Wyrok III Ca 492/16 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 16 czerwca 2016 r. Sąd Okręgowy w Gliwic

--- STRONA 1 --- Sygn. akt III Ca 492/16 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 16 czerwca 2016 r. Sąd Okręgowy w Gliwicach III Wydział Cywilny Odwoławczy w składzie: Przewodniczący - Sędzia SO Magdalena Hupa-Dębska Sędzia SO Lucyna Morys - Magiera (spr.) Sędzia SO Roman Troll Protokolant Monika Piasecka po rozpoznaniu w dniu 16 czerwca 2016 r. w Gliwicach na rozprawie sprawy z powództwa R. K. przeciwko Skarbowi Państwa - Dyrektorowi Aresztu Śledczego w Z. o zapłatę na skutek apelacji powoda od wyroku Sądu Rejonowego w Zabrzu z dnia 30 grudnia 2015 r., sygn. akt VIII C 703/12 1. zmienia zaskarżony wyrok w punkcie 1 w ten sposób, że zasądza od pozwanego na rzecz powoda kwotę 3.000 zł (trzy tysiące złotych) z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 30 grudnia 2015 roku, a w pozostałej części oddala powództwo; 2. odrzuca apelację w części dotyczącej roszczenia ubocznego za okres od 2 listopada 2011 roku do 29 grudnia 2015 roku; 3. oddala apelację w pozostałej części; 4. zasądza od powoda na rzecz pozwanego kwotę 2.400 zł (dwa tysiące czterysta złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania odwoławczego; 5. przyznaje adwokatowi B. W. od Skarbu Państwa – Sądu Rejonowego w Zabrzu kwotę 1.476 zł (tysiąc czterysta siedemdziesiąt sześć złotych), w tym kwotę 276 zł (dwieście siedemdziesiąt sześć złotych) podatku od towarów i usług, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej powodowi z urzędu w postępowaniu odwoławczym; 6. --- STRONA 2 --- nakazuje pobrać od powoda na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Rejonowego w Zabrzu z zasądzonego na jego rzecz roszczenia kwotę 1.850 zł (tysiąc osiemset pięćdziesiąt złotych) tytułem nieuiszczonej opłaty od apelacji, od uiszczenia której powód był zwolniony. SSO Roman Troll SSO Magdalena Hupa – Dębska SSO Lucyna Morys - Magiera Sygn. akt III Ca 492/16 UZASADNIENIE Powód R. K. domagał się zasądzenia od pozwanego Skarbu Państwa – Dyrektora Aresztu Śledczego w Z. kwoty 40.000,00 zł z ustawowymi odsetkami od dnia wydania wyroku. Uzasadniając roszczenie wskazał, że podczas pobytu w Areszcie Śledczym w Z. doszło do bezprawnego naruszenia jego dóbr osobistych określonych art. 23 k.c. i 24 k.c. oraz przepisów Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, Konstytucji oraz art. 417 k.c. i art. 448 k.c. Wskazał, że przebywał u pozwanego jako osoba tymczasowo aresztowana okresie od 26 lutego 2009r. do dnia 27 stycznia 2010r. W okresie tym pozwany nie zapewnił mu minimalnych warunków bytowych. Powód wskazał, że w celach panowało nadmierne przeludnienie oraz wynikający z tego brak należytego wyposażenia, odpowiedniej wentylacji, czy dostępu do naturalnego światła. Nadto podniósł, że pozbawiono go także prywatności i intymności w związku z brakiem odizolowania kącika sanitarnego od reszty celi oraz opanowującym w celach smrodem i odorem. W ocenie powoda, okoliczności te świadczyły o poddaniu go poniżającemu i nieludzkiemu traktowaniu wynikającemu z nie zapewnienia humanitarnych warunków izolacji. W odpowiedzi na pozew pozwany Skarb Państwa – Dyrektor Aresztu Śledczego w Z. wniósł o oddalenie powództwa oraz zasądzenie kosztów procesu. W uzasadnieniu przyznał, iż powód przebywał w Areszcie Śledczym w Z. w 2009 roku i jeden miesiąc 2010 roku. Zarzucił, iż podczas pobytu w Areszcie nie zgłaszał skarg czy próśb odnośnie osadzenia czy też warunków bytowych. Pozwany przyznał, iż powód, z uwagi na przeludnienie w Areszcie, mógł okresowo przebywać w celi mieszkalnej, w której nie była zachowana norma powierzchni zgodnie z art. 110 § 2 k.k.w. jednakże takie osadzenie miało charakter okresowy, a nadto nie została ta okoliczność w żaden sposób udowodniona przez powoda. Pozwany wskazał, iż do dnia 5 grudnia 2009r. dopuszczalne było osadzenie przez czas określony w warunkach zaniżonej normy powierzchniowej, natomiast po dniu 5 grudnia 2009r. w razie osadzenia w warunkach przeludnienia była wydawana decyzja w stosunku do każdego osadzonego określająca czasookres pobytu w takich warunkach. Pozwany zaprzeczył, aby w stosunku do powoda nastąpiło trwale i bezterminowe zapewnienie powierzchni mieszkalnej mniejszej niż 3 m 2 . Pozwany wskazał, że sam fakt czasowego pobytu w przeludnionej celi w warunkach panujących w Areszcie Śledczym w Z. nie stanowi o bezprawności działania. Odnosząc się do pozostałych zarzutów wskazał, że pozwani mają zapewnione warunki