałożenie na powoda kary pieniężnej określonej w art. 102 ust. 2 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów w wysokości 12.500 EURO. Powód zaskarżył powyższą decyzję odwołaniem w części dotyczącej nałożenia kary i wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w tej części. Sąd Okręgowy- Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów wyrokiem z dnia 20 kwietnia 2005 r. oddalił odwołanie. W ocenie Sądu, decyzja pozwanego w pkt 1 zakazującym powodowi dalszego stosowania praktyki ograniczającej konkurencję w zakresie w nim określonym jest prawomocna, a zatem pozwany miał podstawę w art. 101 ust. 1 (?) ustawy do nałożenia na nią (?) kary pieniężnej. Prowadzona w odwołaniu polemika z prawomocną częścią decyzji jest więc bezprzedmiotowa. Sąd uznał, że kara pieniężna będąca wynikiem zastosowania uznania administracyjnego nie może być już następnie uchylona przez sąd. W postępowaniu odwoławczym ocenie podlega jej wysokość. Wymierzoną karę stanowiącą jedynie 0,7 % przychodu powoda w roku poprzedzającym jej nałożenie oraz 0,25 % kary maksymalnej, Sąd uznał za mieszczącą się w dolnej granicy ustawowego zagrożenia. Kara w jeszcze niższej wysokości byłaby symboliczna i nie spełniałaby swojej roli represyjno- wychowawczej. W ocenie Sądu, kara pozostaje we właściwej proporcji do przychodu powoda, który ma możliwość jej uiszczenia bez nadmiernego uszczerbku dla swoich aktywów. Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 28 marca 2006 r. zmienił pkt I zaskarżonego w całości apelacją powoda wyroku Sądu pierwszej instancji w ten sposób, że zmienił pkt II decyzji pozwanego z dnia 19 grudnia 2003 r. w ten sposób, ze nałożoną w nim na powoda karępieniężną w wysokości 50.252,50 zł obniża do 25.126 zł. W uzasadnieniu Sąd stwierdził, co następuje: "Wymierzona kara istotnie mieści się w dolnej granicy zagrożenia ustawowego jednakże w ocenie Sądu Apelacyjnego jest ona i tak zbyt wysoka. Swą rolę represyjno wychowawczą kara wywrzeć może w stosunku do nierzetelnego przedsiębiorcy, który jej skutki odczuje na własnej skórze, w stosunku zaś do Miasta trudno mówić o skuteczności takich kar, skoro płacone będą z pieniędzy publicznych. Postępowanie Miasta Ostrołęka, które natychmiast zareagowało na decyzje Prezesa zmieniając uchwałę w sprawie zasad i trybu korzystania z Cmentarza jak również niewielki stopień zawinienia pozwalają zdaniem Sądu Apelacyjnego na obniżenie wymierzonej kary (przy bezspornym jednak naruszeniu przez Miasto Ostrołęka przepisów ustawy) o połowę, toteż z mocy art. 386 § 1 k.p.c. orzeczono jak w wyroku." Pozwany zaskarżył powyższy wyrok w całości skarga kasacyjną, w której zarzucił: naruszenie prawa materialnego (art. 398 § 1 pkt 1 k.p.c.), tj.: art. 1 ust. 1 ustawy z 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (tekst jedn.: Dz. U. z 2005 r. Nr 244, poz. 2080) w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP oraz art. 4 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP - poprzez niewłaściwe zastosowanie- wskutek nieuzasadnionego zróżnicowania traktowania przedsiębiorców naruszających zakaz stosowania praktyk ograniczających konkurencję w wyniku przyjęcia, że wysokość kar pieniężnych nakładanych na jednostki samorządu terytorialnego w związku ze stosowaniem praktyk ograniczających konkurencję powinna być niższa od kar na innych przedsiębiorców, gdyż w stosunku do jednostki samorządu terytorialnego kara pieniężna nie jest w stanie spełnić funkcji represyjno-wychowawczej. art. 101 ust. 2 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów (w brzmieniu obowiązującym w momencie wydania decyzji nr RWA-14/2003) - poprzez niewłaściwe zastosowanie, wskutek uznania, że kara pieniężna płacona przez przedsiębiorcę, będącego jednostką samorządu terytorialnego, z publicznych pieniędzy nie może spełnić swej roli represyjno-wychowawczej, a w konsekwencji należy na niego nałożyć karę w wysokości mniejszej niż w przypadku tego samego naruszenia przez innego przedsiębiorcę. 