Postanowienie III CZP 133/13

--- STRONA 1 --- Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 27 marca 2014 r. III CZP 133/13 Zwrot wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych. TEZA aktualna W razie zwrotu na podstawie art. 102 ust. 4 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (jedn. tekst: Dz.U. z 2010 r. Nr 90, poz. 594 ze zm.) wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, zgłoszonego po wezwaniu do uiszczenia opłaty od sprzeciwu od wyroku zaocznego, przewodniczący wzywa ponownie do opłacenia sprzeciwu na podstawie art. 130 § 1 k.p.c. UZASADNIENIE Skład orzekający Przewodniczący: Sędzia SN Mirosław Bączyk. Sędziowie SN: Iwona Koper (sprawozdawca), Krzysztof Pietrzykowski. Sentencja Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa "I.T.S.", spółki z o.o. spółki komandytowej w G. przeciwko Romanowi K. o zapłatę, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 27 marca 2014 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Toruniu postanowieniem z dnia 31 października 2013 r.: "Czy w wypadku zwrotu wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, złożonego przez stronę reprezentowaną przez radcę prawnego w następstwie wezwania do uiszczenia opłaty od sprzeciwu od wyroku zaocznego i nieuiszczenia tej opłaty, sprzeciw podlega odrzuceniu?" podjął uchwałę: W razie zwrotu na podstawie art. 102 ust. 4 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (jedn. tekst: Dz.U. z 2010 r. Nr 90, poz. 594 ze zm.) wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, zgłoszonego po wezwaniu do uiszczenia opłaty od sprzeciwu od wyroku zaocznego, przewodniczący wzywa ponownie do opłacenia sprzeciwu na podstawie art. 130 § 1 k.p.c. Uzasadnienie faktyczne Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne powstało przy rozpoznawaniu przez Sąd Okręgowy w Toruniu zażalenia pozwanego na postanowienie Sądu Rejonowego w Grudziądzu z dnia 14 maja 2013 r., którym odrzucony został sprzeciw pozwanego od wyroku zaocznego. Pełnomocnik pozwanego wezwany zarządzeniem przewodniczącego do uiszczenia opłaty od sprzeciwu od wyroku zaocznego, złożył w otwartym terminie do uiszczenia opłaty wniosek o zwolnienie pozwanego od tej opłaty. Zarządzeniem przewodniczącego z dnia 13 maja 2013 r. wniosek został zwrócony na podstawie art. 102 ust. 4 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (jedn. tekst: Dz.U. z 2010 r. Nr 90, poz. 594 ze zm. - dalej: "u.k.s.c."), w związku z czym postanowieniem z dnia 14 maja 2013 r. Sąd Rejonowy odrzucił sprzeciw na podstawie art. 344 § 3 k.p.c. Wskazał, że niezaskarżalny zwrot wniosku o zwolnienie od opłaty od sprzeciwu na podstawie art. 102 ust. 4 III CZP 133/13, Zwrot wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych. - Uchwała Sądu Najwyższego --- STRONA 2 --- u.k.s.c. oznacza unicestwienie skutków procesowych związanych z jego wniesieniem (art. 130 § 2 k.p.c.), a co za tym idzie wniosek nie wywarł skutku prawnego i nie zniweczył biegu terminu do uiszczenia tej opłaty, który w sprawie upłynął bezskutecznie. Sąd Okręgowy podniósł, że odmienny od przyjętego w zaskarżonym postanowieniu pogląd ukształtował się w orzecznictwie Sądu Najwyższego w czasie obowiązywania art. 130 § 3 k.p.c., który od dnia 1 lipca 2009 r. nie obowiązuje, istnieje więc kwestia jego aktualności po uchyleniu tego przepisu. Stwierdził, że zwrot wniosku o zwolnienie od kosztów niweczy skutek jego wniesienia, lecz zgodnie z art. 130 § 2 zdanie drugie k.p.c. nie niweczy jednocześnie skutków uprzedniego zarządzenia przewodniczącego wzywającego do uiszczenia opłaty. Następuje tym samym reaktywacja stanu prawnego sprzed wniesienia wniosku, co w sprawie - przy braku podstaw do stosowania art. 112 ust. 2 i 3 u.k.s.c. - mogłoby