bytowe, albowiem każda cela zaopatrzona jest w zabudowany kącik sanitarny, oddzielony jest od reszty pomieszczenia ścianką działową. Nadto zapewniony jest całodobowy dostęp do bieżącej wody, ubikacji, a osadzeni mogą posiadać czajniki bezprzewodowe lub grzałki celem podgrzania wody. Wyposażenie cel mieszkalnych, sprzęty kwaterunkowe oraz sposób wydawania środków czystości i higieny osobistej jest zgodne z obowiązującym w tym zakresie rozporządzeniem. Nadto podniósł, że nawet podczas przeludnienia każdy osadzony miał zapewnione miejsce do spania, szafkę na rzeczy osobiste oraz posiłki, miał możliwość korzystania z pomocy wychowawców, lekarzy, miał dostęp do biblioteki i zajęć kulturalno – oświatowych, a dla osób przebywających w przeludnieniu planowano dłuższe spacery. Pozwany wskazał, że wentylacja cel odbywała się przez okno, które zapewniało również dostęp światła dziennego. Nadto podniósł, iż powód miał dostęp do fachowej opieki medycznej. Na rozprawie w dniu 29 listopada 2012r. pełnomocnik powoda sprecyzował żądanie pozwu i wskazał, iż domaga się zasądzenia kwoty 40.000 zł z ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia pozwu. Sąd Rejonowy w Zabrzu wyrokiem z dnia 30 grudnia 2015 roku oddalił powództwo oraz przyznał pełnomocnikowi z urzędu adwokatowi B. W. kwotę 2.952 zł w tym podatek VAT w kwocie 552 zł tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu. Orzeczenie to poprzedził ustaleniem, że powód R. K. przebywał w Areszcie Śledczym w Z. w okresie od 28 lutego 2009r. do 27 stycznia 2010r. Podczas pobytu u pozwanego powód przebywał w celach: w celi nr 114 (nowy numer 238), która była celą dwuosobową o powierzchni mieszkalnej (...) m 2 w okresie od 28 lutego 2009r. do 10 marca 2009r., w celi nr 87 (nowy numer 212), która była celą dwuosobową o powierzchni mieszkalnej (...) m 2 w okresie od 10 marca 2009r. do 9 czerwca 2009r.,w celi nr 111 --- STRONA 3 --- (nowy numer 235), która była celą dwuosobową o powierzchni mieszkalnej (...) m 2 w okresie od 9 czerwca 2009r. do 25 czerwca 2009r., w celi nr 109 (nowy numer 233), która była celą trzyosobową o powierzchni mieszkalnej (...) m 2 w okresie od 25 czerwca 2009r. do 30 lipca 2009r. , w celi nr 110(nowy numer 234), która była celą sześcioosobową o powierzchni mieszkalnej (...) m 2 w okresie od 30 lipca 2009r. do 19 listopada 2009r., w celi nr 119 (nowy numer 301), która była celą trzyosobową o powierzchni mieszkalnej (...) m 2 w okresie od 19 listopada 2009r. do 29 grudnia 2009r., później powód przebywał w celi nr 124 (nowy numer 306), która była celą dwuosobową o powierzchni mieszkalnej (...) m 2 , w celi nr 118 (nowy numer 242), która była celą dwuosobową o powierzchni mieszkalnej (...) m 2 . Sąd pierwszej instancji ustalił nadto, że w dniu 28 maja 2009r. pozwany zwrócił się do Przewodniczącego Wydziału VII Penitencjarnego Sądu Okręgowego w Gliwicach z informacją wskazującą numery cel w których zaniżona została powierzchnia mieszkalna na okres do dnia 31 sierpnia 2009r. podając m. in. cela nr 87 (norma 2 osoby, faktycznie osadzone 3 osoby), cela nr 119 (norma 3 osoby, faktycznie osadzone 5 osób), cela nr 124 (norma 2 osoby, faktycznie osadzone 5 osób). W dniu 31 sierpnia 2009r. pozwany zwrócił się do Przewodniczącego Wydziału VII Penitencjarnego Sądu Okręgowego w Gliwicach z informacją wskazującą numery cel w których zaniżona została powierzchnia mieszkalna na okres do dnia 30 listopada 2009r. podając m. in. cela nr 114 (norma 2 osoby, faktycznie osadzone 4 osoby), cela nr 124 (norma 2 osoby, faktycznie osadzone 3 osoby). W dniu 30 listopada 2009r. pozwany zwrócił się do Przewodniczącego Wydziału VII Penitencjarnego Sądu Okręgowego w Gliwicach z informacją wskazującą numery cel w których zaniżona została powierzchnia mieszkalna na okres do dnia 28 lutego 2010r. podając m. in. cela nr 118 (norma 2 osoby, faktycznie osadzone 3 osoby), cela nr 87 (norma 2 osoby, faktycznie osadzone 3 osoby). W stosunku do powoda po dniu 6 grudnia 2009r. nie wydano decyzji w trybie art. 110 § 2 k.k.w. Nie było kwestionowane, że podczas pobytu u pozwanego powód czasowo przebywał w warunkach przeludnienia. Średniomiesięczne zaludnienie w Areszcie Śledczym w Z. w okresie osadzenia powoda kształtowało się na poziomie 105,4%. Sąd Rejonowy ustalił, że podczas pobytu w Areszcie Śledczym w Z. powód nie zgłaszał żadnych uwag i zastrzeżeń co do pobytu oraz warunków w jakich jest osadzony. Powód był konsultowany psychologicznie. W celach nr 110 i 114 w okresie od 28 grudnia 2009r. do 14 stycznia 2010r. przeprowadzono