Postanowienie III Cz 308/13

--- STRONA 1 --- Glosa do postanowienia s.okręg. z 12 kwietnia 2013 r., III Cz 308/13. Postępowanie cywilne - egzekucja sądowa - nadzór sądu z urzędu nad komornikiem - obniżenie opłaty egzekucyjnej ustalonej przez komornika. Postanowieniem z dnia 12 kwietnia 2013 r. Sąd Okręgowy w Gdańsku częściowo odrzucił, a częściowo oddalił zażalenie dłużniczki Z.J. oraz w całości oddalił zażalenie Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w Wejherowie J.Ś. na postanowienie Sądu Rejonowego w Wejherowie z dnia 10 lipca 2012 r. Oba zapadłe orzeczenia koncentrują się wokół tematyki sądowego miarkowania wysokości stosunkowej opłaty egzekucyjnej ustalonej przez komornika sądowego w toku prowadzonej egzekucji świadczeń pieniężnych. Glosowane orzeczenie nie było dotąd oficjalnie publikowane i poza zawartą w tenorze postanowienia sentencją nie zawiera wyeksponowanej przez skład orzekający tezy. Na potrzeby niniejszej glosy, w celu większej przejrzystości tekstu autor spośród wywodów zawartych w uzasadnieniu postanowienia Sądu Okręgowego w Gdańsku wybrał najistotniejszy jego zdaniem fragment zastępujący tezę. Sąd Okręgowy w Gdańsku stwierdził, że „sąd może obniżyć wysokość opłaty egzekucyjnej, działając w trybie art. 759 § 2 k.p.c., bowiem zarządzenia wydane przez sąd w tym trybie muszą zmierzać do zapewnienia należytego wykonania egzekucji oraz usuwać dostrzeżone uchybienia”. Glosowane postanowienie zapadło na tle następującego stanu faktycznego. Wierzyciel złożył u Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w Wejherowie wniosek o wszczęcie egzekucji świadczenia pieniężnego. Komornik zawiadomił dłużniczkę o wszczęciu egzekucji, w tym egzekucji z nieruchomości, i wezwał ją do zapłaty należności, następnie dokonał zajęcia świadczenia z ubezpieczenia społecznego oraz złożył wniosek o ujawnienie w księdze wieczystej faktu zajęcia nieruchomości. W następstwie spłaty całości zadłużenia komornik w dniu 5 grudnia 2011 r. wydał postanowienie, w którym określił wysokość stosunkowej opłaty egzekucyjnej na kwotę 43 122,52 zł, jako 15% sumy wyegzekwowanego roszczenia, obciążając tą kwotą w całości dłużniczkę. Postanowienie Komornika zostało doręczone pełnomocnikowi dłużniczki w dniu 12 grudnia 2011 r. Dłużniczka reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika złożyła wniosek o obniżenie opłaty dopiero w dniu 24 stycznia 2012 r. Sąd Rejonowy w Wejherowie postanowieniem z dnia 10 lipca 2012 r. odrzucił wniosek o przywrócenie terminu do złożenia wniosku o obniżenie opłaty (pkt 1 sentencji), odrzucił wniosek o obniżenie opłaty (pkt 2 sentencji) oraz zmienił w trybie art. 759 § 2 k.p.c. postanowienie Komornika z dnia 5 grudnia 2011 r. w ten sposób, że obniżył opłatę stosunkową do kwoty 6832 zł. Dłużniczka złożyła zażalenie na postanowienie Sądu Rejonowego w Wejherowie w całości. Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym w Wejherowie złożył zażalenie na pkt 3 postanowienia Sądu Rejonowego w Wejherowie. Pomijając prawidłowo rozstrzygnięte zagadnienie proceduralne co do odrzucenia zażalenia dłużniczki na rozstrzygnięcie sądu pierwszej instancji o odrzuceniu wniosku o przywrócenie terminu, należy odnieść się szerzej do przyjętego w glosowanym orzeczeniu zagadnienia miarkowania opłaty egzekucyjnej z urzędu, które uzyskało szerszy rozgłos (1) . W uzasadnieniu swojego postanowienia Sąd Okręgowy w Gdańsku argumentował, że „wprawdzie wniosek dłużnika został odrzucony, jednakże sąd powziął informację o zaistnieniu szczególnych okoliczności. Uprawnienie do działania z urzędu daje zdaniem Sądu Okręgowego orzeczenie SN z dnia 19 kwietnia 2007 r., wydane w sprawie III CZP 16/07, w którym SN orzekł, iż sąd może na podstawie art. 759 § 2 k.p.c. z urzędu zmienić postanowienie komornika, w którym wadliwie ustalono wysokość opłaty egzekucyjnej. Powyższe orzeczenie w ocenie Sądu Okręgowego pozwala na dokonanie zmiany wysokości opłaty również w sytuacji, gdy wprawdzie nie jest ona dotknięta błędem matematycznym, jednakże jej wysokość jest w sposób nieuzasadniony wysoka, co powoduje konieczność jej obniżenia. W uzasadnieniu orzeczenia SN wskazał, iż sprawowana przez sąd na podstawie art. 759 § 2 k.p.c. kontrola legalności działania komornika w przypadku ustalania wysokości opłaty egzekucyjnej jest szczególnie uzasadniona i nie może być pozostawiona wyłącznie kontroli stron postępowania egzekucyjnego, lecz musi poddawać się nadzorowi judykacyjnemu. Ta kontrola musi być rozumiana szeroko. Z treści uzasadnienia powyższej uchwały można zatem wywnioskować, iż pojęcie wadliwości ustalonej opłaty egzekucyjnej należy rozumieć szeroko, a nie wyłącznie w przedmiocie błędów matematycznych powstałych przy jej wyliczeniu”. Wbrew cytowanym wywodom lektura uzasadnienia przytoczonej uchwały SN nasuwa zgoła odmienne konkluzje niż te wyciągnięte przez Sąd Okręgowy w Gdańsku. Przede wszystkim trzeba podkreślić, że powołane w glosowanym postanowieniu orzeczenie SN zapadło w zgoła odmiennym stanie faktycznym, w którym komornik obliczył stosunkową opłatę egzekucyjną w sposób sprzeczny z przepisami ustawy o komornikach sądowych i egzekucji, natomiast postanowienie komornika nie zostało zaskarżone w drodze skargi na czynność komornika i uzyskało atrybut prawomocności, zaś sąd – rozstrzygając skargę na inną czynność z urzędu – zahaczył odnalezione w aktach egzekucyjnych uchybienie na podstawie art. 759 § 2 k.p.c. SN w swej uchwale z dnia 19 kwietnia 2007 Autor: Zamojski Łukasz Marcin Rodzaj: glosa Notka bibliograficzna: Glosa krytyczna Glosa do postanowienia s.okręg. z 12 kwietnia 2013 r., III Cz 308/13. Opublikowano: OSP 2015/1/1 --- STRONA 2 --- r. (2) podkreślił m.in., że „nie można tolerować sytuacji, w której komornik dokonuje błędnej wykładni przepisów o kosztach na swoją korzyść i ze szkodą dla stron, a następnie broni się przed poddaniem tej kwestii nadzorowi sądu zarzutem prawomocności swojego postanowienia. W tym przedmiocie należy zdecydowanie dać prymat zasadzie legalności działania komornika przed zasadą vigilantibus iura scripta sunt , powoływaną przez przeciwników szerokiego rozumienia zakresu nadzoru judykacyjnego sądu sprawowanego nad komornikiem na podstawie art. 759 § 2 k.p.c.”