Wyrok III C 546/15 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 13 kwietnia 2016 r. Sąd Okręgowy w Warsza

--- STRONA 1 --- Sygn. akt III C 546/15 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 13 kwietnia 2016 r. Sąd Okręgowy w Warszawie Wydział III Cywilny Sędzia: SSO Grzegorz Chmiel po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 kwietnia 2013 r. w Warszawie której przebieg został zaprotokołowany przez st. sekr. sądowego Annę Przytułę sprawy z powództwa Ł. L. przeciwko Skarbowi Państwa – Komendzie Głównej Policji o ochronę dóbr osobistych orzeka I. zasądza od pozwanego Skarbu Państwa – Komendy Głównej Policji na rzecz Ł. L. kwotę 3.000 zł (trzy tysiące złotych), a w pozostałym zakresie powództwo oddala; II. zasądza od pozwanego Skarbu Państwa – Komendy Głównej Policji na rzecz Ł. L. kwotę 100 zł (sto złotych 00/100) tytułem zwrotu kosztów procesu; III C 546/15 U z a s a d n i e n i e wyroku z dnia 13 kwietnia 2016 r. (art. 328 kpc) roszczenie Pozwem z dnia 10 lutego 2015 r. Ł. L. wniósł o zasądzenie na swą rzecz od Skarbu Państwa – Komendy Głównej Policji kwoty 1.000 zł oraz nakazanie pisemnego przeproszenia go na naruszenie dóbr osobistych poprzez nieuzasadnione zatrzymanie przez Policję. Jako podstawę faktyczną roszczenia wskazał, iż: • W dniu 18 marca 2013 r. został zatrzymany przez funkcjonariuszy Policji; • Zatrzymanie miało mieć związek z przestępstwem popełnionym w dniu 3 marca 2013 r. • Zatrzymanie nastąpiło pomimo braku przesłanek do dokonania go, miał bowiem stałe miejsce zamieszkania, zaś jego tożsamość została natychmiast ustalona na podstawie dowodu osobistego; • Nie złożył zażalenia na zatrzymanie, ponieważ nie został pouczony o prawie do wniesienia go; • W trakcie zatrzymania był źle traktowany, nie pouczono go o przysługujących mu prawach; --- STRONA 2 --- • Postępowanie karne w ramach którego dokonano zatrzymania zostało następnie umorzone z powodu braku znamion przestępstwa. W odpowiedzi na pozew Skarb Państwa reprezentowany przez Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa wniósł o oddalenie powództwa, podnosząc iż zatrzymanie powoda w dniu 18 marca 2013 r. było zgodne z prawem. Pismem z dnia 4 stycznia 2016 r. powód rozszerzył powództwo w zakresie żądania zadośćuczynienia do kwoty 3.000 zł Podstawa prawna Roszczenie powoda było wprost roszczeniem o ochronę dóbr osobistych, opartym o treść art. 24 kc, który stanowi: § 1 Ten, czyje dobro osobiste zostaje zagrożone cudzym działaniem, może żądać zaniechania tego działania, chyba że nie jest ono bezprawne. W razie dokonanego naruszenia może on także żądać, ażeby osoba, która dopuściła się naruszenia, dopełniła czynności potrzebnych do usunięcia jego skutków, w szczególności ażeby złożyła oświadczenie odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie. Na zasadach przewidzianych w kodeksie może on również żądać zadośćuczynienia pieniężnego lub zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny. § 2 Jeżeli wskutek naruszenia dobra osobistego została wyrządzona szkoda majątkowa, poszkodowany może żądać jej naprawienia na zasadach ogólnych. Wspomniane w tymże przepisie zasady żądania zadośćuczynienia pieniężnego określono w art. 448 kc, który stanowi: „ W razie naruszenia dobra osobistego sąd może przyznać temu, czyje dobro osobiste zostało naruszone, odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę lub na jego żądanie zasądzić odpowiednią sumę pieniężną na wskazany przez niego cel społeczny, niezależnie od innych środków potrzebnych do usunięcia skutków naruszenia.” Odpowiedzialność za naruszenie dobra osobistego jest zatem odpowiedzialnością na zasadzie bezprawności, przy jednoczesnym wprowadzeniu domniemania bezprawności działania naruszającego dobro osobiste. Ciężar wykazania, iż działanie naruszające dobra osobiste nie było bezprawne spoczywa zatem na osobie, która naruszenia dokonała. W aktualnym stanie nauki prawa cywilnego i orzecznictwa uznaje się