kapitalny remont. W dniach od 2 listopada 2009r. do 6 listopada 2009r. rozpoczęto kapitalny remont celi nr 110. W celi nr 109 w okresie od 28 grudnia 2009r. do 14 stycznia 2010r. przeprowadzono częściowy jej remont. Kompleksowe remonty w Areszcie Śledczym w Z. rozpoczęły się około 2008 roku. Cele na 3 oddziale obecnie numery od 300 wzwyż zostały wyremontowane na przełomie 2008 i 2009 roku. W tym czasie był wyremontowany cały oddział trzeci. Pozostałe dwa oddziały były remontowane w okresie od 2009. Kompleksowy remont polegał na: wymianie sieci elektrycznej, instalacji wodnokanalizacyjnej, odtworzeniu wentylacji grawitacyjnej, położeniu nowych tynków, wymianie stolarki okiennej, położeniu kafelek na podłodze, wymurowaniu kącików sanitarnych. W miarę możliwości wymieniany był sprzęt kwaterunkowy. Były malowane sufity i ściany oraz wymieniono dwie lampy w każdej celi. Na oddziale drugim i trzecim wymiana stolarki okiennej zakończyła się w 2011 roku. Odtworzenie wentylacji grawitacyjnej polegało na jej przeczyszczeniu. Nie zdarzało się, aby wilgoć w zimie zamarzała na oknach, nawet na starych oknach nie miało to miejsca bo okna były doszczelniane przez dział kwatermistrzowski. Jeżeli okno było bardzo zniszczone to wymieniało się to konkretne okno w tej celi z pominięciem harmonogramu. Nagłe usterki mają pierwszeństwo przed harmonogramem. Okna na trzeciej kondygnacji przysłonięte są przesłonami okiennymi tzw. blindami. Przed remontem ścianki w kącikach sanitarnych były wyższe niż 2 - 2,20 i były wykonane z płyty (...) na stelażu. Na początku 2010 roku cele na oddziałach 1 i 2 były wyremontowane w około 20 %. W okresie pobytu powoda u pozwanego wietrzenie cel odbywało się poprzez otwieranie okien również w okresie zimowym, zgodnie z decyzjami osadzonych. Ustalono, iż w części cel w których był osadzony powód kąciki sanitarne były zabudowane jedynie w części płytą pilśniową bądź z bloczków i zasłonięte przesłonką, natomiast jedna z cel nr 110 (nowy numer 234) posiadała całkowicie zabudowany kącik sanitarny. Z powodu częściowego zabudowania kącików sanitarnych na cele wydostawały się zapachy z kącika sanitarnego po załatwieniu potrzeb fizjologicznych przez któregoś z osadzonych. Powodowało to ograniczenie intymności osadzonego korzystającego z toalety i stanowiło uciążliwość dla osadzonego przebywającego w celi. --- STRONA 4 --- Warunki oraz wyposażenie cel w Areszcie Śledczym w Z. zgodne było z rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości z 18 października 2003r. Podstawowym wyposażeniem cel są łóżka a także taborety, które musi mieć każdy z osadzonych. W celi są stoły, jeden mały stół przypadka na dwóch osadzonych. Pozwany ma podpisaną umowę z firmą zajmująca się dezynfekcją, dezynsekcją i deratyzacją, która raz w miesiącu monitoruje cały areszt. Jeżeli pojawiłoby się robactwo to firma reaguje w ciągu 24 godzin i przeprowadza odpowiednie działania. W razie stwierdzenia usterek osadzeni mają obowiązek ich zgłoszenia i następnie jest to przekazywane do działu kwatermistrzowskiego. Osadzonym przysługuje kąpiel w łaźni raz w tygodniu. Częstsze kąpiele mogą wynikać z zaleceń lekarskich oraz dotyczą osób zatrudnionych. Za czystość i porządek w celi odpowiadają osadzeni. Osadzeni mogą mieć w celi z wyposażenia dodatkowego telewizory, dekodery (...), radio, czajnik lub grzałkę, a w okresie letnim również wentylator. Areszcie Śledczym w Z. są 3 świetlice oraz 7 pól spacerowych, przy czym 2 są wyposażone w urządzenia do ćwiczeń. Raz w miesiącu wydawane są osadzonym środki higieny oraz środki czystości, a w trakcie remontu osadzeni otrzymują większa ilość tych środków. W tak ustalonym stanie faktycznym, Sąd Rejonowy wskazał, że zgodnie z treścią uchylonego z dniem 6 grudnia 2009 roku przepis art. 248 § 1 k.k.w. w szczególnie uzasadnionych wypadkach dyrektor zakładu karnego lub aresztu śledczego może umieścić osadzonych, na czas określony, w warunkach, w których powierzchnia w celi na jedną osobę wynosi mniej niż 3 m 2 . Sąd wskazał, że bezspornym w sprawie było, że powód w czasie pobytu w areszcie okresowo był umieszczony był w celi, w której powierzchnia przypadająca na jedną osobę była niższa niż 3 m 2 . Sąd Rejonowy wskazując, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 22 lipca 2008 roku ( K 24/ 07) uznał art. 248 § 1 k.k.w. za niezgodny z art. 40, 41 ust. 4 i art. 2 Konstytucji RP i zadecydował o utracie przez niego mocy obowiązującej z upływem 18 miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej, czyli z dniem 6 grudnia 