3 --- STRONA 3 --- II - 1 2 3 art. 104 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP - poprzez niewłaściwe zastosowanie, wskutek uznania, iż przy ustalaniu wysokości kary pieniężnej w związku z naruszeniem zakazu praktyk ograniczających konkurencję, dla przedsiębiorcy będącego jednostką samorządu terytorialnego należy uwzględnić okoliczność, że kara pieniężna płacona będzie z pieniędzy publicznych. naruszenie prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 398 § 1 pkt 2 k.p.c.), tj.: art. 328 § 2 k.p.c. - poprzez nieprzytoczenie w uzasadnieniu wyroku podstawy prawnej i nieprzytoczenie przepisów prawa, na jakich oparł rozstrzygnięcie, iż kara pieniężna nałożona w decyzji Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 19 grudnia 2003 r. nr RWA-24/2003 w związku z naruszeniem przez Miasto Ostrołęka art. 8 ust. 1 i 2 pkt 5 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów powinna być obniżona o połowę. Wskazując na powyższe podstawy skargi kasacyjnej pozwany wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i jego zmianę poprzez oddalenie apelacji powoda od wyroku Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 20 kwietnia 2005 r. oraz zasądzenie od Miasta Ostrołęka na rzecz Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów kosztów postępowania, według norm przepisanych lub o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w Warszawie. Uzasadnienie prawne Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 1. Skarga kasacyjna ma uzasadnione podstawy. 2. Trafny jest zarzut naruszenia zaskarżonym wyrokiem przepisu art. 328 § 2 k.p.c. stanowiącego, że uzasadnienie wyroku powinno zawierać wskazanie podstawy faktycznej rozstrzygnięcia, a mianowicie: ustalenie faktów, które sąd uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, i przyczyn, dla których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, oraz wyjaśnienie podstawy prawnej wyroku z przytoczeniem przepisów prawa. 3. Zarzut naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. może stanowić uzasadnioną podstawę skargi kasacyjnej (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 listopada 2005 r. IV CK 2002/ 05) Uzasadnienie w części zawierającej wyjaśnienie motywów zaskarżonego wyroku składa się z trzech zdań. Jest zatem niezwykle lakoniczne, co słusznie podnosi wnoszący skargę kasacyjną. Jednakże zarzut lakoniczności uzasadnienia zaskarżonego orzeczenia sam przez się nie jest równoznaczny z naruszeniem przepisu art. 328 § 2 k.p.c., bowiem o jego naruszeniu świadczyłoby dopiero wykazanie, że uzasadnienie zaskarżonego orzeczenia pozbawione jest konkretnych elementów, o których mowa w tym przepisie. Lakoniczne, a więc w pewnym sensie zwięzłe, uzasadnienie może zawierać wszystkie elementy wymagane przez art. 328 § 2 k.p.c. (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 lipca 1997 r. III CKN 147/97, OSP 2000 nr 4 poz. 63). Tymczasem jednak uzasadnienie niniejszego wyroku Sądu drugiej instancji nie wskazuje podstawy faktycznej rozstrzygnięcia i nie wyjaśnia podstawy prawnej rozstrzygnięcia z przytoczeniem przepisów prawa, a zatem nie zawiera żadnego z elementów wymaganych przez powyższy przepis. W związku z tym należy uznać, że w rozpoznawanej sprawie obraza art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. stanowi usprawiedliwioną podstawę skargi kasacyjnej i to nie tylko dlatego, ze uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie posiada wszystkich koniecznych elementów, ale także dlatego, że zawiera inne kardynalne braki, które uniemożliwiają pełną kontrolę kasacyjną zaskarżonego wyroku (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 marca 2006 r. I CSK 147/05). Oznacza to, że wprawdzie naruszenie art. 328 § 2 k.p.c. może mieć wpływ na rozstrzygnięcie w wyjątkowych sytuacjach, to jednak z pewnością odnosi się do sytuacji takich jak w niniejszej sprawie, w których treść uzasadnienia orzeczenia sądu II instancji uniemożliwia lub poważnie utrudnia dokonanie oceny toku wywodu, który doprowadził do wydania orzeczenia (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 października 2005 r. I UK 49/05). 