Wyrok III Ca 257/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 22 czerwca 2010 r. Sąd Okręgowy w Katowi

--- STRONA 1 --- Sygn. akt III Ca 257/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 22 czerwca 2010 r. Sąd Okręgowy w Katowicach III Wydział Cywilny Odwoławczy w składzie: Przewodniczący: SSO Urszula Kiepul Sędziowie: SSO Ewa Ślęzak SSR del. Ewa Gradowska (spr.) Protokolant: Iwona Świerczyńska po rozpoznaniu w dniu 22 czerwca 2010r. w Katowicach na rozprawie sprawy z powództwa przeciwko Skarbowi Państwa - Aresztowi Śledczemu o zapłatę na skutek apelacji powoda od wyroku Sądu Rejonowego z dnia 30 grudnia 2009r. sygn.akt I C 220/08 zmienia zaskarżony wyrok o tyle, że zasądza od pozwanego na rzecz powoda kwotę 2000zł (dwa tysiące złotych) z ustawowymi odsetkami od dnia 14 lipca 2009r. a w pozostałej części apelację oddala. Sygn. akt III Ca 257/10 --- STRONA 2 --- UZASADNIENIE Powód wniósł o zasądzenie od pozwanego Skarbu Państwa Aresztu Śledczego kwoty 50.000zł tytułem zadośćuczynienia za naruszenie jego, dóbr osobistych. W uzasadnieniu powód zarzucił, że przebywał w Areszcie Śledczym w okresach od 10.04.2001r. do 18.04.2001r., od 28.10.2002r. do 1.12.2003r., od 19.07.2004r. do 24.03.2006r., od 4.08.2006r. do 27.07.200lr., 30.10.2008r. do 31.10.2008r:, od 11.05.2009r. do nadal. W tym okresie pozwany nie zapewnił powodowi należytych warunków odbywania kary albowiem cele w których osadzony był powód były przeludnione, sanitariaty były niezabudowane, ściany były wilgotne i zagrzybione, pomieszczenia nie były należycie wentylowane, brak było zajęć i działalności KO oraz ćwiczeń fizycznych, brak dostępu do aktów prawnych, bark warunków utrzymania należytej higieny osobistej, niewłaściwe posiłki, utrudniony kontakt z rodziną, umieszczenie w jednej celi osób o różnym stopniu demoralizacji. Powód zarzucił naruszenie art. 3 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i podstawowych Wolności, art. 24 i 448 kc oraz szerokie orzecznictwo Sądu Najwyższego. W odpowiedzi na pozew strona pozwana wniosła o oddalenie powództwa. W uzasadnieniu pozwana przyznała, że zaludnienie cel, w których przebywał powód, mogło okresowo nie spełniać normy 3 m2 na skazanego z powodu występującego przeludnienia. Sytuacja ta była traktowana jako szczególnie uzasadniony przypadek. W każdym przypadku została jednak zachowana procedura poinformowania Sędziego Penitencjarnego Sądu Okręgowego, który nie zakwestionował zawiadomień o przeludnieniu w poszczególnych celach mieszkalnych. Pozwana zakwestionowała zarzuty odnośnie warunków socjalno- bytowych panujących w pozwanym areszcie. Zwłaszcza podniosła, iż w celach wyodrębnione są kąciki sanitarne, cele są remontowane i odświeżane na bieżąco - średnio 2 razy w roku. Wietrzenie cel odbywa się przez drewniane okna oraz ciągi wentylacyjne (poprzez kratki wentylacyjne montowane w celach). Osadzenie posiadają dostęp do bieżącej zimnej wody. Posiłki przyrządzane są na podstawie jadłospisów, uwzględniających składniki odżywcze, kaloryczność, ilość warzyw i urozmaicenie posiłków. Osadzony posiada możliwość korzystania z zajęć kulturalno- oświatowych oraz ćwiczeń fizycznych. Posiada także dostęp do fachowej literatury prawniczej oraz ma możliwość nieutrudnionych kontaktów z rodziną. Osadzeni umieszczani są w celach z uwzględnieniem równego stopnia ich demoralizacji. Osadzeni posiadają też pełny dostęp do opieki zdrowotnej. Zaskarżonym wyrokiem Sąd Rejonowy oddalił powództwo. Sąd Rejonowy ustalił, iż pozwany przebywał w Areszcie Śledczym w okresach od 10.04.2001 r. do 18.04.2001 r., od 28.10.2002r. do 1.12.2003r., od 19.07.2004r. do 24.03.2006r., od 4.08.2006r. do 27.07.2007r., 30.10.2008r. do 31.10.2008r., od 11.05.2009r. do nadal. W tym czasie powód okresowo osadzony był w przeludnionych celach. Ich powierzchnia przypadająca na jednego osadzonego była wówczas mniejsza niż 3m2. Taka sytuacja miała miejsce w dniach 14.08.2006r. --- STRONA 3 --- 8.09.2006r., 2.10.2006r., 3.11.2006r., 2.12.2006r., 4.05.2007r., 5.06.2007r., 