2009 roku. Sąd stwierdził, że od momentu utraty mocy obowiązującej powołanego przepisu, powód nie przebywał w celi przeludnionej, albowiem w stosunku do powoda nie wydano decyzji wskazującej na jego osadzenie w warunkach przeludnienia. Niezależnie od powyższego dokonując ze stanowiskiem wyrażonym przez Sąd Apelacyjny w Katowicach w wyroku z dnia 7 maja 2009 roku ( I ACa 247/ 09), analizy zachowania pozwanego względem powoda w aspekcie całokształtu wymagań nałożonych na Państwo przez art. 40 i 41 ust. 4 Konstytucji RP oraz art. 3 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności ( Dz. U. z 1993 roku nr 61 poz. 284 ze zm. ) zakazujących poniżającego traktowania oraz karania i obowiązek traktowania osób pozbawionych wolności w sposób humanitarny, Sąd Rejonowy ustalił, że pomimo umieszczenia powoda w warunkach w których powierzchnia celi przypadająca na jednego osadzonego nie osiągała 3 m 2 , nie doszło do naruszenia dóbr osobistych powoda, a w szczególności jego godności, ani też nie stanowiło to również zagrożenia dla życia powoda. Sąd Rejonowy dokonując analizy pojęcia prawa człowieka do godności jak również zakazu tortur oraz okrutnego, nieludzkiego lub poniżającego traktowania w kontekście przepisów konstytucyjnych oraz Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności oraz ewentualnych podstaw odpowiedzialności strony pozwany, w szczególności w kontekście art. 23 i 448 k.c., stwierdził, iż powód nie wykazał, aby jego dobra osobiste-godność, prawo do intymności zostały naruszone bezprawnym działaniem pozwanego w okresie pobytu powoda w Areszcie Śledczym w Z.. Sąd Rejonowy nie kwestionując uciążliwości wynikających z faktu umieszczenia powoda czasowo w warunkach w których przypadało w celi mniej niż 3 m 2 na osobę stwierdził, że fakt ten nie stanowił dla powoda źródła frustracji czy poważnego dyskomfortu. Sąd uznał, że działania pozwanego polegające na umieszczaniu osadzonych w przeludnionych celach nie stanowiły represji skierowanej indywidualne w stronę powoda, nie przejawiały również złej woli, a co dopiero jakimś stopniowaniu nasilenia tego zjawiska. Ponadto powód nie udowodnił wystąpienia u niego jakiejkolwiek szkody majątkowej czy też uszczerbku na zdrowiu wynikłych z warunków panujących w placówce pozwanego. Sąd zwrócił uwagę, że pomimo, iż na podstawie art. 24 k.c. to na pozwanym spoczywa ciężar dowodu, że jego działanie było zgodne z prawem, to jednak powód nie jest zwolniony z obowiązku udowodnienia, iż to właśnie działanie pozwanego doprowadziło do naruszenia jego praw. W ocenie Sądu pierwszej instancji powód nie wykazał, że jego dobra osobiste, tj. godność i prawo do intymności, zostały naruszone bezprawnym działaniem pozwanego w okresie jego pobytu w Areszcie Śledczym. Wskazano nadto, że powód nie wykazał nie tylko w żaden sposób wystąpienia krzywdy, ale także i jej rozmiaru. Z tych też względów, nie stwierdził podstaw do przyznania powodowi z tego tytułu zadośćuczynienia. Wynagrodzenie od Skarbu Państwa za pomoc prawną świadczoną z urzędu dla powoda Sąd przyznał na podstawie § 6 w związku z § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia --- STRONA 5 --- przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, nie stwierdzając podstaw do podwyższenia, zgodnie z § 19 w/w rozporządzenia uwzględniając w tym zakresie nakład pracy pełnomocnika oraz stopień i zawiłość sprawy. Apelację od tego orzeczenia wniósł powód zaskarżając je w całości. Zarzucił sprzeczność istotnych ustaleń faktycznych ze zgromadzonym materiałem dowodowym, polegającą na przyjęciu przez Sąd I instancji, iż: a) w niniejszej sprawie spornym było, czy powód przebywał przez większość część okresu pobytu u pozwanego w warunkach przeludnienia, uzależniając od tegoż okresu zasadność roszczenia powoda, podczas gdy w niniejszej sprawie spornym było, czy osadzenie powoda w przeludnionej celi oraz inne uciążliwości z okresu pobytu powoda u pozwanego stanowiły podstawę uwzględnienia powództwa w niniejszej sprawie, b) w okresie przebywania powoda u pozwanego nie doszło do zaistnienia okoliczności godzących w dobra osobiste powoda, jak też okoliczności te nie wywołały krzywdy u powoda, podczas gdy z zeznań świadków, powoda, jak i dokumentów przedłożonych przez pozwanego wynika, że przez większą część czasu powód przebywał w celi przeludnionej, a wyposażenie tych celi i panujące tam warunki negatywnie oddziaływały na dobra osobiste powoda, w szczególności takie jak godność, prawo do prywatności, prawo zachowania intymności. Nadto zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego, a to: art. 6 k.c. poprzez przyjęcie przez Sąd I instancji, iż powód nie wykazał wystąpienia krzywdy i jej rozmiarów, podczas gdy ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika wniosek odmienny, a nadto - z ostrożności procesowej - poprzez przyjęcie konieczności dowodzenia przez powoda wystąpienia krzywdy wskutek przebywania w celi przeludnionej, w której pobyt wiązał się z przyjętymi uciążliwościami, pomimo stanowiska judykatury o obowiązku takiego dowodzenia po stronie pozwanej w tego rodzaju sprawach; art. 23 k.c. w zw. z art. 24 k.c. w zw. z art. 6 k.c. poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie skutkujące oddaleniem powództwa o zadośćuczynienie, a to w związku z przyjęciem przez Sąd, iż powód powinien wykazać szkodę majątkową czy też uszczerbek na zdrowiu wobec naruszenia jego dóbr osobistych; art. 448 k.c. poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, polegające na przyjęciu przez Sąd, iż odpowiedzialność Skarbu Państwa (pozwanego) za naruszenie dóbr osobistych w związku z umieszczeniem powoda w celi o powierzchni przypadającej na osadzonego mniejszej niż 3 m 2 zależy od winy powoda oraz art. 248 § 1 k.k.w. poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, polegające na przyjęciu przez Sąd I instancji, że powód był "okresowo" osadzony w warunkach, w których powierzchnia w celi na jedną osobę wynosi mniej niż 3 m 2 '. Zarzucił także naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, a to: art. 233 § 1 k.p.c. poprzez brak wszechstronnego rozważenia zebranych w sprawie dowodów, a to w szczególności wobec przyjęcia, iż nie doszło do naruszenia dóbr osobistych powoda, uzasadniającego uwzględnienie powództwa, co w sytuacji dziewięciomiesięcznego przebywania w warunkach przeludnienia i związanych z tym uciążliwości jest wnioskiem dowolnym w świetle doświadczenia życiowego i logicznego wnioskowania, podobnie jak i tożsama ocena Sądu innych uciążliwości związanych z pobytem powoda u pozwanego (w szczególności braki w podstawowym sprzęcie codziennego użytku, brak właściwego wyposażenia cel w Izolację i odosobnienie tzw. „kącika sanitarnego") oraz art. 232 § 2 k.p.c. poprzez oddalenie powództwa, choć pozwany - wbrew ciążącemu na nim obowiązkowi - nie wskazał dowodów dla stwierdzenia faktów, z których wywodzi skutki prawne, tj. nie wykazał, iż warunki w zakładzie karnym odpowiadały normom w zakresie kwestionowanym przez powoda i że nie doszło w związku z tym do naruszenia dóbr osobistych powoda. Skarżący motywował, iż w okresie od 28 lutego 2009r. do 27 stycznia 2010r, powód jedynie przez okres 2 miesięcy nie przebywał w warunkach przeludnienia. Zarzucał, iż nie sposób warunkować stwierdzenia naruszenia dóbr osobistych od wystąpienia u powoda szkody materialnej, a ciężar dowodu, iż w warunkach przeludnienia nie doszło do naruszenia dóbr osobistych powoda spoczywał w tej mierze na pozwanym. Na tych podstawach wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda kwoty 40.000 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty, względnie uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania, a nadto o zasądzenie kosztów zastępstwa adwokackiego z tytułu pomocy prawnej udzielonej z urzędu, według norm przepisanych, które to koszty nie zostały pokryte w całości ani w żadnej części. W odpowiedzi na apelację pozwany wniósł o jej oddalenie oraz zasądzenie kosztów postępowania odwoławczego według norm przepisanych. --- STRONA 6 --- Sąd Okręgowy zważył, co następuje: Sąd pierwszej instancji prawidłowo zakwalifikował roszczenia powoda przyjmując za podstawę prawną swego rozstrzygnięcia przywołane przepisy prawne, a następnie ustalił wszystkie okoliczności faktyczne istotne dla rozstrzygnięcia sprawy. Ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd mają podstawę w zgromadzonym w sprawie materialne dowodowym oferowanym przez obie strony postępowania, który w zakresie dokonanych ustaleń jest logiczny i wzajemnie spójny, natomiast informacje zawarte w poszczególnych źródłach dowodowych nawzajem się uzupełniają i potwierdzają, przez co są w pełni wiarygodne. Ustalenia te Sąd Okręgowy przyjmuje za własne. Niemniej jednak wyprowadzone z nich wnioski nie zasługiwały w pełni na uwzględnienie. Roszczenie powoda opierało się na art. 24 § 1 k.c. Zgodnie z nim, ten, czyje dobro osobiste zostaje zagrożone cudzym działaniem, może żądać zaniechania tego działania, chyba że nie jest ono bezprawne. W razie dokonanego naruszenia może on także żądać, ażeby osoba, która dopuściła