Postanowienie III CZP 21/12

--- STRONA 1 --- Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 23 maja 2012 r. III CZP 21/12 TEZA aktualna Nie jest dopuszczalne zarządzenie przez sąd połączenia w celu łącznego rozpoznania sprawy z wniosku o ustalenie miejsca pobytu dziecka ze sprawą o ograniczenie władzy rodzicielskiej. TEZA aktualna Sprawy rozpoznawane przez różne składy sędziowskie nie nadają się do połączenia, nie można więc ich rozpoznawać w jednym postępowaniu. TEZA aktualna Rozstrzygnięcie o miejscu pobytu dziecka jest rozstrzygnięciem o istotnej sprawie dziecka (art. 582 k.p.c.), a nie rozstrzygnięciem o pozbawieniu lub ograniczeniu władzy rodzicielskiej, nawet w sytuacji, w której brak porozumienia rodziców w tej kwestii stanowi główne zarzewie konfliktu. Sprawa taka nie mieści się w wyczerpującym wyliczeniu spraw rozpoznawanych w sądzie pierwszej instancji w składzie jednego sędziego i dwóch ławników. Kwestia ta nie może budzić wątpliwości wobec brzmienia art. 582 k.p.c., który w sprawach o kontakty z dzieckiem nakazuje odpowiednie stosowanie art. 582. 1 UZASADNIENIE Skład orzekający Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący) Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca) Sędzia SN Anna Owczarek Sentencja Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Zenona J. przy uczestnictwie Ewy O. o ustalenie miejsca pobytu małoletniej Wiktorii J. oraz z wniosku Ewy O. przy uczestnictwie Zenona J. o ograniczenie władzy rodzicielskiej nad małoletnią Wiktorią J., po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 23 maja 2012 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Białymstoku postanowieniem z dnia 23 lutego 2012 r.: "Czy sprawa z wniosku jednego z rodziców o ustalenie miejsca pobytu dziecka może być rozpoznana łącznie - w składzie jednego sędziego i dwóch ławników ze sprawą z wniosku drugiego z rodziców o ograniczenie władzy rodzicielskiej tego pierwszego nad małoletnim na podstawie art. 107 § 2 k.r.o.?" podjął uchwałę: Nie jest dopuszczalne zarządzenie przez sąd połączenia w celu łącznego rozpoznania sprawy z wniosku o ustalenie miejsca pobytu dziecka ze sprawą o ograniczenie władzy rodzicielskiej. Uzasadnienie faktyczne Sąd Rejonowy w Białymstoku, po łącznym rozpoznaniu - w składzie jednego sędziego i dwóch ławników - spraw z wniosku Zenona J. z udziałem Ewy O. o ustalenie miejsca pobytu małoletniej Wiktorii J. oraz z wniosku Ewy O. z udziałem Zenona J. o pozbawienie go władzy rodzicielskiej nad małoletnią, postanowieniem dnia 30 września 2011 r. oddalił wniosek Zenona J. oraz ograniczył jego władzę rodzicielską nad małoletnią do prawa współdecydowania o istotnych sprawach dziecka, dotyczących zasad wychowania, zmiany miejsca stałego pobytu, kierunku i zakresu kształcenia. Przy rozpoznawaniu apelacji Zenona J. Sąd Okręgowy w Białymstoku powziął poważną wątpliwość prawną, dotyczącą możliwości łącznego rozpoznania tych spraw. W jego ocenie, za łącznym rozpoznaniem spraw przemawia ich zazębiający się zakres, względy ekonomii procesowej oraz dobro dziecka. Jest to szczególnie widoczne w okolicznościach sprawy, w której spór co do wykonywania władzy rodzicielskiej dotyczy w przeważającej mierze właśnie kwestii ustalenia miejsca stałego pobytu dziecka. Ten spór sprawia, że III CZP 21/12 - Uchwała Sądu Najwyższego --- STRONA 2 --- rodzice nie mogą władzy rodzicielskiej wykonywać wspólnie. Konflikt jest nasilony tak dalece, że gdyby Ewa O. nie złożyła wniosku o pozbawienie ojca władzy rodzicielskiej, sąd byłby zmuszony wszcząć z urzędu postępowanie w tym przedmiocie na podstawie art. 107 k.r.o. Rozstrzygnięcie o władzy rodzicielskiej sprawia, że nie ma już odrębnego rozstrzygnięcia o istotnej sprawie dziecka, jaką jest ustalenie miejsca jego pobytu, kwestia ta bowiem stanowi integralny element orzeczenia o władzy rodzicielskiej i sposobie jej wykonywania. Uzasadnienie prawne Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Przepisy prawa określające składu sądu mają charakter ustrojowy, a o ich wadze świadczy sankcja nieważności postępowania w wypadku ich naruszenia (art. 379 pkt 4 k.p.c.). Zasadą wynikającą z art. 47 § 1 k.p.c., który ma zastosowanie także w postępowaniu nieprocesowym przez odesłanie zawarte w art. 13 § 2 k.p.c., jest rozpoznawanie spraw w składzie jednego sędziego; rozpoznanie sprawy w innym składzie może nastąpić, jeżeli stanowi tak przepis szczególny. Przepisem takim jest art. 509 k.p.c., wskazujący sprawy rozpoznawane przez sąd w pierwszej instancji w składzie jednego