prowadzić do wniosku, że termin do opłacenia sprzeciwu upłynął. Stwierdził, że obowiązująca w orzecznictwie wykładnia może prowadzić do nieustannego przerywania biegu terminu do uiszczenia opłaty przez ponowne składanie wadliwych wniosków o zwolnienie od kosztów, co przemawia przeciwko dotychczasowemu stanowisku Sądu Najwyższego. Uzasadnienie prawne Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zgodnie z art. 10 u.k.s.c., obowiązek uiszczenia opłaty od pisma podlegającego opłacie powstaje przy jego wniesieniu do sądu, a sąd nie podejmuje żadnej czynności na skutek pisma, od którego nie została uiszczona należna opłata (art. 126 §1 k.p.c.). Jeżeli opłata nie została uiszczona przy wniesieniu pisma, przewodniczący na podstawie art. 130 § 1 k.p.c. wzywa stronę do uiszczenia opłaty w terminie tygodniowym pod rygorem zwrotu pisma. Pismo opłacone w terminie wywołuje skutki od chwili jego wniesienia (art. 130 § 3 k.p.c.). Po bezskutecznym upływie terminu do uiszczenia opłaty przewodniczący zwraca pismo stronie. Pismo zwrócone nie wywołuje żadnych skutków, jakie ustawa wiąże z jego wniesieniem do sądu (art. 130 § 2 k.p.c.). Pismo wniesione przez profesjonalnego pełnomocnika, które nie zostało należycie opłacone, przewodniczący zwraca bez wezwania do uiszczenia opłaty, jeżeli podlega ono opłacie stałej lub stosunkowej obliczonej od wskazanej przez stronę wartości przedmiotu sporu. Jednak w terminie tygodniowym od doręczenia zarządzenia o zwrocie pisma strona może uiścić brakującą opłatę, wówczas pismo wywołuje skutek od daty pierwotnego wniesienia (art. 130 § 1 i 2 k.p.c.). Po uchyleniu art. 130 § 3 k.p.c. z dniem 1 lipca 2009 r., w razie wniesienia przez profesjonalnego pełnomocnika nieopłaconego środka odwoławczego (zaskarżenia) podlegającego opłacie stałej lub stosunkowej obliczonej od wskazanej przez stronę wartości przedmiotu zaskarżenia, ma zastosowanie art. 130 § 1 k.p.c., z modyfikacją rygoru, którym w tym wypadku - po wyczerpaniu przewidzianej w nim procedury naprawczej - jest odrzucenie wniesionego środka (m.in. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 15 czerwca 2010 r. - zasada prawna - II UZP 4/10, OSNP 2011, nr 3-4, poz. 38, lub postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8 stycznia 2010 r., IV CZ 107/09, OSNC-ZD 2010, nr C, poz. 90). Obowiązek uiszczenia opłaty nie powstaje w chwili wniesienia pisma, jeżeli jednocześnie złożony został wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. W poprzednim stanie prawnym, przed uchyleniem art. 130 § 3 k.p.c., wniesione przez profesjonalnego pełnomocnika środki odwoławcze i środki zaskarżenia, podlegające opłacie w wysokości stałej lub stosunkowej obliczonej od wartości wskazanej przez stronę, od których nie została uiszczona opłata, podlegały odrzuceniu bez wzywania do ich opłacenia. Zgodnie ze stanowiskiem Sądu Najwyższego, przepis ten nie mógł mieć zastosowania, gdy wraz pismem (środkiem zaskarżenia) został złożony wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych, wniosek taki bowiem odsuwa w czasie termin do wniesienia opłaty od złożonego pisma, nie jest to więc pismo podlegające opłacie w rozumieniu art. 130 § 3 k.p.c., niezależnie od dalszych losów wniosku o zwolnienie (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 26 lutego 1976 r., III CZP 11/76, OSNCP 1976, nr 7-8, poz.162, i postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 24 sierpnia 2005 r., II CZ 75/05, "Biuletyn SN" 2005, nr 10, s. 15, z dnia 13 października 2006 r., III CZP 75/06, OSNC 2007, nr 6, poz. 86, oraz z dnia 28 listopada 2006 r., III CZP 98/06, OSNC 2007, nr 9, poz. 131; por. także postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 26 lipca 2006 r., IV CZ 57/06, niepubl., z