się naruszenia, dopełniła czynności potrzebnych do usunięcia jego skutków, w szczególności ażeby złożyła oświadczenie odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie. Na zasadach przewidzianych w kodeksie może on również żądać zadośćuczynienia pieniężnego lub zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny. Z przytoczonego powyżej przepisu jednoznacznie wynika, że przesłankami ochrony dóbr osobistych są: istnienie określonego dobra osobistego, zagrożenie lub naruszenie tego dobra oraz bezprawność tego zagrożenia lub naruszenia. Przesłanki te muszą być spełnione kumulatywnie. Pomimo, iż art. 24 § 1 k.c. wprowadza domniemanie bezprawności, to jednak ciężar dowodu został rozłożony, w odmiennym zakresie, na dwie strony. Pozwanego obciąża obowiązek udowodnienia, że jego działanie naruszające dobra osobiste nie było bezprawne, natomiast na powodzie ciąży obowiązek wykazania, że pozwany naruszył jego dobra osobiste. Należy więc uznać, iż wykazanie przez powoda istnienia naruszenia jego dóbr osobistych jest podstawową przesłanką warunkującą możność rozważania kwestii odpowiedzialności sprawcy w świetle art. 24 k.c., a więc, że wskazane przez powoda działanie pozwanego doprowadziło do określonego naruszenia jego dobra osobistego. (porównaj: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21 marca 2007r., I CSK 292/06; wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 9 stycznia 2007r., VI ACa 569/06). Pozwany kwestionował bezprawność swojego postępowania, gdyż miało ono podstawy prawne w ramach art. 248 § 1 k.k.w. Zgodnie z nim, w szczególnie uzasadnionych wypadkach dyrektor zakładu karnego lub aresztu śledczego może umieścić osadzonych, na czas określony, w warunkach, w których powierzchnia w celi na jedną osobę wynosi mniej niż 3 m 2 . O takim umieszczeniu należy bezzwłocznie powiadomić sędziego penitencjarnego. Cytowany powyżej przepis został uchylony z dniem 6 grudnia 2009r., przy czym wcześniej na mocy wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 maja 2008r. (SK 25/07) został on uznany za niezgodny z art. 40, art. 41 ust. 4 i art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, określając przy tym, że traci on moc obowiązującą z upływem osiemnastu miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej. Prospektywny charakter tego wyroku oznaczał, że dyrektorzy zakładów karnych i aresztów śledczych byli zobowiązani do jego stosowania. Pomimo tego, zwrócić należy uwagę, że uprawnienie wynikające z art. 248 § 1 k.k.w., było możliwe do zastosowania jedynie w szczególnie uzasadnionych wypadkach, co wykluczało stosowanie jego wykładni rozszerzającej. Na skutki tego orzeczenia zwrócił uwagę Sąd Apelacyjny w Katowicach. W wyroku z dnia z dnia 22 maja 2009r. (I ACa 284/09) wskazał, on, że odroczenie utraty mocy obowiązującej art. 248 § 1 k.k.w., orzeczone wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 maja 2008 r. SK 25/07, nie daje podstaw do przyjęcia, że może on być do tego czasu (18 miesięcy od 5 czerwca 2008 r.) stosowany poprzez powołanie się na obowiązek przyjęcia każdej osoby kierowanej do jednostki oraz przekazywanie informacji o przekroczeniu najniższej normy sędziemu penitencjarnemu. Sposób ten nie spełnia nawet tych, uznanych za niekonstytucyjne reguł. Zgromadzony materiał dowodowy jednoznacznie wskazuje, że podstawą do zastosowania art. 248 § 1 k.k.w. przez pozwanego było powołanie się na ogólnokrajowy problem z przekroczeniem pojemności w zakładach karnych (k. 42). Okoliczności takiej nie można uznać za szczególnie uzasadniony powód do jego zastosowania, zwłaszcza jeżeli uwzględni się treść art. 110 § 2a k.k.w., zawierający przesłanki umieszczania skazanych w warunkach, w których powierzchnia w celi na jedną osobę wynosi poniżej 3 --- STRONA 7 --- m 2 (a więc tak jak w uchylonym art. 248 § 1 k.k.w.) Może to nastąpić w razie: wprowadzenia stanu wojennego, wyjątkowego lub klęski żywiołowej, lub w czasie ich obowiązywania, ogłoszenia na terenie położenia zakładu karnego lub aresztu śledczego stanu zagrożenia epidemiologicznego lub stanu epidemii albo wystąpienia w zakładzie karnym lub areszcie śledczym stanu zagrożenia epidemiologicznego lub stanu epidemii - uwzględniając stopień zagrożenia dla życia i zdrowia; konieczności zapobieżenia wystąpieniu innego zdarzenia stanowiącego bezpośrednie zagrożenie dla bezpieczeństwa skazanego albo bezpieczeństwa zakładu karnego lub aresztu śledczego albo zapobieżenia skutkom takiego zdarzenia. W art. 110 § 2b wskazano, w stosunku do których skazanych, możliwe