. Jak jasno i wyraźnie wynika z przywołanego fragmentu uzasadnienia, że omawiana uchwała SN zdecydowanie dotyczy tylko i wyłącznie przypadku uchylenia przez sąd z urzędu postanowienia komornika określającego wysokość opłaty egzekucyjnej obliczonej niezgodnie z przepisami prawa. Należy w tym miejscu odnotować, że część doktryny krytycznie odniosła się do wskazanej uchwały SN, wywodząc, iż w drodze nadzoru judykacyjnego nad komornikiem nie powinno dochodzić do wzruszania prawomocnych orzeczeń komornika (3) , problem ten jednak pozostaje poza rozważaniami niniejszej glosy. Jeszcze dobitniej na temat niedopuszczalności obniżania prawidłowo obliczonej opłaty egzekucyjnej opowiedział się SN w postanowieniu z dnia 8 listopada 2006 r. (4) , w którym podkreślił, że „czym innym jest badanie prawidłowości ustalenia opłaty, gdzie potrzeba zapewnienia zgodnego z prawem biegu egzekucji może przemawiać za działaniem z urzędu, czym innym zaś wyjątkowe umniejszenie poprawnie ustalonej opłaty na zasadzie art. 49 ust. 2 ustawy o komornikach sądowych i egzekucji (5) , które jest dobrodziejstwem ustanowionym tylko i wyłącznie w interesie dłużnika, ponieważ nakład pracy komornika oraz zakres wyegzekwowanego świadczenia brane są pod uwagę już przy ustalaniu wysokości opłaty przez komornika”. Stanowisko takie podzielił również TK, który w uzasadnieniu wyroku z dnia 29 stycznia 2013 r. (6) wskazał, że sąd bez stosownego wniosku dłużnika lub wierzyciela nie ma możliwości korygowania opłaty egzekucyjnej z urzędu, nawet gdyby była ona nadmiernie wygórowana. Przedstawione argumenty SN i TK, choć wypowiedziane na tle poprzedniego brzmienia art. 49 u.k.s.e., pozostają mimo wszystko nadal aktualne. Przedstawiciele doktryny są w zasadzie zgodni co do tego, że miarkowanie stosunkowej opłaty egzekucyjnej na podstawie art. 49 ust. 7–10 u.k.s.e. nie może odbywać się z urzędu, tylko wymaga prawidłowego złożenia wniosku przez legitymowany do tego podmiot (7) . Na szczególną uwagę zasługuje w tym zakresie nieco szersza wypowiedź M. Trzeciaka, który zauważa, że z jednej strony obniżenie prawidłowo obliczonej przez komornika opłaty egzekucyjnej bez wątpienia nie zmierza do zapewnienia należytego wykonania egzekucji, zaś z drugiej strony nie stanowi również „spostrzeżonego uchybienia”, którym może być tylko czynność komornika wynikająca z wadliwego stosowania przepisów procesowych (8) . R. Reiwer podkreśla z kolei, że odpowiednie stosowanie art. 767 k.p.c. w ramach rozpoznania wniosku o obniżenie opłaty egzekucyjnej sprowadza się do wyłączenia możliwości podjęcia przez sąd czynności z urzędu, akcentując przy tym szczególny i nadzwyczajny charakter prawa sądu do ingerencji w wysokość tej opłaty (9) . Nie do końca jasne jest stanowisko A. Marciniaka, który zaznacza jedynie, że jeżeli wniosek o obniżenie opłaty złożono po terminie albo nie uzupełniono w terminie jego braków, to sąd odrzuca ten wniosek, chyba że uzna, iż zachodzi podstawa do podjęcia czynności na zasadzie art. 759 § 2 k.p.c. (10) . Autor ten nie wyjaśnia szerzej, czy czynności dokonywane przez sąd z urzędu miałyby odnosić się stricte do obniżenia opłaty egzekucyjnej, czy także do ewentualnych innych spostrzeżonych uchybień polegających na naruszeniu przez komornika