dnia 4 października 2006 r., I CZ 81/06, OSNC 2007, nr 2, poz. 36, oraz z dnia 12 października 2007 r., I PZ 20/07, OSNP 2008, nr 21-22, poz. 320). Pogląd ten dał podstawę do sformułowania tezy, że w razie oddalenia, odrzucenia lub zwrotu wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych strony reprezentowanej przez profesjonalnego pełnomocnika, w zakresie należnej opłaty w wysokości stałej lub stosunkowej przewodniczący powinien wezwać pełnomocnika do opłacenia środka odwoławczego lub środka zaskarżenia w terminie tygodniowym pod rygorem jego odrzucenia na podstawie art. 130 § 1 k.p.c. (postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 7 listopada 2006 r., I CZ 69/06, niepubl., z dnia 10 stycznia 2007 r., I CZ 126/03, niepubl., z dnia 9 lutego 2007 r., I PZ 33/06, OSNP 2008, nr 9- 10, poz. 134, z dnia 12 października 2007 r., I PZ 20/07, OSNP 2008, nr 21-22, poz. 320, oraz z dnia 28 listopada 2007 r., V CZ 104/07, niepubl.). Jej aktualność także po uchyleniu art. 130 § 3 k.p.c. potwierdził Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 20 lipca 2012 r., II CZ 61/12 ("Iustitia" 2013, nr 4, s. 189). Zgodnie z art. 130 k.p.c., jeżeli pismo procesowe nie zostało wniesione na urzędowym formularzu lub nie może otrzymać prawidłowego biegu na skutek niezachowania innych warunków formalnych, istnieje obowiązek wezwania strony do jego poprawienia lub uzupełnienia w terminie tygodniowym. W razie bezskutecznego upływu terminu lub ponownego złożenia 2 2 2 2 2 2 2 1 --- STRONA 3 --- pisma, dotkniętego brakami przewodniczący zarządza zwrot pisma; sprzeciw od wyroku zaocznego, zarzutów od nakazu zapłaty i sprzeciwu od nakazu zapłaty sąd odrzuca. Aktualny pozostaje pogląd wyrażony w uchwale pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 18 maja 1963 r., III CO 17/63 (OSNCP 1964, nr 11, poz. 217) na gruncie przepisów poprzednio obowiązującego kodeksu postępowania cywilnego, stwierdzającej, że sprzeciw od wyroku zaocznego, w którym nie przytoczono zarzutów przeciwko żądaniu pozwu oraz faktów i dowodów na ich uzasadnienie, podlega odrzuceniu dopiero po bezskutecznym wezwaniu do uzupełnienia tych braków na podstawie art. 137 § 1. Na przytoczenie zasługuje istotna także z punktu widzenia rozstrzyganego zagadnienia argumentacja uzasadniająca uchwałę pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 18 maja 1963 r., III CO 17/63, pozwalająca na gruncie przepisów obowiązującego kodeksu postępowania cywilnego stwierdzić, że treść art. 344 § 3 nie wyłącza uprzedniego stosowania art. 130 § 1. Znaczenie prawne unormowania zawartego w art. 344 § 3 k.p.c. wiąże się z dopuszczeniem, jako wyjątku od obowiązującej w postępowaniu procesowym zasady przeprowadzenia rozprawy, wydania postanowienia w objętym nim przedmiocie na posiedzeniu niejawnym. Kodeks postępowania cywilnego, określając w art. 126 k.p.c., jakim ogólnym warunkom powinno odpowiadać każde pismo procesowe przewiduje dalsze wymagania dla poszczególnych pism procesowych, w tym w art. 343 § 2 k.p.c. warunki przewidziane dla sprzeciwu. Warunki, jakie powinien spełniać sprzeciw od wyroku zaocznego, są warunkami szczególnymi, nie tracą one jednak swego formalnego charakteru. Artykuł 130 § 1 k.p.c., stanowiący, że jeżeli pismo procesowe nie może otrzymać prawidłowego biegu wskutek niezachowania warunków formalnych lub jeżeli od pisma nie uiszczono należytej opłaty, przewodniczący wzywa stronę do poprawienia, uzupełnienia lub opłacenia pisma w terminie tygodniowym, nie uzależnia wydania przez przewodniczącego zarządzenia od stwierdzenia, czy chodzi o ogólne warunki pisma procesowego, czy o warunki szczególne, ustanowione dla poszczególnych rodzajów pism procesowych. Przepis ten stanowi zatem