jest ich umieszczenie, na czas określony, nie dłuższy niż 14 dni, w celi mieszkalnej, w której powierzchnia przypadająca na skazanego wynosi poniżej 3 m 2 . Przedstawione przez pozwanego dowody nie dają podstaw do wyłączenia bezprawności jego działania. Zważył Sąd Okręgowy, iż samo przebywanie w przeludnionej celi nie stanowi wystarczającej podstawy do stwierdzenia, że dobra osobiste powoda zostały naruszone. Dał wyraz temu Sąd Najwyższy wielokrotnie (m.in. w wyroku z dnia 2 października 2007r., II CSK 269/07; w wyroku z dnia 28 lutego 2007r., V CSK 431/06); w wyroku z dnia 11 stycznia 2013r., I CSK 289/12). Zwrócić przy tym należy uwagę, że Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 24 kwietnia 2013r. (IV CSK 587/12) stwierdził, że nie istnieje dobro osobiste polegające na prawie osadzonego do przebywania w nieprzeludnionej celi, nie istnieje też samoistne dobro osobiste w postaci prawa do godnego odbywania kary pozbawienia wolności. Chronienie tych wartości następuje w ramach ochrony dobra osobistego jakim jest godność człowieka. Powód w pozwie wskazał wiele okoliczności, pogłębiających dyskomfort osadzenia w przeludnionej celi. Spośród wszystkich przejawów naruszenia dóbr osobistych powoda wskazanych przez niego w pozwie, postępowanie dowodowe wykazało naruszenie w zakresie zapewnienia odpowiednich warunków korzystania z kącika sanitarnego oraz swobody przebywania w odpowiednio obszernej celi. Jak wskazał Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z dnia 10 lipca 2013 r. (I ACa 178/13), godność skazanego przebywającego w zakładzie karnym jest naruszona, jeżeli warunki osadzenia (jego różne parametry) nie odpowiadają minimalnym wymogom sanitarnym (higienicznym). Ciężar dowodu, że warunki w zakładzie karnym odpowiadały obowiązującym normom i nie doszło do naruszenia dóbr osobistych, spoczywa na pozwanym (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego 2007r., V CSK 431/06), na co zasadnie wskazywano w apelacji. Pomimo, iż działanie pozwanego, oparte na art. 248 k.k.w., było do 9 grudnia 2009r. zgodne z prawem, to jednak w żaden sposób nie wykazał, aby warunki osadzenia, w całym okresie przebywania w przeludnionych celach, odpowiadały minimalnym wymogom sanitarnym, a w szczególności, że cele te odpowiadały warunkom wskazanym w art. 110 § 2 zdanie 2 k.k.w., który stanowi, że cele wyposaża się w odpowiedni sprzęt kwaterunkowy zapewniający skazanemu osobne miejsce do spania, odpowiednie warunki higieny, dostateczny dopływ powietrza i odpowiednią do pory roku temperaturę, według norm określonych dla pomieszczeń mieszkalnych, a także oświetlenie odpowiednie do czytania i wykonywania pracy. Prowadzi to do jednoznacznego wniosku, że dobra osobiste powoda zostały naruszone. Wskazać bowiem należy, że cele w których przebywał powód nie miały kącika sanitarnego oddzielonego trwałymi ścianami od reszty pomieszczenia. Jedynie w celi nr 110 (nowy numer 234) znajdował się całkowicie zabudowany kącik sanitarny. Z powodu częściowego zabudowania kącików sanitarnych (na cele wydostawały się zapachy z kącika sanitarnego po załatwieniu potrzeb fizjologicznych przez któregoś z osadzonych. Powodowało to ograniczenie intymności osadzonego korzystającego z toalety i stanowiło uciążliwość dla osadzonego przebywającego w celi. Nie ulega wątpliwość, że zapewnione warunki higieniczne musiały prowadzić do dyskomfortu, uderzając w elementarne poczucie godności. Zwrócił na to uwagę również Sąd Najwyższy w jednym ze wskazanych powyżej orzeczeń. W wyroku z dnia 28 lutego 2007r. (V CSK 431/06) stwierdził, że osadzenie skazanego odbywającego karę pozbawienia wolności w przeludnionej celi, w której nie oddzielono urządzeń sanitarnych od reszty pomieszczenia i nie zapewniono wszystkim skazanym osobnego miejsca do spania, może stanowić naruszenie dóbr osobistych w postaci godności i prawa do intymności oraz uzasadniać odpowiedzialność Skarbu Państwa na podstawie art. 24 i 448 k.c. Wskazać należy także na przebywanie powoda w warunkach przeludnienia, co powodowało u niego bezsprzecznie dyskomfort. W okresie jego osadzenia obłożenie wynosiło ponad 105% ponad normę, a okoliczność osadzenia powoda w takich warunkach została przyznana przez pozwanego. Tym samym doszło do naruszenia prawa powoda do intymności, wypoczynku, jego godności, zatem do naruszenia dóbr osobistych zasługujących na ochronę. Zważywszy na czasokres osadzenia powoda w warunkach naruszających --- STRONA 8 --- godność, wynoszący łącznie, z przerwami, około 6 miesięcy, nie sposób było