Wyrok III KRN 206/94

--- STRONA 1 --- Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 lutego 1995 r. III KRN 206/94 TEZA aktualna Jeżeli ustalenie czynu przypisanego oskarżonemu następuje w wyroku w ten sposób, że sąd uznaje oskarżonego za winnego popełnienia "czynu opisanego w akcie oskarżenia" (albo: "czynu zarzucanego"), to oznacza to, że skazano oskarżonego za czyn którego opis przytoczono w części wstępnej wyroku (art. 360 § 1 pkt 4 k.p.k.). UZASADNIENIE Skład orzekający Przewodniczący: sędzia Z. Doda (sprawozdawca). Sędziowie: L. Misiurkiewicz, M. Sokołowski. Prokurator Prokuratury Apelacyjnej: A. Herzog. Sentencja Sąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 16 lutego 1995 r. sprawy Józefa G., oskarżonego o czyn określony w art. 168 § 1 w zw. z art. 176 k.k., art. 176 k.k. i art. 184 § 1 k.k. w zw. z art. 156 § 1 k.k., z powodu rewizji nadzwyczajnej, wniesionej przez Ministra Sprawiedliwości na korzyść oskarżonego od wyroku Sądu Rejonowego w B. z dnia 7 kwietnia 1993 r. i wyroku Sądu Wojewódzkiego w E. z dnia 15 września 1993 r. 1) zmienił zaskarżone wyroki w ten sposób, że: a) uchylił orzeczenie o karze łącznej; b) uchylił orzeczenie o skazaniu oskarżonego za czyn określony w art. 176 k.k. i na podstawie art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 7 grudnia 1989 r. o amnestii (Dz. U. Nr 64, poz. 390) postępowanie karne wobec Józefa G. w sprawie o ten czyn umorzył; c) na podstawie art. 66 i 67 § 1 k.k. wymierzył oskarżonemu Józefowi G. karę łączną 4 lat pozbawienia wolności (...). Uzasadnienie faktyczne Sąd Rejonowy w B. wyrokiem z dnia 7 kwietnia 1993 r. uznał Józefa G. za winnego tego, że: I. w nocy z dnia 31 sierpnia na 1 września 1991 r. w W. przemocą, polegającą na przewróceniu na łóżko, biciu po twarzy i trzymaniu rąk, oraz groźbą pozbawienia życia, doprowadził 14-letnią Martę K. do poddania się czynowi nierządnemu, tj. popełnienia przestępstwa przewidzianego w art. 168 § 1 k.k. w zbiegu z art. 176 k.k. w zw. z art. 10 § 2 k.k.; II. we wrześniu 1988 r. w W., działając w warunkach przestępstwa ciągłego, co najmniej czterokrotnie dopuścił się czynów lubieżnych wobec 10-letniej Karoliny C., tj. popełnienia przestępstwa przewidzianego w art. 176 k.k. w zw. z art. 58 k.k.; III. w okresie od 1989 r. do dnia 24 czerwca 1992 r. w W. moralnie i fizycznie znęcał się nad konkubiną Barbarą C. i jej dziećmi Karoliną, Katarzyną i Mariuszem oraz w okresie od października 1990 r. do dnia 24 czerwca 1992 r. w W. moralnie i fizycznie znęcał się nad córką Izabelą G. w ten sposób, że znieważał słowami wulgarnymi, powszechnie uznanymi za obelżywe, groził III KRN 206/94 - Wyrok Sądu Najwyższego --- STRONA 2 --- pozbawieniem życia i podpaleniem domu, wyganiał z domu, bił pięściami, drewnianą pałką i plastykową szablą oraz kopał po całym ciele, jak również niszczył przedmioty stanowiące wyposażenie domu, tj. popełnienia przestępstwa przewidzianego w art. 184 § 1 k.k.; i skazał oskarżonego za czyn opisany w pkt I - na podstawie art. 168 § 1 k.k. w zw. z art. 10 § 3 k.k. - na karę 3 lat pozbawienia wolności, za czyn opisany w pkt II - na