przy tym, że bezprawność naruszenia dóbr osobistych jest wyłączona w przypadkach: 1. gdy działanie sprawcy naruszenia było dozwolone w ramach obowiązujących przepisów prawa, 2. gdy sprawca naruszenia wykonywał służące mu prawo podmiotowe, 3. gdy została wyrażona na to zgoda 4. w przypadku działania w obronie uzasadnionego interesu. W sprawie niniejszej dodatkowego rozważenia wymagała przy tym relacja pomiędzy przepisem art. 24 kc i przepisami regulującymi zadośćuczynienie za oczywiście niesłuszne tymczasowe aresztowanie lub zatrzymanie. Roszczenie to uregulowane zostało rozdziale 58 Kodeksu postępowania karnego, gdzie w art. 552b zastrzeżono: „Prawo do odszkodowania i zadośćuczynienia przysługuje również osobie innej niż oskarżony w razie niewątpliwie niesłusznego zatrzymania w związku z postępowaniem karnym.” Przepis ten w ocenie Sądu nie stanowi jednakże lex specialis wobec art. 24 kc, zastrzega on bowiem inne niż art. 24 kc przesłanki roszczenia. Roszczenie w nim wskazane jest roszczeniem o zadośćuczynienie za „niewątpliwie niesłuszne” nie zaś bezprawne --- STRONA 3 --- zatrzymanie. Roszczenie to uzupełnia zatem, a nie zastępuje roszczenie o ochronę dóbr osobistych, pozwalając na uzyskanie naprawienia szkody wyrządzonej wprawdzie zgodnie z prawem, lecz niesłusznie. Wnioski Zatrzymanie stanowi ze swej natury naruszenie dobra osobistego w postaci wolności, które to dobro wymienione zostało wprost w katalogu dóbr osobistych zawartym w art. 23 kc. Oznacza to, iż sam fakt zatrzymania powoda daje mu prawo do wystąpienia z żądaniem ochrony dóbr osobistych, o ile tylko było ono bezprawne. Rozstrzygnięcie sprawy niniejszej sprowadzało się zatem do ustalenia czy funkcjonariusze Policji dokonujący zatrzymania działali w granicach przysługujących im uprawnień. Pozwany wskazał, iż działania funkcjonariuszy Policji znajdowały oparcie w treści art. 244 §1 kpk. Przepis ten stanowi iż: „Policja ma prawo zatrzymać osobę podejrzaną, jeżeli istnieje uzasadnione przypuszczenie, że popełniła ona przestępstwo, a zachodzi obawa ucieczki lub ukrycia się tej osoby albo zatarcia śladów przestępstwa bądź też nie można ustalić jej tożsamości albo istnieją przesłanki do przeprowadzenia przeciwko tej osobie postępowania w trybie przyspieszonym.” Jak zasadnie wskazał zatem powód rzeczony przepis nie zawiera „blankietowego” upoważnienia funkcjonariuszy Policji do dokonania zatrzymania, inaczej mówiąc sam fakt, iż zatrzymanie zostało dokonane przez funkcjonariuszy Policji nie wyłącza bezprawności takiego działania. Z powołanego przepisu wynika bowiem, iż dopuszczalność zatrzymania osoby uzależniona jest od spełnienia szeregu przesłanek. Zatrzymanie może w szczególności dotyczyć tylko osoby, co do której zachodzi uzasadnione podejrzenie, że popełniła ona przestępstwo, nie jest to jednakże wystarczające dla uznania zatrzymania za dozwolone. Jednocześnie bowiem musi zostać spełniona przynajmniej jedna z przesłanek zatrzymania, to jest: - obawa ucieczki lub ukrycia się tej osoby - obawa zatarcia śladów przestępstwa - niemożność ustalenia tożsamości osoby - istnienie przesłanek do prowadzenia postępowania w trybie przyspieszonym W protokole zatrzymania powoda powołano się na dwie z tych przesłanek, to jest obawę ukrycia się przez powoda, oraz „matactwa” to jest zatarcia śladów przestępstwa, wskazano także iż powód podejrzewany jest o popełnienie przestępstwa uszkodzenia mienia. Na podstawie przedstawionych przez pozwanego dowodów możliwe jest przyjęcie, iż w momencie dokonania zatrzymania zachodziło uzasadnione podejrzenie, iż powód popełnił przestępstwo. Funkcjonariusze dysponowali bowiem zeznaniami W. L., który jednoznacznie wskazał powoda jako sprawcę zniszczenia mienia. W toku postępowania nie przedstawiono jednakże żadnych dowodów, ani nawet nie przytoczono żadnych okoliczności na podstawie których można by sformułować stanowisko, iż w momencie zatrzymania istniała obawa ukrycia się powoda, bądź obawa