Postanowienie III KRN 1/96

--- STRONA 1 --- Glosa do postanowienia SN z dnia 21 marca 1996 r., III KRN 1/96. 1 2 3 Powyższy pogląd Sądu Najwyższego zasługuje na aprobatę. Wymaga jednak oświetlenia co najmniej w trzech aspektach: czy ocena, że orzeczenie zapadło w postępowaniu wykonawczym, zależy od fazy postępowania, w której je wydano (powyrokowa), czy od przepisów, na podstawie których zostało wydane (kpk czy kkw?); czy określenie „na podstawie przepisów kodeksu karnego wykonawczego” dotyczy tylko materialnych przepisów tego kodeksu, czy także przepisów procesowych?; czy do orzeczeń wydanych na podstawie przepisów kodeksu karnego, ale w trybie określonym przez kodeks karny wykonawczy, ma zastosowanie przepis art. 26 § 1 kkw? Ad 1. Niemal od początku obowiązywania kodyfikacji prawa karnego z 1969 r. pojawiły się trudności dotyczące linii demarkacyjnej w stosowaniu przepisów procesowych w powyrokowej fazie postępowania. Chodziło o ustalenie, kiedy mianowicie stosuje się w odniesieniu do właściwości sądów i trybu postępowania przepisy kodeksu postępowania karnego, kiedy kodeksu karnego, a kiedy kodeksu karnego wykonawczego? (1 ) Po uprawomocnieniu się orzeczenia wielokrotnie podejmowane są czynności procesowe, do których nie będą miały zastosowania przepisy kkw. Dotyczą one, przykładowo, postępowania ułaskawieniowego, wydania wyroku łącznego, rozstrzygnięć w kwestii zaliczenia okresu tymczasowego aresztowania, dowodów rzeczowych czy kosztów postępowania. Właśnie pierwsze orzeczenia w tym przedmiocie dotyczyły wymienionych kwestii. Już w uchwale siedmiu sędziów z 26 listopada 1970 r. VI KZP 23/70 (OSNKW 1971/2 poz. 15) Sąd Najwyższy stwierdził, że do postępowania w przedmiocie zaliczenia okresu tymczasowego aresztowania na podstawie art. 368 kpk mają zastosowanie przepisy tego kodeksu, a nie kodeksu karnego wykonawczego. Z kolei w uchwale z 25 listopada 1971 r. VI KZP 52/71 (OSN - wyd. Prok. Gen. 1972/1 poz. 19) Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że ustalenie kosztów postępowania wykonawczego w trybie art. 268 kpk należy do zakresu postępowania jurysdykcyjnego, a nie wykonawczego, że zatem postanowienie w tym przedmiocie sąd I instancji wydaje w składzie przewidzianym w art. 20 § 1 kpk. W komentarzu do kodeksu karnego wykonawczego (2 ) wyraziłem w tym przedmiocie pogląd, że w przypadku gdy przepisy kpk przewidują już po prawomocności orzeczenia określony sposób postępowania w jakiejś kwestii, tzn. gdy określają podstawę prawną decyzji sądu a także tryb postępowania - wówczas właściwość, skład sądu i tok instancji należy ujmować zgodnie z regułami przyjętymi w art. 16-20 i art. 572 kpk. Podobnie rzecz się ma w przypadku, gdy postanowienie wykonawcze jest ściśle sprzężone z treścią decyzji wydanych na podstawie przepisów kpk. Jeżeli decyzja wydana w postępowaniu wykonawczym w istocie swej modyfikuje stan prawny określony przez postanowienie wydane zgodnie z odpowiednim przepisem kpk - a przepisy kkw nie określają odrębnego trybu zaskarżania takich decyzji, wówczas na takie postanowienie wykonawcze przysługuje zażalenie według przepisów kpk. Przykładem takiej sytuacji może być postanowienie Sądu Najwyższego stwierdzające, że orzeczenie zarządzające sprzedaż rzeczy (art. 132 kkw) jest orzeczeniem zmieniającym istotnie treść postanowienia o zabezpieczeniu wydanego na podstawie przepisów kpk i dlatego zażalenie na takie postanowienie przysługuje na podstawie art. 250 § 2 kpk. (3 ) Trzeba też zgodzić się ze stanowiskiem Sądu Najwyższego, wyrażonym w glosowanym postanowieniu, że do tego rodzaju orzeczeń nie odnosi się art. 26 § 1 kkw, ponieważ nie są to postanowienia wydane na podstawie przepisów kkw, choć zapadły w postępowaniu wykonawczym. Ad 2. Druga przesłanka dopuszczalności stosowania art. 26 § 1 kkw to stwierdzenie, że przepis ten dotyczy orzeczeń wydanych „na podstawie przepisów kodeksu karnego wykonawczego” . Jest to określenie bardzo pojemne. Dotyczy bowiem zarówno przepisów materialnych zawartych w kkw, jak i przepisów regulujących tok postępowania wykonawczego. Autor: Pawela Stanisław Rodzaj: glosa Notka bibliograficzna: Glosa aprobująca Glosa do postanowienia SN z dnia 21 marca 1996 r., III KRN 1/96. Opublikowano: OSP 1996/10/185 --- STRONA 2 --- Tak więc możliwość uchylenia lub zmiany orzeczeń w trybie art. 26 § 1 kkw odnosić się będzie, przykładowo, do szeregu przepisów części szczególnej kkw, które zawierają wymaganie uchylenia poprzedniego postanowienia lub cofnięcia odstępstw od przyjętych zasad wykonania orzeczeń, jeżeli skazany nie korzysta z nich w sposób, którym uzasadnione było dane rozstrzygnięcie (kwestii tych dotyczą np. przepisy art. 70 § 1 i 2, art. 71 § 1, art. 123 § 1, art. 156 § 2 kkw). W niektórych wypadkach przepisy części szczególnej kkw wyraźnie powołują się na art. 26 (np. art. 156 § 1). Ad 3. Przy takiej wykładni, określenie „na podstawie przepisów kodeksu karnego wykonawczego” oznaczałoby odnośne przepisy procesowe tego kodeksu. Moim zdaniem reasumpcja w omawianym trybie postępowania może dotyczyć takich orzeczeń, których materialna podstawa jest wprawdzie określona nie w kkw, lecz w kodeksie karnym, ale tryb postępowania wykonawczego w tych kwestiach określają przepisy kkw Taki pogląd wyraziłem w Komentarzu do kodeksu karnego wykonawczego. (4 ) Przykładem takich przepisów może być art. 95 kk określający podstawy odwołania warunkowego zwolnienia, czy art. 84 § 2 kk w zw. z art. 122 § 1 kkw o wykonaniu zastępczej kary grzywny lub zastępczej kary pozbawienia wolności wobec skazanego uchylającego się od kary ograniczenia wolności. W zakończeniu należy podnieść, że art. 26 § 1 kkw zawiera zbyt szeroką podstawę do uchylania lub zmiany przez sąd z urzędu, a więc w trybie nadzoru, poprzednio wydanych postanowień wykonawczych. Mogą one przecież dotyczyć również takich postanowień wykonawczych, które kończą postępowanie sądu w określonym przedmiocie, np. postanowień o umorzeniu postępowania wykonawczego, o zwolnieniu od odbywania całej lub części kary ograniczenia wolności, o zamianie na grzywnę kary pozbawienia wolności orzeczonej wobec cudzoziemca itp. Ustawa powinna zakreślać pewne granice tego rodzaju reasumpcji orzeczeń wykonawczych w celu zapewnienia trwałości orzeczeń wydanych w tym postępowaniu, a tym samym w celu zabezpieczenia pewności sytuacji prawnej skazanego. Pewnym ograniczeniem byłoby tu rozwiązanie zawarte w projekcie nowego kodeksu wykonawczego. W art. 23 projektu tego kodeksu przyjęto zasadę, że uchylenie lub zmiana postanowienia wydanego na podstawie art. 23 § 1 kkw (odpowiednika obecnego art. 26 § 1) na niekorzyść skazanego byłaby niedopuszczalna po upływie 3 miesięcy od daty uprawomocnienia się postanowienia. Drugim ograniczeniem mogłoby być - ale tego nie przewiduje projekt kkw - wyliczenie przypadków, w których postanowienie wykonawcze może być zmienione lub uchylone wyłącznie na skutek zażalenia. Póki co - pozostaje postulat kierowania się dużą ostrożnością przy dokonywaniu reasumpcji postanowień wykonawczych na niekorzyść skazanego. (1 ) Por. w tej kwestii S. Pawela: Przegląd orzecznictwa Sądu Najwyższego w zakresie prawa karnego wykonawczego (1970-1972), Nowe Prawo 1974/7-8 str. 997-998. (2 ) S. Pawela: Kodeks karny wykonawczy - Komentarz, Białystok 1993, str. 116-117. (3 ) Postanowienie SN z dnia 28 października 1978 r. II KZ 160/70 (Nowe Prawo 1980/4 str. 166) z aprobującą glosą W. Daszkiewicza (tamże str. 167-170); por. także Z. Doda: Zażalenie w procesie karnym, Warszawa 1985, str. 71. (4 ) S. Pawela: Kodeks karny wykonawczy..., str. 120-121.