2.07.2007r. kiedy to powód osadzony był w celi nr 119 i 117 (od 13.04.2007r.). Pozwany w okresie od 29.11.2005r. do 2.07.2007r. przesyłał Wydziałowi Penitencjarnemu Sądu Okręgowego wykazy cel mieszkalnych , w których umieszczono osadzonych w warunkach, w których powierzchnia mieszkalna na jedną osobę wynosiła mniej niż 3 m 2 . Następnie w okresie od października 2008r. Dyrektor Aresztu Śledczego wydawał zarządzenia w sprawie umieszczenia osadzonych w warunkach, w których powierzchnia mieszkalna na jedną osobę wynosiła mniej niż 3 m 2 na czas określony jednego miesiąca, o czym informowano Wydziałowi Penitencjarnemu Sądu Okręgowego. Sąd Rejonowy ustalił, że kąciki sanitarne wydzielone były w celach poprzez zabudowę płytami OSB lub wydzielenie płóciennymi parawanami, Wentylacja odbywała się poprzez uchył drewnianych okien oraz współistniejące w celach kratki wentylacyjne. W miesiącach letnich istniała możliwość stosowania w celach wentylatorów. Więźniowie mieli zapewniony dostęp do bieżącej, zimnej wody a raz w tygodniu mieli możliwość korzystania z kąpieli w łaźni. Sad Rejonowy ustalił, iż nie zostały naruszone prawa powoda w zakresie dostępu do odzieży i środków czystości, prawa uczestnictwa w zajęciach świetlicowych i sportowych, prawa do rozmów telefonicznych, wysyłania i przyjmowania korespondencji, otrzymywania paczek, don widzeń z osobami bliskimi. Posiłki były przygotowywane zgodnie z jadłospisem uwzględnieniem odpowiedniej kaloryczności i wartości odżywczej. Ponadto powód miał zapewnioną należytą opiekę zdrowotną, z uwagi na bóle głowy przeprowadzono mu nawet badanie tomografem komputerowym. W motywach zaskarżonego rozstrzygnięcia Sąd Rejonowy podniósł, że na podstawie art. 30 Konstytucji władze państwa zobowiązane są zapewnić osobom pozbawionym wolności należyte warunki pobytu w zakładach karnych i aresztach śledczych. Jednak osoba pozbawiona wolności musi liczyć się z określonymi dolegliwościami. Sąd Rejonowy, dokonując oceny warunków, w jakich przetrzymywany był powód uznał, iż warunki w jakich osadzony był powód nie naruszają jego godności. W prawdzie powód osadzony był w celi, której powierzchnia była mniejsza niż wynika to z dyspozycji art. 110 § 2 kkw, jednak było to uzasadnione panującym w aresztach śledczych i zakładach karnych przeludnieniem. Zastały jednak zachowane wymogi formalne, związane z naruszeniem dyspozycji art. 110 kkw, poprzez zawiadomienie o Sądu Penitencjarnego. Sad Rejonowy nie znalazł podstaw do zastosowania dyspozycji art. 448 kc. W apelacji od wyroku powód zaskarżył orzeczenie Sądu Rejonowego w całości. W uzasadnieniu powód podniósł, że w stosunku do, osadzonego w sąsiedniej celi zostało zasądzone zadośćuczynienie, Zarzucił błędną ocenę materiału dowodowego, a zwłaszcza zeznań świadków oraz błędne uznanie za niewiarygodne zeznań świadków. Powód zakwestionował ustalenia Sądu I instancji poprzez przyjęcie, że cele w których przebywał powód były prawidłowo wentylowane, że nie były zarobaczywione oraz .że w przeludnionych celach przebywał tylko okresowo. --- STRONA 4 --- Sąd Okręgowy zważył, co następuje: Apelacja powoda jest częściowo zasadna, Uprzedzając dalsze wywody wskazać należy, że podniesiony w apelacji zarzut błędnych. ustaleń Sądu Rejonowego poczynionych pod kątem istnienia bądź nieistnienia przesłanek zastosowania normy art. 448 kc okazał się trafny, co doprowadziło do błędnego niezastosowania przez Sąd Rejonowy normy wskazanego przepisu. Odnosząc się do zgłoszonego przez powoda zarzutu naruszenia jego dóbr osobistych, podczas kiedy osadzony był w Areszcie Śledczym, należy rozpocząć rozważania od ustalenia istoty dóbr osobistych oraz zakresu ich ochrony. Art. 30 Konstytucji RP stanowi. iż przyrodzona i niezbywalna godność człowieka stanowi źródło wolności i praw człowieka i obywatela. Jest ona nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem władz publicznych. Sformułowanie traktujące godność jako źródło wolności i praw człowieka i obywatela, implikuje zasadę nienaruszalności godności, z