podstawę żądania usunięcia każdego braku formalnego polegającego na niedopełnieniu warunków przewidzianych przez kodeks postępowania cywilnego, jeżeli wskutek tego pismo nie może otrzymać prawidłowego biegu. Z porównania treści art. 130 i art. 130 § 1 k.p.c. wynika, że art. 130 nie normuje kwestii braków fiskalnych pism wnoszonych na formularzach, podlega ona więc ogólnej regulacji zawartej w art. 130 k.p.c., z tym jednak, iż w odniesieniu do sprzeciwu od wyroku zaocznego art. 344 § 3 k.p.c. określa wprost sankcję odrzucenia nieopłaconego sprzeciwu. Przepis ten nie wprowadza istniejącego na gruncie uchylonego art. 130 § 3 k.p.c. rozróżnienia sytuacji, w której sprzeciw wnosi osobiście strona albo reprezentujący ją profesjonalny pełnomocnik. Stosownie do art. 102 u.k.s.c., zwolnienia od kosztów sądowych może domagać się osoba fizyczna, jeżeli złoży oświadczenie, z którego wynika, że nie jest w stanie ich ponieść bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Oświadczenie powinno być dołączone do wniosku o zwolnienie od kosztów, a jeżeli nie zostało złożone, stosuje się art. 130 k.p.c. Jednak wniosek o zwolnienie od kosztów strony reprezentowanej przez adwokata lub radcę prawnego bez dołączenia oświadczenia przewodniczący zwraca bez wzywania do uzupełnienia tego braku formalnego wniosku (art. 102 ust. 4 u.k.s.c.). Rygor zwrotu wniosku bez wzywania o uzupełnienie braków formalnych może mieć zastosowanie tylko wtedy, gdy wniosek o zwolnienie od kosztów złożył reprezentujący stronę adwokat, a nie strona, którą adwokat reprezentuje (postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 7 marca 2007 r., II CZ 4/07, niepubl., i z dnia 24 kwietnia 2008 r., IV CZ 27/08, niepubl.). Na zarządzenie o zwrocie wniosku nie przysługuje zażalenie, natomiast może ono być przedmiotem kontroli na podstawie wniosku opartego na art. 380 k.p.c., zawartego w zażaleniu na postanowienie o odrzuceniu nieopłaconego środka odwoławczego lub środka zaskarżenia. Przepis art. 107 u.k.s.c. wyłącza ponowne ubieganie się o zwolnienie od kosztów sądowych z powołaniem się na te same okoliczności, które uzasadniały oddalenie wcześniejszego wniosku. Wniosek taki podlega odrzuceniu, a na postanowienie o jego odrzuceniu nie przysługuje zażalenie. Nie dotyczy to wniosku zwróconego na podstawie art. 102 ust. 4 u.k.s.c. Wpływ postępowania o zwolnienie od kosztów na postępowanie główne normuje art. 112 u.k.s.c., ustanawiający zasadę, że zgłoszenie takiego wniosku oraz wniesienie środka odwoławczego od postanowienia o odmowie zwolnienia od kosztów sądowych nie wstrzymuje biegu postępowania. Ustawą z dnia 17 grudnia 2009 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2010 r. Nr 7, poz. 45), która weszła w życie dnia 19 kwietnia 2010 r., dokonano nowelizacji art. 112 u.k.s.c. przez dodanie ustępów 2-4. W art. 112 ust. 2 usankcjonowano przyjmowaną już wcześniej w orzecznictwie zasadę, że złożenie wniosku o zwolnienie od kosztów w otwartym terminie do opłacenia pisma odsuwa w czasie obowiązek uiszczenia opłaty, ustanawiając, w razie prawomocnego oddalenia wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, obowiązek ponownego wezwania strony do opłacenia pisma. Przepis art. 112 ust. 3 u.k.s.c. wyłączył obowiązek takiego wezwania, jeżeli pismo podlegające opłacie stałej lub stosunkowej, obliczonej od wskazanej przez stronę wartości przedmiotu sporu lub wartości przedmiotu zaskarżenia zostało wniesione przez profesjonalnego pełnomocnika. W takim wypadku, jeżeli wniosek o zwolnienie od kosztów, złożony przed upływem terminu do opłacenia pisma, został oddalony, tygodniowy termin do opłacenia pisma biegnie od doręczenia stronie postanowienia o oddaleniu wniosku lub jego ogłoszenia. Jeżeli natomiast