podstawie art. 176 k.k. - na karę 2 lat pozbawienia wolności, a za czyn opisany w pkt III - na podstawie art. 184 § 1 k.k. w zw. z art. 10 § 3 k.k. - na karę roku i 6 miesięcy pozbawienia wolności (...). Jako karę łączną Sąd Rejonowy wymierzył oskarżonemu Józefowi G. karę 5 lat pozbawienia wolności (...). Od wyroku Sądu Rejonowego rewizję wniósł oskarżony (...). Sąd Wojewódzki w E., po rozpoznaniu rewizji oskarżonego, wyrokiem z dnia 15 września 1993 r. utrzymał w mocy wyrok Sądu Rejonowego z dnia 7 kwietnia 1993 r. Od obu tych wyroków wniósł rewizję nadzwyczajną Minister Sprawiedliwości. Rewidujący zaskarżył te wyroki na korzyść oskarżonego Józefa G., podnosząc zarzut obrazy przepisów prawa materialnego, a mianowicie art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 7 grudnia 1989 r. o amnestii - "na skutek niezastosowania tego przepisu do czynu z art. 176 k.k." (...). Uzasadnienie prawne Sąd Najwyższy zważył, co następuje: (...) Józefa G. oskarżono o popełnienie czynu zakwalifikowanego kumulatywnie z art. 184 § 1 i art. 156 § 1 k.k. Jest również faktem, że Sąd Rejonowy uznał oskarżonego za winnego "popełnienia czynów opisanych aktem oskarżenia". Z całkiem zasadniczych względów należy jednak przyjąć, że jeżeli chodzi o czyn "opisany" w pkt III aktu oskarżenia, to oskarżonemu przypisano jedynie popełnienie przestępstwa przewidzianego w art. 184 § 1 k.k., skazując go w istocie za czyn nie wyczerpujący znamion określonych w art. 156 § 1 k.k. Zarzucając Józefowi G. popełnienie przestępstwa "przewidzianego w art. 184 § 1 k.k. w zbiegu z art. 156 § 1 k.k. w zw. z art. 10 § 2 k.k.", oskarżyciel dokładnie określił zarzucany oskarżonemu czyn, wskazał bowiem nie tylko na to, że oskarżony "w okresie od 1989 r. do 24 czerwca 1992 r. (...) moralnie i fizycznie znęcał się nad konkubiną Barbarą C. i jej dziećmi Karolina, Katarzyną i Mariuszem", a "w okresie od października 1990 r. do 24 czerwca 1992 r. (...) moralnie i fizycznie znęcał się nad córką Izabelą G.", lecz również na sposób i okoliczności oraz skutki przestępnego zachowania oskarżonego, określając je dokładnie w następującym opisie: "znieważał słowami wulgarnymi, powszechnie uznanymi za obelżywe, wyganiał z domu, groził pozbawieniem życia i podpaleniem domu, bił pięściami, drewnianą pałką i plastykową szablą oraz kopał po całym ciele, jak również niszczył sprzęt stanowiący wyposażenie domu, a ponadto w lutym 1991 r. pobił Barbarę C., powodując obrażenia ciała w postaci złamania III i IV żebra po stronie lewej oraz ogólnych potłuczeń ciała, naruszające prawidłowe czynności narządu ciała na okres powyżej siedmiu dni". Nader istotny jest fakt, że w wyroku przytoczono opis zarzucanego oskarżonemu czynu w postaci mocno "okrojonej", pominięto bowiem końcowy fragment cytowanego wyżej ujęcia, a więc wskazanie na pobicie Barbary C. oraz spowodowanie obrażeń ciała, naruszających czynności narządu ciała na okres powyżej siedmiu dni. Redukcja dotknęła również kwalifikacji prawnej czynu zarzucanego oskarżonemu: w akcie oskarżenia zakwalifikowano go "z art. 184 § 1 k.k. w zbiegu z art. 156 § 1 k.k. w związku z art. 10 § 2 