której wynika zakaz podejmowania przez kogokolwiek jakichkolwiek działań mogących ją naruszyć lub choćby tylko ograniczyć. Władze publiczne są nie tylko zobligowane do jej poszanowania - tzn. nienaruszania swoimi działaniami, ale też i do ochrony - tzn. do stworzenia systemu procedur, prawnych nakazów i zakazów zapobiegających wszelkim naruszeniom i zagrożeniom godności. Powinny tworzyć też odpowiednie warunki sprzyjające zachowaniu godności. Zatem władze te muszą prowadzić politykę państwa zapewniającą ochronę "(...) godności człowieka, podstawowych praw wrodzonych, wyprzedających prawodawstwo państwa, będących busolą jego działalności (...)" (zob. ks. J. Krucina, Drogami Kościoła, Wrocław 2000, s. 385). Trybunał Konstytucyjny, analizując zasadę nienaruszalności godności, stwierdził: "Będąc źródłem praw i wolności jednostki, pojęcie godności determinuje sposób ich rozumienia i urzeczywistniania przez państwo. Zakaz naruszania godności człowieka ma charakter bezwzględny i dotyczy wszystkich. Natomiast obowiązek poszanowania i ochrony godności nałożony został na władze publiczne państwa. W konsekwencji wszelkie działania władz publicznych powinny z jednej strony uwzględniać istnienie pewnej sfery autonomii. w ramach której człowiek może się w pełni realizować społecznie a z drugiej działania te nie mogą prowadzić do tworzenia sytuacji prawnych lub faktycznych odbierających jednostce poczucie godności" (wyr. z 4.4.2001 r., K 11/00, OTK 2001, Nr 3, poz. 54), Na tle przedstawionych uwag, prawidłowa ocena zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, dokonana po myśli art. 233 § 1 k.p.c. , powinna prowadzić 90 odmiennych wniosków, niż przyjął Sąd I Instancji. Powód osadzony był w Areszcie Śledczym w celach, w których okresowo powierzchnia przypadająca na jednego osadzonego była mniejsza niż 3m2, Zdarzało się to wielokrotnie i na przestrzeni dłuższego okresu czasu. Istniały także problemy z wentylacją pomieszczeń i zapewnieniem odpowiedniej temperatury w celach. Problem widoczny --- STRONA 5 --- był zwłaszcza latem, kiedy w celach panowała bardzo wysoka temperatura. W Areszcie panowała ponadto plaga karaluchów. Zdaniem Sądu Okręgowego powód wykazał, że w okresie od 7.08.2006. do 13.04.2007r. oraz od 13.04.2007r. do 27.07.2007r. pozwany naruszył jego dobra osobiste w postaci godności i prawa do intymności poprzez poniżające traktowanie polegające na tym, że osadził go w celach (nr 119 i 117), w których nie został spełniony warunek powierzchni minimalnej przypadającej na jednego osadzonego (3m 2 ), w celach nie zapewniono odpowiedniej wentylacji oraz w celach panowała plaga insektów. Wskazanie wart. 110 kkw minimalnej powierzchni przypadającej na jednego skazanego, zwłaszcza w odniesieniu do art. 248 kkw, prowadzi do wniosku, że obniżenie tej powierzchni należy uznać za niedopuszczalne. Art. 248 kkw zezwala w prawdzie na umieszczenie osoby pozbawionej wolności w "warunkach, w których powierzchnia celi na 1 osobę wynosi mniej niż 3m 2 w szczególnie uzasadnionych wypadkach na czas określony". Przewidziane w tym przepisie odstępstwo ma zatem charakter wyjątkowy, co oznacza, że w odniesieni u do każdego odstępstwa należy podać, czy i jakie "szczególnie uzasadnicie wypadki" zaistniały oraz określić czas ich trwania. Nie można podzielić stanowiska Sądu I Instancji, iż wystarczające było powołanie się na obowiązek przyjęcia każdej osoby kierowanej do jednostki oraz przekazywanie informacji o przekroczeniu najniższej normy sędziemu penitencjarnemu. Nie uchyla to niezgodnego z prawem umieszczenia osób pozbawionych wolności w celach niespełniających minimalnych wymagań na czas nieokreślony, bo w istocie doprowadza do tego, że wyjątek przekształca się w regułę, która nie zasługuje na akceptację. Odroczenie utraty mocy obowiązującej art. 248 § 1 KKW orzeczone wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego dnia 26 maja 2008 r. SK 25/07 nie daje podstaw do przyjęcia, że może on być do tego czasu stosowany w opisany wyżej sposób, który nie