przepisów procedury. Analizując kluczową dla omawianego rozstrzygnięcia kwestię, trzeba w pierwszej kolejności nadmienić, że progi wysokości stosunkowych opłat egzekucyjnych w zależności od sposobu i przebiegu przeprowadzonej egzekucji świadczenia pieniężnego są ściśle określone w przepisach ustawy o komornikach sądowych i egzekucji (art. 49 ust. 1 i 2 u.k.s.e.). Jak podkreśla się w doktrynie (11) i orzecznictwie (12) , ustawodawca – co do zasady – zróżnicował poszczególne sposoby egzekucji, biorąc pod uwagę pracochłonność i złożoność poszczególnych rodzajów czynności egzekucyjnych (13) . Dopiero z tego tła wyłania się nadzwyczajna instytucja sądowego miarkowania ustalonej przez komornika stosunkowej opłaty egzekucyjnej jako szczególnego środka prawnego służącego korekcie tej opłaty zgodnie z zasadą słuszności. Instytucja ta jednak w pierwszej kolejności wymaga niezbędnego złożenia przez legitymowany do tego podmiot wniosku o miarkowanie z zachowaniem wszelkich wymogów formalnych. W myśl art. 49 ust. 7–10 u.k.s.e. w sprawach o egzekucję świadczeń pieniężnych dłużnik może złożyć wniosek o obniżenie wysokości stosunkowej opłaty egzekucyjnej określonej przez komornika. W przypadku niecelowego wszczęcia postępowania egzekucyjnego i wydania przez komornika postanowienia o wezwaniu wierzyciela do uiszczenia należności z tytułu stosunkowej opłaty egzekucyjnej wniosek może złożyć wierzyciel. Wniosek składa się w terminie 7 dni od dnia uzyskania informacji o ściągnięciu opłaty albo od dnia doręczenia postanowienia komornika wzywającego do uiszczenia opłaty. Do wniosku stosuje się odpowiednio przepisy art. 767–767 k.p.c. Po rozpoznaniu wniosku sąd może, uwzględniając w szczególności nakład pracy komornika lub sytuację majątkową wnioskodawcy oraz wysokość jego dochodów, obniżyć wysokość stosunkowej opłaty egzekucyjnej określonej przez komornika. Wykładnia językowa obowiązujących i przytoczonych przepisów dotyczących miarkowania opłaty egzekucyjnej nie pozostawia cienia wątpliwości, że kluczowym elementem konstrukcyjnym tej instytucji jest wniosek uprawnionego podmiotu. Należy zauważyć, że każdy z ustępów art. 49 u.k.s.e. regulujących mechanizm miarkowania opłaty odnosi się do wniosku. Najwyraźniej jednak ustawodawca akcentuje rolę wniosku o obniżenie opłaty w art. 49 ust. 10 u.k.s.e., w którym wprost wskazuje, że dopiero po rozpoznaniu wniosku sąd może obniżyć wysokość opłaty. Na marginesie tylko można zaznaczyć, że brzmienie art. 49 ust. 10 u.k.s.e. nie jest do końca precyzyjne i było przyczyną pewnych nieporozumień interpretacyjnych (14) , jednak nie w kontekście istotnym dla niniejszej glosy. Należy pamiętać jednocześnie o tym, że z mocy art. 49 ust. 10 u.k.s.e. przepisy art. 767 – art. 767 k.p.c. są stosowane jedynie odpowiednio, a nie zawsze wprost (15) . Co prawda Sąd Okręgowy w Gdańsku uzasadnił możliwość obniżenia z urzędu opłaty egzekucyjnej, głównie powołując się na treść niewłaściwie zinterpretowanego orzeczenia SN, to jednak warto dodatkowo pochylić się nad problemem odpowiedniego zastosowania art. 767 k.p.c. do wniosku o obniżenie opłaty egzekucyjnej. 