o zwolnieniu od kosztów orzekał sąd pierwszej instancji, a strona wniosła zażalenie, termin do opłacenia pisma biegnie od doręczenia stronie postanowienia o oddaleniu zażalenia lub jego ogłoszenia. W opisanych sytuacjach pełnomocnik ma więc obowiązek w zakreślonym przez ustawę terminie, 1 1 2 --- STRONA 4 --- bez wezwania sądu, obliczyć i przekazać do sądu opłatę należną od pisma. Konsekwencją jej niewniesienia jest zwrot pisma, a w przypadku środka odwoławczego albo środka zaskarżenia, jego odrzucenie na podstawie art. 130 § 1 k.p.c. W art. 112 ust. 4 u.k.s.c. wprowadzono regulację, zgodnie z którą ponowny wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych, oparty na tych samych okolicznościach - podlegający odrzuceniu na podstawie art. 107 ust. 2 u.k.s.c. - nie ma wpływu na bieg terminu do opłacenia pisma. Przepis art. 112 u.k.s.c. nie określa postępowania w przedmiocie uzupełnienia braków fiskalnych pisma w przypadku zwrotu wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych. Przepis art. 8 u.k.s.c. odsyła, w kwestiach nieuregulowanych tą ustawą, do przepisów kodeksu postępowania cywilnego, w którym zagadnienie to reguluje art. 130 § 1. Ogólną zasadą wynikającą z tego przepisu jest uiszczenie należnych opłat na wezwanie w terminie tygodniowym. Obowiązek uiszczenia opłaty przy wniesieniu pisma do sądu nie pozbawia strony prawa ubiegania się o zwolnienie od kosztów sądowych także po jego wniesieniu. Złożenie wniosku o zwolnienie w otwartym terminie do uiszczenia opłaty należnej od wniesionego do sądu pisma wyłącza obowiązek jej uiszczenia. Nieuzasadnione jest różnicowanie sytuacji, w której wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych zostaje złożony przez profesjonalnego pełnomocnika wraz z pismem podlegającym opłacie stałej lub opłacie stosunkowej obliczonej od wskazanej przez stronę wartości przedmiotu zaskarżenia, oraz takiej, w której wniosek taki składany jest przez pełnomocnika w czasie biegu terminu do uiszczenia opłaty od złożonego pisma, w następstwie wezwania przewodniczącego. Zróżnicowanie takie, w sposób nieuzasadniony prowadziłoby do nierówności stron z punktu widzenia prawa do sądu gwarantowanego w art. 45 Konstytucji. Należy podzielić pogląd wyrażony przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 20 lipca 2012 r., II CZ 61/12, że w każdym przypadku, po oddaleniu lub zwrocie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, otwiera się stronie na nowo termin do uiszczenia opłaty. Jednocześnie nie jest generalnie wyłączona możliwość ponownego ubiegania się o zwolnienie od kosztów sądowych, którą art. 107 ust. 2 u.k.s.c. wyłącza jedynie w razie oddalenia wniosku o zwolnienie, jeżeli ponowny wniosek oparty jest na tych samych okolicznościach. Przeciwne stanowisko, za którym opowiada się Sąd Okręgowy, prowadziłoby do powrotu do sytuacji istniejącej pod rządem art. 130 § 3 k.p.c., uchylonego z powodu nadmiernego rygoryzmu, w której prawomocny zwrot wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych zawsze prowadzić musiał do odrzucenia środka odwoławczego lub środka zaskarżenia. W związku z podnoszoną przez Sąd Okręgowy obawą, że przyjęcie dotychczas obowiązującej w orzecznictwie wykładni może prowadzić do przedłużania postępowania w wyniku ponawiania wadliwych wniosków o zwolnienie od kosztów sądowych, trzeba wskazać, iż korzystanie z przysługujących stronie uprawnień procesowych można, na podstawie ich oceny pod kątem zgodności z celem, dla którego zostały przyznane, zakwalifikować jako nadużycie praw, z określonymi tego konsekwencjami procesowymi (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2013 r., III CZP 78/13, OSNC 2014, nr 9, poz. 87). Z tych względów podjęto uchwałę, jak na wstępie. 2