spełnia nawet tych, uznanych za niekonstytucyjne reguł. Nie zwalnia pozwanego od odpowiedzialności za wykonywanie pozbawienia wolności w przeludnionych celach podnoszony przez niego brak możliwości dochowania ustawowych warunków. Utrzymywanie takiego stanu jest sprzeczne z podstawowymi prawami człowieka, chronionymi tak Konwencją o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie 4 listopada 1950 r., jak i art. 30 Konstytucji RP oraz art. 23 KC i prowadzi do tego, że kara pozbawienia wolności wykonywana jest w niehumanitarnych. poniżających warunkach. Takiego traktowania zabrania wymieniona Konwencja (art. 3) oraz art. 40 i 41 ust. 4 Konstytucji. Ocena stopnia dolegliwości związanej z przeludnieniem uwzględniać musi ewentualną kumulację także innych czynników, wpływających na warunki pozbawienia wolności, jak też i to, że osoba osadzona musi liczyć się z ograniczeniami i dolegliwościami wykonywania tego rodzaju kary, które jednak nie mogą być większe niż te wynika z koniecznej izolacji ułożonej według zasad przewidzianych przepisami. W niniejszej sprawie dolegliwości związane z przeludnieniem skumulowały się z brakiem odpowiedniej wentylacji oraz plagą insektów. Zdaniem Sądu Okręgowego, powyższe spowodowało, że cierpienie i upokorzenie powoda przekroczyło nieunikniony element cierpienia wpisanego w pozbawienie wolności, a zatem stanowiło naruszenie przepisu art. 3 Europejskiej --- STRONA 6 --- Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z dnia 4 grudnia 1950r. ratyfikowanej ;przez Polskę w 1993. (Dz.U. z 1993r. Nr 61 poz. 284). Art. 448 k.c. stanowi, że w razie naruszenia dobra osobistego sąd może przyznać temu, czyje dobro osobiste zostało naruszone, odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę lub na jego żądanie zasądzić odpowiednią sumę pieniężną na wskazany przez niego cel społeczny, niezależnie od innych środków potrzebnych do usunięcia skutków naruszenia. Przepis art. 445 § 3 stosuje się. Przepis nie wskazuje w prawdzie kryteriów, na podstawie których należy ustalać wysokość zadośćuczynienia, jednak w orzecznictwie utrzymuje się pogląd, że przyznana suma pieniężna powinna być utrzymana w rozsądnych granicach i dostosowana do aktualnych stosunków majątkowych. Generalnie biorąc - wysokość zasądzonych sum powinna być umiarkowana. Wskazuje się bowiem, że krzywda wynagradzana zadośćuczynieniem pieniężnym, uregulowanym w komentowanym przepisie, jest szkodą niemajątkową Charakter takiej szkody decyduje o jej niewymierności. Przyznanego poszkodowanemu zadośćuczynienia nie należy zatem traktować na zasadzie ekwiwalentności, którą charakteryzuje wynagrodzenie szkody majątkowej. Odpowiedniość kwoty zadośćuczynienia, o której stanowi art. 445 § 1 KC ma służyć złagodzeniu doznanej krzywdy, a jednocześnie nie być źródłem wzbogacenia (por. wyr. SN z 9.2.2000 r., III CKN 582/98, niepubl.). Zadośćuczynienie ma mieć przede wszystkim charakter kompensacyjny, wobec czego jego wysokość nie może stanowić zapłaty symbolicznej, lecz musi przedstawiać jakąś ekonomicznie odczuwalną wartość. Jednocześnie wysokość ta nie może być nadmierną w stosunku do doznane; krzywdy, ale musi być "odpowiednia" w tym znaczeniu, że powinna być - przy uwzględnieniu krzywdy poszkodowanego - utrzymana w rozsądnych granicach. odpowiadających aktualnym warunkom i przeciętnej stopie życiowej społeczeństwa (por. wyr. SN z 28.9.2001 r., III CKN 427/00, niepubl.). Biorąc powyższe pod uwagę oraz rozmiar i intensywności doznanej przez powoda krzywdy, zakres i stopień negatywnych dla powoda konsekwencji wynikających z dokonanego naruszenia dobra osobistego, stopień zawinienia po stronie sprawcy naruszenia oraz okres jego trwania, Sąd Okręgowy uznał że zasądzona kwota 2000zł jest adekwatna do doznanych przez powoda krzywd. Ze wszystkich przedstawionych względów Sąd Okręgowy uwzględniając apelację, zmienił częściowo zaskarżony wyrok i orzekł co dc istoty sprawy po myśli art. 386 § 1 k.p.c., zaś w pozostałym zakresie apelację oddalił w oparciu o przepis art. 385 k.p.c.