3 4 1 4 3 --- STRONA 3 --- a) b) Zgodnie z treścią art. 759 § 2 k.p.c. sąd może z urzędu wydawać komornikowi zarządzenia zmierzające do zapewnienia należytego wykonania egzekucji oraz usuwać spostrzeżone uchybienia. Przytoczony przepis przewiduje ingerencję sądu w postaci wydawania z urzędu zarządzeń w celu: zapewnienia należytego wykonania egzekucji, usunięcia spostrzeżonych uchybień. W żadnej z wymienionych kategorii nie mieści się obniżenie przez sąd z urzędu prawidłowo obliczonej przez komornika stosunkowej opłaty egzekucyjnej. Nie sposób bowiem właściwego (prawidłowego co do stawki procentowej oraz wysokości w połączeniu z kwotą świadczenia pieniężnego dłużnika) obliczenia takiej opłaty uznać za uchybienie, skoro przepisy u.k.s.e. wprost podają wysokość opłat dla poszczególnych rodzajów egzekucji, klasyfikując je w dwóch przedziałach procentowych 15% i 8% oraz oznaczając wysokość opłaty przysługującej komornikowi w razie umorzenia egzekucji jako 5%. W piśmiennictwie wyraźnie wskazuje się, że w razie nieprawidłowego obliczenia opłaty egzekucyjnej przysługuje skarga na czynność komornika, a nie wniosek o obniżenie tej opłaty (16) . Nie można również uznać miarkowania opłaty za czynność zmierzającą do należytego wykonania egzekucji, tak jak to sugerował Sąd Okręgowy w Gdańsku. Według słownika języka polskiego „należyty” to „taki jak być powinien, właściwy, odpowiedni” (17) . Należyte wykonanie egzekucji świadczenia pieniężnego polega, ogólnie rzecz ujmując, na ściągnięciu przez komornika od dłużnika należnej wierzycielowi kwoty wynikającej z ważnego tytułu wykonawczego, powiększonej o prawidłowo obliczone koszty egzekucji, przy pełnym respektowaniu przepisów procedury stawiających wyraźne wymogi co do poszczególnych czynności egzekucyjnych. Można wreszcie zwrócić uwagę i na to, że Sąd Okręgowy w Gdańsku w uzasadnieniu swojego postanowienia uprawnienie do miarkowania opłaty egzekucyjnej z urzędu czerpie niejako wprost z błędnie zinterpretowanej uchwały SN, pomijając zasadę, że orzeczenie SN jest wiążące tylko w sprawie rozpoznawanej przez sąd, który zadał pytanie prawne, zaś dla pozostałych sądów nie stanowi „uprawnienia”, tylko jedną z proponowanych interpretacji przepisów. Reasumując, należy wskazać, że Sąd Okręgowy w Gdańsku, wydając glosowane postanowienie, uchybił literalnej wykładni art. 49 ust. 10 u.k.s.e., pomijając przy tym liczne, odmienne od swoich, wypowiedzi doktryny i orzecznictwa, jak również nie zwrócił uwagi na to, że mechanizm ustalania opłaty egzekucyjnej przez komornika stanowi ustawowo uregulowaną regułę, zaś obniżenie przez sąd tej opłaty jest wyjątkiem. Zasada słuszności, będąca filarem instytucji miarkowania opłaty egzekucyjnej, nie może decydować o traktowaniu prawidłowo obliczonej przez komornika opłaty egzekucyjnej za uchybienie i pozwalać na konstruowanie uprawnienia do obniżenia tej opłaty przez sąd z urzędu przy braku prawidłowo złożonego wniosku o miarkowanie. (1) Na kanwie omawianego orzeczenia opublikowany został artykuł M. Domagalskiego, Superścieżka miarkowania komornika , „Rzeczpospolita” z dnia 28 maja 2013 r. (2) Uchwała SN z dnia 19 kwietnia 2007 r., III CZP 16/07, OSNC 2008, nr 6, poz. 