k.k.", natomiast w wyroku poprzestano na wskazaniu na art. 184 § 1 k.k. Sąd Rejonowy uznał oskarżonego za winnego "popełnienia czynów opisanych aktem oskarżania", nie określił jednak przy tym w sposób wyraźny kwalifikacji prawnej przypisanych oskarżonemu czynów, natomiast jako podstawę prawną wymiaru kary za popełnione przestępstwo wskazał "art. 184 § 1 k.k. w zw. z art. 10 § 3 k.k.". Należy odnotować fakt, że w uzasadnieniu wyroku Sąd Rejonowy sformułował taką oto wypowiedź: "Zważywszy, że Barbara C. w lutym 1991 r. doznała obrażeń ciała mieszczących się w dyspozycji art. 156 § 1 k.k., a więc wykraczających poza ramy znęcania, należało oba występki zakwalifikować w kumulatywnym zbiegu zgodnie z art. 10 § 2 k.k.". Odpowiedzi wymaga pytanie, czy Sąd Rejonowy przypisał Józefowi G. popełnienie przestępstwa określonego w art. 184 § 1 w zw. z art. 156 § 1 k.k. (opisanego w pkt III aktu oskarżenia), czy też jedynie przestępstwa, o którym mowa w art. 184 § 1 k.k. (opisanego w tej części wyroku, która zawiera "przytoczenie opisu i kwalifikacji prawnej czynu, którego popełnienie oskarżyciel zarzucił oskarżonemu"). Odpowiedź na to pytanie zależy od rozważenia dwóch kwestii. Najpierw chodzi o to, czy wtedy, gdy sąd ustala czyn przypisany oskarżonemu w ten sposób, że uznaje go za winnego "popełnienia czynu opisanego w akcie oskarżenia", właściwa dla określenia czynu przypisanego jest istotnie treść aktu oskarżenia (tj. zawarty w akcie oskarżenia opis czynu zarzucanego oskarżonemu), czy też tylko i wyłącznie treść wyroku (tj. zawarte w wyroku przytoczenie opisu czynu, którego popełnienie oskarżyciel zarzucił oskarżonemu). Następnie chodzi o to, czy wtedy, gdy zachodzą różnice między opisem czynu przypisanego oskarżonemu w wyroku a ustaleniami dotyczącymi tego czynu zawartymi w uzasadnieniu wyroku, decydujące znaczenie ma treść wyroku, czy też istotne są również ustalenia zawarte w uzasadnieniu wyroku. --- STRONA 3 --- Wyrok powinien zawierać "przytoczenie opisu i kwalifikacji prawnej czynu, którego popełnienie oskarżyciel zarzucił oskarżonemu" (art. 360 § 1 pkt 4 k.p.k.). Natomiast wyrok skazujący powinien ponadto zawierać "dokładne ustalenie czynu przypisanego przez sąd oskarżonemu" (art. 360 § 2 pkt 1 k.p.k.). Z wielu względów to ostatnie wymaganie ma bardzo istotne znaczenie. Treść wyroku powinna stwarzać podstawę do niewątpliwej odpowiedzi na pytanie, za co (za jaki czyn) sąd skazał oskarżonego. Jasne jest zatem, że ustalenia czynu przypisanego oskarżonemu należy dokonać w wyroku, a nie dopiero w uzasadnieniu wyroku, oraz że ustalenie czynu przypisanego oskarżonemu powinno obejmować wszystkie elementy czynu mające znaczenie dla prawidłowej kwalifikacji prawnej i że wtedy, gdy w rachubę wchodzi kumulatywna kwalifikacja prawna, opis czynu przypisanego oskarżonemu nie może pomijać żadnego elementu zachowania sprawcy, który rzutuje na przyjęcie tej kwalifikacji prawnej (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 marca 1973 r., V KRN 23/73, OSNKW 1973, z. 10, poz. 129). O tym, za co - za jaki czyn przestępny - skazano oskarżonego, decyduje wyłącznie treść