matactwa. Co więcej, jak wynika z załączonych akt postępowania karnego 1 Ds 667/13 Prokuratury Rejonowej R. w R. do rzeczonego uszkodzenia mienia miało dojść w dniu 2 marca 2013 r. a więc ponad dwa tygodnie przed zatrzymaniem powoda. Samo zatrzymanie nastąpiło zaś niezwłocznie po zakończeniu przez funkcjonariuszy Policji czynności oględzin miejsca zdarzenia. Sekwencja zdarzeń wyglądała bowiem następująco: 1. w dniu 15 marca 2013 r. W. L. składa w Komisariacie Policji (...) w R. pisemne zawiadomienie o popełnieniu w dniu 3 marca 2013 r. przestępstwa przez Ł. L. [zawiadomienie k. 1-2 (...) 2. w dniu 18 marca 2013 r. o godz. 10:30 W. L. złożył ustne zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa, i złożył zeznanie [protokół k. 3-6 (...) 3. --- STRONA 4 --- W dniu 18 marca 2013 r. przed godz. 17:00 mają miejsce oględziny miejsca zdarzenia przeprowadzane przez funkcjonariusza Policji sierż. szt. R. C.. W protokole odnotowano zakończenie czynności o godz. 17:00 [protokół k. 9-10 (...) 4. W dniu 18 marca 2013 r. o godz. 17:15, to jest bezpośrednio po zakończeniu czynności oględzin powód zostaje zatrzymany przez funkcjonariuszy Policji i osadzony w pomieszczeniu dla osób zatrzymanych KMP R. [notatka urzędowa k. 11 (...), zeznania powoda]; 5. W protokole wskazano, iż przyczyną zatrzymania jest fakt, iż powód jest osobą podejrzewaną o dokonanie uszkodzenia mienia zaistniałego w dniu 3 marca 2013 r. w R., przy ul. (...), jak również zachodzi obawa matactwa i ukrywania się sprawcy [protokół zatrzymania k. 3]; 6. W dniu 19 marca 2013 r. o godz. 10:00 powód został przesłuchany jako świadek, po czym zwolniony [protokół k. 15-16 (...), zeznanie powoda] Na podstawie dokumentów zawartych w aktach postępowania karnego nie sposób jest stwierdzić na jakiej podstawie funkcjonariusze dokonujący zatrzymania powzięli „obawę matactwa lub ukrywania się sprawcy”. Powód został zatrzymany w miejscu zamieszkania, niezwłocznie po zakończeniu czynności oględzin miejsca zdarzenia, zaś charakter przestępstwa w związku z którym został zatrzymany, jak i rozmiar grożącej mu kary nie dawał podstaw do obaw, iż może on chcieć się ukrywać. Podobnie nie wiadomo w czym miałoby się przejawiać ewentualne „matactwo” w postępowaniu w sytuacji. Funkcjonariusza dysponowali bowiem zeznaniami pokrzywdzonego, z których wynikało, że nie było innych świadków zdarzenia, przeprowadzili także oględziny uszkodzeń. Nie było zatem żadnych podstaw by obawiać się, iż powód będzie próbował zacierać ślady bądź wpływać na zeznania nie przesłuchanych jeszcze świadków. To zaś czyni samą czynność zatrzymania bezprawną, to jest podjętą pomimo nie zaistnienia przewidzianych prawem przesłanek jej dokonania. Ocena ta, wbrew stanowisku zajmowanemu przez pozwany Skarb Państwa nie ma przy tym żadnego związku z oceną celowości wszczęcia i prowadzenia postępowania karnego. Sąd podziela stanowisko pozwanego, iż sam fakt umorzenia postępowania karnego nie czyni bezprawnymi czynności podejmowanych w jego trakcie. Należy jednakże zwrócić uwagę że zasada ta działa także w drugą stronę – prawomocne skazanie osoby zatrzymanej w późniejszym procesie sądowym nie czyni czynności podejmowanych w postępowaniu przygotowawczym bezwzględnie legalnymi. W okolicznościach sprawy niniejszej czynność zatrzymania powoda w dniu 18 marca 2013 r. pozostałaby zatem bezprawną nawet wówczas, gdyby powód został skazany za popełnienie przestępstwa w związku z którym został zatrzymany. Nie zmieniałoby to bowiem faktu, iż w momencie zatrzymania nie było ku temu podstaw. Bezprawność zatrzymania powoda uprawnia go do żądania usunięcia skutków naruszenia w skutek tego dóbr osobistych. W tym zakresie powód sformułował dwa roszczenia – roszczenie o złożenie mu pisemnych przeprosin podpisanych przez wskazanych przez niego funkcjonariuszy Policji, oraz o zasądzenie na jego rzecz kwoty 3.000 zł tytułem zadośćuczynienia. W odniesieniu do pierwszego z roszczeń Sąd uznał je jednakże