58. (3) Por. glosy krytyczne do uchwały SN z dnia 19 kwietnia 2007 r., III CZP 16/07: G. Julke, Glosa , „Przegląd Prawa Egzekucyjnego” 2008, nr 1–2, s. 105–121 oraz W. Sługiewicz, „Rejent” 2009, nr 4, s. 130–146. (4) Postanowienie SN z dnia 8 listopada 2006 r., III CZP 81/06, OSNC 2008, nr 6, poz. 58. (5) Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji (tekst jedn.: Dz. U. z 2011 r. Nr 231, poz. 1376) – zwana dalej skrótowo: u.k.s.e. (6) Wyrok TK z dnia 29 stycznia 2013 r., K 1/11, OTK-A 2013, nr 1, poz. 6, Dz. U. z 2013 r. poz. 161. (7) Za takim poglądem opowiedzieli się m.in.: Z. Knypl, Z. Merchel, Nowy komentarz do ustawy o komornikach sądowych i egzekucji , Sopot 2010, s. 270; Z. Knypl, Opłaty stosunkowe w egzekucji świadczeń pieniężnych , Sopot 2010, s. 100; P. Bieżuński, Miarkowanie wysokości opłaty egzekucyjnej , „Monitor Prawniczy” 2013, nr 2, s. 109; W. Kryzińska, Opłaty egzekucyjne w sprawach o egzekucję świadczeń pieniężnych w świetle nowelizacji z dnia 12 lutego 2010 r. , „Przegląd Prawa Egzekucyjnego” 2010, nr 7, s. 59; D. Merchel, Z. Merchel, Kilka uwag na temat obniżenia opłaty egzekucyjnej , „Przegląd Prawa Egzekucyjnego” 2013, nr 4–6, s. 11; J. Świeczkowski, w: P. Banasik, M. Dziewulska, G. Kuczyński, A. Machnikowska, A. Powałowski, J. Stelina, J. Świeczkowski (red.), Ustawa o komornikach sądowych i egzekucji. Komentarz , Warszawa 2012, s. 268. (8) M. Trzeciak, Obniżenie wysokości opłaty egzekucyjnej w praktyce – wybrane zagadnienia , „Iustitia” 2012, nr 1, s. 26 (9) R. Reiwer, Komornicy i nowe obowiązki sądów , „Na wokandzie” 2010, nr 1, s. 28. (10) A. Marciniak, Ustawa o komornikach sądowych i egzekucji. Komentarz , Warszawa 2012, s. 298. (11) Por. m.in. K. Kamińska-Krawczyk, Obniżanie ..., s. 37. (12) Por. m.in. postanowienie Sądu Okręgowego w Łodzi z dnia 16 maja 2011 r., III Cz 634/11, cytowane za K. Kamińską-Krawczyk, Obniżanie ..., s. 37, oraz postanowienie Sądu Okręgowego w Toruniu z dnia 29 maja 2013 r., VIII Cz 299/13, niepubl. (13) Por. też uzasadnienie projektu ustawy z dnia 24 maja 2007 r. o zmianie ustawy o komornikach sądowych i egzekucji oraz niektórych innych ustaw, druk sejmowy nr 1287, Sejm RP V kadencji. --- STRONA 4 --- (14) Por. uwagi M. Jaroch-Wąsowskiej i P. Klechy, Niechlujstwo ustawodawcy, czyli o obniżeniu opłaty egzekucyjnej , „Rzeczpospolita” z dnia 9 grudnia 2010 r., s. C2, co do rzekomego dwuetapowego rozpoznania wniosku o miarkowanie i uzasadnioną krytykę tego sposobu rozumienia przepisu przez K. Kamińską-Krawczyk, Obniżanie ..., s. 36; Z. Knypl, Obniżanie opłat. Racjonalny ustawodawca, prawidłowa legislacja? , „Nowa Currenda” 2010, nr 11, s. 68. (15) Na gruncie analizowanej regulacji pojęcie odpowiedniego stosowania przepisów precyzuje R. Reiwer, Komornicy ..., s. 28. (16) Por. R. Reiwer, Komornicy ..., s. 27; M. Trzeciak, Obniżenie ..., s. 25; P. Bieżuński, Miarkowanie ..., s. 109; M. Jaroch-Wąsowska, P. Klecha, Niechlujstwo ..., „Rzeczpospolita” z dnia 9 grudnia 2010 r., s. C2. (17) Por. m.in. hasła z elektronicznych słowników języka polskiego na stronach www.sjp.pwn.pl (http://www.sjp.pwn.pl) oraz www.sjp.pl. (http://www.sjp.pl)