4. Brak elementów uzasadnienia wymaganych przez przepis art. 328 § 2 k.p.c. sprawia,że rozstrzygnięcie i jego motywy zawarte w "uzasadnieniu" muszą być postrzegane jako arbitralne. Uzasadnienie wyroku Sądu drugiej instancji, które zostało sporządzone niezgodnie z tym przepisem nie spełnia żadnej z funkcji przypisywanych uzasadnieniu lub nie spełnia tych funkcji zgodnie z sensem uzasadnienia, a mianowicie nie daje podstawy kontroli poprawności rozstrzygnięcia Sądu, nie pełni należytej roli perswazyjnej w stosunku do stron postępowania i innych zainteresowanych rozstrzygnięciem podmiotów ani też funkcji opisującej proces podejmowania rozstrzygnięcia przez Sąd. 5. W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd Apelacyjny przedstawił następujące tezy: kara pieniężna wymierzona powodowi jest zbyt wysoka, kara pieniężna wymierzona powodowi nie spełni swej roli represyjno-wychowawczej, ponieważ zostanie zapłacona z publicznych pieniędzy, a zatem powód nie odczuje jej skutków na własnej skórze, kara podlega obniżeniu o połowę ze względu na natychmiastową reakcję powoda na decyzję pozwanego i zmianę uchwały 3 --- STRONA 4 --- Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów Sądu Najwyższego. w sprawie zasad i trybu korzystania z Cmentarza, jak również ze względu na niewielki stopień zawinienia. Stwierdzenia te, niezależnie od wskazanych wyżej wad i braków uzasadnienia, są arbitralne i ogólnikowe, co niewątpliwie utrudnia lub uniemożliwia Sądowi Najwyższemu racjonalną ocenę ich prawidłowości. Niemniej jednak stwierdzenia te, mimo ich ogólnikowości, budzą zasadnicze zastrzeżenia i wątpliwości. 6. Stanowisko Sądu, że wymierzono powodowi zbyt wysoką karę pieniężną, jest całkowicie oderwane od stanu faktycznego i prawnego sprawy. Nie wiadomo bowiem, jakim kryterium oceny posłużył się Sąd, stwierdzając, że kara została wymierzona w wyższym rozmiarze niż uznanym milcząco przez Sąd za miarodajny. Tymczasem w orzecznictwie sądowym wskazano wiele czynników, w tym stopień zagrożenia interesu publicznego (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 czerwca 2000 r. I CKN 793/98), które w konkretnych okolicznościach faktycznych mogą mieć wpływ na wysokość kary pieniężnej wymierzanej na podstawie art. 101 ust. 2 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, do których jednak Sąd nie odniósł się w żadnym zakresie; dotyczy to również normatywnego elementu zawinienia adresata kary pieniężnej. 7. Pogląd Sądu, że wymierzona powodowi kara pieniężna nie spełni funkcji represyjno-wychowawczej, ponieważ zostanie zapłacona z publicznych pieniędzy jest tyleż niejasna co wątpliwa. Sąd wydaje się wprawdzie milcząco zakładać, że jednostka samorządu terytorialnego jest przedsiębiorcą w rozumieniu art. 4 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, w przeciwnym bowiem wypadku nie obniżałby wymierzonej kary, jednakże uznaje jednocześnie, że kara w wysokości ustalonej w decyzji pozwanego nie spełni funkcji represyjno-wychowawczej, ponieważ powód będący jednostką samorządu terytorialnego, inaczej niż "zwykły" przedsiębiorca, uiści te karę "z publicznych pieniędzy". Pogląd taki nie jest niczym uzasadniony. Jednostka samorządu terytorialnego, taka jak powód, jest bowiem w zakresie prowadzonej działalności gospodarczej, w tym świadczenia lub organizowana usług o charakterze użyteczności publicznej, przedsiębiorcą w rozumieniu art. 4 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, a tym samym kary pieniężne, o których mowa w art. 101 ust. 2 pkt 2 tej ustawy, powinny być wymierzane tym jednostkom przez pozwanego w oparciu o takie same kryteria, jakie stosowane są w odniesieniu do innych przedsiębiorców. Ponadto, źródło, forma i sposób finansowania kar pieniężnych przez przedsiębiorcę, któremu wymierzono karę pieniężną na podstawie ostatnio wymienionego przepisu ustawy, są - z punktu widzenia celów i funkcji wolnej i równej konkurencji oraz celów i funkcji tej kary - kryterium przedmiotowo nieistotnym, co prowadzi do wniosku, że jednostka samorządu terytorialnego nie może być pod tym względem uprzywilejowana w stosunku do będących w podobnej sytuacji innych przedsiębiorców, nawet jeżeli świadczy, jak powód w niniejszej sprawie, usługi użyteczności publicznej. Sąd posługując się wysoce nieprecyzyjnymi, odwołującymi się do utrwalonych w języku potocznym stereotypów i obiegowych opinii, określeniami, jak "płacone z publicznych pieniędzy" i "odczuje na własnej skórze", nie odnosi się przy tym w żadnym zakresie do przepisów prawnych regulujących gospodarkę finansową jednostek samorządu terytorialnego, które mają zastosowanie w zakresie finansowania przez te jednostki przedmiotowych kar pieniężnych. Biorąc powyższe pod rozwagę, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.