wyroku. Jeżeli ustalenie czynu przypisanego oskarżonemu następuje w wyroku w ten sposób, że sąd uznaje oskarżonego za winnego popełnienia "czynu opisanego w akcie oskarżenia" (albo: "czynu zarzucanego"), to oznacza to, że skazano oskarżonego za czyn, którego opis przytoczono w części wstępnej wyroku (art. 360 § 1 pkt 4 k.p.k.). Wyrok stanowi bowiem integralną całość, zawiera rozstrzygnięcie sądu, nie można więc treści (przedmiotu) tego rozstrzygnięcia ustalać na podstawie opisu zarzucanego oskarżonemu, zawartego w akcie oskarżenia. Jak z tego wynika, spełnienie ustawowego wymagania dotyczącego "przytoczenia opisu i kwalifikacji prawnej czynu, którego popełnienie oskarżyciel zarzucił oskarżonemu" (art. 360 § 1 pkt 4 k.p.k.) ma doniosłe znaczenie. W razie skazania oskarżonego za "czyn opisany w akcie oskarżenia" ("zarzucany mu czyn") o kształcie (obrazie) czynu przypisanego przez sąd oskarżonemu decyduje bowiem bez reszty treść wyroku, a więc właśnie zawarte w wyroku "przytoczenie opisu czynu, którego popełnienie oskarżyciel zarzucił oskarżonemu". Oczywiste jest zresztą, że z wielu powodów niepodobna przyjąć założenia, iż dla ustalenia, za co (za jaki czyn) skazano oskarżonego, nie wystarcza analiza treści wyroku, konieczne bowiem jest ponadto uwzględnienie treści aktu oskarżenia. Jak z tego wynika, w istocie Sąd Rejonowy skazał oskarżonego Józefa G. za czyn, który wyczerpywał li tylko znamiona przestępstwa określonego w art. 184 § 1 k.k. Wprawdzie w uzasadnieniu wyroku Sąd Rejonowy stwierdził, że oskarżony pobił Barbarę C., powodując obrażenia ciała, uzasadniające zakwalifikowanie czynu oskarżonego (nb. zupełnie nie wiadomo, dlaczego Sąd Rejonowy mówi w tym kontekście o "dwóch występkach") z art. 184 § 1 k.k. w zw. z art. 156 § 1 k.k., ale nie podważa to bynajmniej powyższego ustalenia co do rzeczywistej treści wyroku. Rzecz przecież w tym, że w razie sprzeczności między wyrokiem a jego uzasadnieniem "decydujące znaczenie ma stanowisko sądu wyrażone w wyroku, gdyż ta część wyroku stanowi odzwierciedlenie rozstrzygnięcia sądu, które zostało ustalone i następnie ogłoszone w sposób przewidziany przez prawo" (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 marca 1984 r., I KR 6/84, OSNKW 1984, z. 11-12, poz. 128). Sprzeczność między wyrokiem a jego uzasadnieniem może stanowić podstawę uchylenia wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania, niekiedy zaś - dokonania odpowiedniej zmiany wyroku i przyjęcia zgodnego z zebranymi w sprawie dowodami ustalenia czynu przypisanego oskarżonemu. W niniejszej sprawie żadna z tych możliwości w ogóle nie wchodzi w rachubę. Zasadnicze znaczenie ma tu przecież to, że Sąd Najwyższy rozpoznaje rewizję nadzwyczajną wniesioną na korzyść oskarżonego, a ponieważ ani nie zaskarżono orzeczenia dotyczącego skazania oskarżonego za czyn określony w art. 184 § 1 k.k., ani też nie podniesiono uchybienia, polegającego na błędzie w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę tego orzeczenia, nie można orzec w tym przedmiocie w sposób dla oskarżonego niekorzystny (arg. ex art. 383 § 1 in princ. w zw. z art. 462 k.p.k.) (...).