stwierdzić za Sądem pierwszej instancji, iż takie naruszenie dóbr osobistych powoda nie zasługuje na przyznanie mu zadośćuczynienia. Uznać zatem należało, że powód wykazał zasadność przyznania mu zadośćuczynienia na podstawie art. 24 k.c. w związku z art. 448 k.c. Zgodnie z art. 448 k.c., w razie naruszenia dobra osobistego sąd może przyznać temu, czyje dobro osobiste zostało naruszone, odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę lub na jego żądanie zasądzić odpowiednią sumę pieniężną na wskazany przez niego cel społeczny, niezależnie od innych środków potrzebnych do usunięcia skutków naruszenia. Nadrzędnym celem zadośćuczynienia jest dostarczenie środków eliminujących niekorzystne następstwa moralne i fizyczne zdarzenia wywołującego krzywdę. Wobec tego, ustalenie wysokości odpowiedniego zadośćuczynienia winno uwzględniać: rodzaj naruszonego dobra, zakres naruszenia i trwałość skutków naruszenia (wyroki Sądu Najwyższego: z 20 kwietnia 2006 r., IV CSK 99/05; z 1 kwietnia 2004 r., II CK 131/03, z 19 sierpnia 1980 r., IV CR 283/80, z 9 stycznia 1978 r., IV CR 510/77). Zasadniczą przesłanką przy określaniu wysokości zadośćuczynienia jest stopień natężenia wspomnianych elementów składających się na pojęcie krzywdy. Zidentyfikowane dobro osobiste w postaci godności człowieka, w świetle ustawodawstwa krajowego jak i międzynarodowego kwalifikowane jest stosunkowo wysokie. Wspomina o nim nie tylko art. 3 i 8 ust. 1 Konwencji o ochronie prawa człowieka i podstawowych wolności, ale również art. 10 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych z 19 grudnia 1996r., jak również art. 40, 41 ust. 4 i 47 Konstytucji RP z dnia 2 kwietnia 1997r. Gwarancje ochrony zapewnione przez wskazane powyżej akty prawne, wymagają uwzględnienia ich rangi w zasądzonej kwocie pieniężnej. Niemniej jednak, wysokość zasądzonego zadośćuczynienia pieniężnego powinna uwzględniać aktualne warunki oraz stopę życiową społeczeństwa kraju, w którym mieszka poszkodowany (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 marca 2006r., IV CSK 80/05; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 stycznia 2004r., I CK 131/03; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 listopada 2009r., III CSK 62/09), przy czym miernika takiego, na co zwrócił uwagę Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 4 listopada 2010r. (IV CSK 126/10) nie może stanowić stopa życiowa poszkodowanego. Uznając, że charakter naruszonych dóbr oraz uwzględniając wskazane powyżej okoliczności, czyniły zasadnym korektę zaskarżonego wyroku poprzez przyznanie powodowi zadośćuczynienia w kwocie 3.000 zł, stwierdził Sąd Odwoławczy, że żądanie dalej idące było zbyt wygórowane. Sąd Okręgowy odrzucił apelację powoda w części dotyczącej roszczenia ubocznego za okres od 2 listopada 2011r. do 29 grudnia 2015r. uznając ją w tym zakresie za niedopuszczalną ze względu na fakt, iż prowadziłaby ona do niedopuszczalnego rozszerzenia powództwa (art. 383kpc) w toku postępowania drugoinstancyjnego. Z tych względów apelacja podlegała zmianie po myśli art. 386 § 1 k.p.c., natomiast w pozostałym zakresie podlegała ona oddaleniu na podstawie art. 385 k.p.c. Apelacja w zakresie rozszerzonego powództwa podlegała odrzuceniu na podstawie art. 373 k.p.c. w związku z art. 370 k.p.c. O kosztach postępowania odwoławczego, uwzględniając, że apelacja odniosła skutek w niewielkim zakresie orzeczono na podstawie art. 100 zdanie drugie k.p.c. w związku z art. 98 § 1 i 3 k.p.c. i art. 99 k.p.c., obciążając obowiązkiem ich zwrotu w całości powoda. Koszty te ustalono przy uwzględnieniu § 4 ust. 1, § 6 pkt 5 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu . Wobec wydania orzeczenia reformatoryjnego konieczna stała się również zmiana rozstrzygnięcia wydanego na podstawie art. 113 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005r. o kosztach w sprawach cywilnych, na podstawie którego nakazano pobrać od powoda kwotę 1.850 zł tytułem opłaty od pozwu od której uiszczenia powód został zwolniony, a której wysokość ustalona na podstawie art. 13 ustawy. Wynagrodzenie za pomoc prawną świadczoną powodowi z urzędu przyznano na podstawie art. 29 ust. 1 ustawy z dnia 26 maja 1982 roku Prawo o adwokaturze w związku z § 2 ust. 1 i 3 w związku z § 5 pkt 4 i § 13 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra --- STRONA 9 --- Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 roku w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu . SSO Roman Troll SSO Magdalena Hupa – Dębska SSO Lucyna Morys – Magiera