sędziego i dwóch ławników, w tym sprawę o pozbawienie lub ograniczenie władzy rodzicielskiej. O tym zatem, w jakim składzie sąd rozpoznaje sprawę, decyduje jej przedmiot, a nie okoliczności faktyczne. Rozpoznanie obu spraw mogłoby nastąpić łącznie przy założeniu, że ustalenie miejsca pobytu dziecka stanowi składnik władzy rodzicielskiej, jednak takie założenie nie ma podstawy prawnej. O tym, jakie prawa i obowiązki mieszczą się w pojęciu władzy rodzicielskiej decydują przepisy prawa materialnego, a przede wszystkim przepisy kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (art. 95 § 1, art. 96, 98 i 101). Wynika z nich, że do władzy rodzicielskiej zalicza się prawa i obowiązki w zakresie pieczy nad dzieckiem, zarządu jego majątkiem i reprezentowania go. Kodeks rodzinny i opiekuńczy osobno reguluje kontakty z dzieckiem, wyraźnie wskazując w art. 113 § 1 w brzmieniu zmienionym ustawą z dnia 6 listopada 2008 r. o zmianie ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 220, poz. 1431), że prawo i obowiązek rodziców oraz dziecka do utrzymywania ze sobą kontaktów jest niezależne od władzy rodzicielskiej. W § 2 tego przepisu określone zostało pojęcie kontaktów z dzieckiem, które w szczególności obejmuje przebywanie z nim, bezpośrednie porozumiewanie się, utrzymywanie korespondencji, korzystanie z innych środków porozumiewania się na odległość, w tym ze środków komunikacji elektronicznej, przebywanie zaś obejmuje odwiedziny, spotkania, zabieranie dziecka poza miejsce jego stałego pobytu. Niewątpliwie zatem ustalenie miejsca pobytu dziecka łączy się ze sferą kontaktów z nim, która - jak wskazano - jest niezależna od władzy rodzicielskiej. Wniosek taki wynika także z brzmienia art. 445 k.p.c., dotyczącego jego postępowania w sprawie o rozwód lub separację, który wyraźnie rozdziela pojęcia władzy rodzicielskiej i ustalenia kontaktów z dzieckiem. Samo ustalenie miejsca pobytu dziecka przy jednym z rodziców nie pozbawia drugiego władzy rodzicielskiej ani jej nie ogranicza. Stanowisko to jest ugruntowane w orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. np. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 20 maja 2011 r., III CZP 20/11, OSNC 2012, nr 1, poz. 4). Rozstrzygnięcie o miejscu pobytu dziecka jest zatem rozstrzygnięciem o istotnej sprawie dziecka (art. 582 k.p.c.), a nie rozstrzygnięciem o pozbawieniu lub ograniczeniu władzy rodzicielskiej, nawet w sytuacji, w której brak porozumienia rodziców w tej kwestii stanowi główne zarzewie konfliktu. Sprawa taka nie mieści się więc w wyczerpującym wyliczeniu spraw rozpoznawanych w sądzie pierwszej instancji w składzie jednego sędziego i dwóch ławników. Kwestia ta nie może budzić wątpliwości wobec brzmienia art. 582 k.p.c., który w sprawach o kontakty z dzieckiem nakazuje odpowiednie stosowanie art. 582. Połączenie oddzielnych spraw w celu łącznego rozpoznania lub także rozstrzygnięcia może nastąpić, jak wynika z art. 219 k.p.c., jeżeli są one ze sobą w związku lub mogły być objęte jednym pozwem. O tym, kiedy roszczenia mogą być objęte jednym pozwem, rozstrzyga art. 191 k.p.c. Przepisy te mają zastosowanie w postępowaniu nieprocesowym przez art. 13 § 2 k.p.c.; chodzi o roszczenia jednego rodzaju, a więc takie, które należą do jednego trybu postępowania (postępowanie procesowe lub nieprocesowe), rodzaju postępowania (zwykłe lub odrębne), dla których zachodzi ta sama właściwość sądu i jego skład. Sprawy, dla których właściwy jest różny skład sądu, nie mogą być zatem rozpoznawane łącznie, chyba że pozwala na to przepis szczególny. Taki wyjątek zawiera art. 47 § 2 pkt 1 k.p.c., dotyczący spraw z zakresu prawa pracy, a w sprawach o rozwód i separację art. 445 k.p.c., zawierający zakaz wytoczenia odrębnej sprawy m.in. o ustalenie kontaktów, co oznacza, że rozstrzygnięcie w tym przedmiocie zapada w orzeczeniu o rozwodzie lub separacji, a więc w składzie ławniczym. Po nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 26 maja 2011 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 44, poz. 854) taki wyjątek zawiera też art. 445 . Poza postępowaniem o rozwód lub separację sprawy te nie mogą być, ze względu na różny skład sądu, rozpoznawane łącznie. Naruszenia przepisów o składzie sądu nie uzasadnia, wbrew obawom Sądu Okręgowego, wzgląd na dobro dziecka ani na ekonomię procesową. Nie ma przeszkód, aby sprawy te zostały rozpoznane w zbliżonym czasie, a nawet w tym samym dniu, w składzie sądu właściwym dla każdej z nich. Z tych względów podjęto uchwałę, jak na wstępie. 1 1 1 3