za nieuzasadnione w formie, w jakiej zostało ono sformułowane. W szczególności trudno jest wskazać w jaki sposób złożenie oświadczenia przez wskazane przez powoda osoby miałoby usunąć skutki naruszenia dóbr osobistych. Korzystanie z uprawnień do żądania ochrony dóbr osobistych nie może bowiem służyć wyłącznie „daniu nauczki” naruszycielowi. Nadto w ocenie Sądu nie jest dopuszczalne nałożenie na pozwanego obowiązku spowodowania złożenia oświadczeń przez wskazane przez powoda w pozwie osoby. Nawet bowiem jeśli wskazane osoby nadal są funkcjonariuszami Policji, to składanie tego rodzaju oświadczeń nie mieści się w granicach czynności, co do których możliwe byłoby wydanie im polecenia służbowego. Powództwo w tym zakresie zostało zatem przez Sąd oddalone. Drugim z roszczeń zgłoszonych przez powoda było roszczenie o zadośćuczynienie za krzywdę doznaną w wyniku naruszenia dobra osobistego. Ustalanie wysokości takiego zadośćuczynienia jest zawsze trudne, sprowadza się bowiem do podjęcia próby przeliczenia krzywdy na pieniądze. Przepisy prawa nie zawierają jakichkolwiek wytycznych, które wskazywałyby na sposób w jaki miałoby to nastąpić, w tym zakresie brak jest także jednolitego stanowiska doktryny i orzecznictwa. Sąd Najwyższy, który wielokrotnie wypowiadał się na ten temat przy okazji interpretacji postanowień art. 445 kc prezentował często skrajnie sprzeczne stanowiska w tym przedmiocie. Posiłkowanie się jego orzeczeniami przy uzasadnianiu swego stanowiska co do sposobu ustalania wysokości --- STRONA 5 --- zadośćuczynienia jest zatem ryzykowne. Punktem wyjścia do rozważań winno być natomiast założenie, iż w zasadzie jedynym sposobem na naprawienie, a w zasadzie na złagodzenie skutków krzywdy jest umożliwienie pokrzywdzonemu doświadczenia pozytywnych uczuć, przyjemności, spełnienia nieosiągalnych wcześniej pragnień. Trywializując sprowadza się to do umożliwienia zakupienia przyjemności, które zrównoważą doznane nieprzyjemności. Kwota zadośćuczynienia winna zatem stanowić zarówno odczuwalną wartość majątkową, jak i być adekwatna do rozmiaru doznanej krzywdy. Sąd uwzględnił w całości roszczenie powoda o zasądzenie na jego rzecz tytułem zadośćuczynienia kwoty 3.000 zł. Należy bowiem zwrócić uwagę na to, iż powód został zatrzymany nie tylko bez uzasadnionego powodu, ale i okres zatrzymania daleko wykraczał poza czas niezbędny do dokonania czynności, które ostatecznie w postępowaniu wykonano. Prowadzący postępowanie ograniczył się w tej kwestii do przesłuchania powoda, którą to czynność można było bez problemu przeprowadzić jeśli nie w miejscu zamieszkania, to niezwłocznie po przewiezieniu powoda na komisariat Policji. Fakt, iż powód został zatrzymany wieczorem, po godzinie 17:00, zaś przesłuchanie przeprowadzono następnego dnia rano sugeruje wręcz, iż wyłączną przyczyną dla której powód spędził noc w Policyjnej Izbie Zatrzymań było to, że było już późno i nie było już nikogo, kto mógłby go przesłuchać jeszcze tego samego dnia. Sam zaś fakt, iż powód został zmuszony do spędzenia nocy poza domem, w warunkach izolacji, znacznie zwiększa zaś rozmiar jego krzywdy, uzasadniając przyznanie szczególnie wysokiego zadośćuczynienia. Żądana przez powoda kwota jest zatem co najmniej adekwatna do rozmiaru krzywdy doznanej przez powoda w skutek bezprawnego pozbawienia go wolności. Uzasadnienie orzeczenia o kosztach postępowania O kosztach procesu orzeczono na podstawie art. 98 § 1 i 3 k.p.c. - zgodnie z zasadą odpowiedzialności za wynik procesu. Pozwany w sprawie niniejszej jest stroną przegrywającą proces, albowiem roszczenie zostało uwzględnione praktycznie w całości, zaś częściowe jego oddalenie nie było wynikiem zgłoszenia przez pozwanego skutecznych zarzutów przeciwko twierdzeniom powoda. Oznacza to, że na pozwanym spoczywa obowiązek zwrotu na rzecz powoda całości poniesionych przez niego kosztów procesu, które stanowi w sprawie niniejszej opłata od pozwu w uiszczonej przez powoda kwocie 100 zł,