Wyrok IIC WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 8 grudnia 2011r. Sąd Okręgowy w Katowicach Wydział

--- STRONA 1 --- Sygn. akt IIC WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 8 grudnia 2011r. Sąd Okręgowy w Katowicach Wydział II Cywilny w składzie: Przewodniczący: SSO Agata Stankiewicz – Rataj Protokolant: Katarzyna Sacherska po rozpoznaniu w dniu 8 grudnia 2011r. w Katowicach na rozprawie sprawy z powództwa DC przeciwko Skarbowi Państwa - o zapłatę. 1. zasądza od pozwanego na rzecz powoda kwotę 500złotych ( pięćset złotych) z ustawowymi odsetkami od dnia 8 grudnia 2011r.; 2. oddala powództwo w pozostałym zakresie; 3. odstępuje od obciążania powoda kosztami procesu; 4. przyznaje od Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w na rzecz adwokat MF kwotę 4428 złotych (cztery tysiące czterysta dwadzieścia osiem złotych) – w tym kwotę 828 złotych ( osiemset dwadzieścia osiem złotych) podatku od towarów i usług – tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Sygn. akt II C Uzasadnienie Powód DC wniósł o zasądzenie na jego rzecz od pozwanego Skarbu Państwa-Dyrektora --- STRONA 2 --- Aresztu Śledczego w na zasadzie art. 77 Konstytucji oraz art. 417 k.c. kwoty 200 000zł. z ustawowymi odsetkami od dnia wydania wyroku oraz o zasądzenie na jego rzecz kosztów procesu. W uzasadnieniu swojego stanowiska powód wskazał, że przebywał w Areszcie Śledczym w kilkakrotnie od 23.05.1996 r. do 02.07.1996 r., od 15.09.1998 r. do 01.06.1999 r., od 25.02.2000 r. do 01.06.2000 r., od 05.01.2002 r. do 24.01.2002 r., od 23.05.2002 r. do 21.002.2003 r., od 25.11.2004 r. do 16.12.2004 r., od 03.07.2005 r. do 04.04.2006 r., od 03.03.2007 r. do 14.06.2007 r., od 10.10.2008 r. do 12.11.2008 r., od 09.12.2008 r. do nadal. Podniósł, że pozwany jest zobowiązany m. in. na podstawie art. 3 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności do zapewnienia skazanym minimalnych warunków bytowych odpowiadającym warunkom zdefiniowanym w przepisach Konwencji. Pozwany nie zapewnił powodowi takich warunków i ponosi odpowiedzialność za nadmierne przeludnienie cel, brak metrażu, nieodpowiednią wentylację cel, nieszczelne okna, nie zapewnienie odpowiedniej ilości środków higieny osobistej, nie zapewnienia bezpieczeństwa osobistego poprzez osadzenie w jednej z osobami o różnym stopniu demoralizacji, dyskryminację przez kierownictwo ochrony za brak przynależności do subkultury, złe i przedmiotowe podejście służby zdrowia. Powód podał, że przebywał w warunkach niehumanitarnych i traktowany był przez to w sposób poniżający. Podniósł, że jako osadzony nie może ponosić konsekwencji niewłaściwej polityki państwa w sferze więziennictwa. Powód wskazał, że doszło do wyrządzenia mu szkody niematerialnej, na podstawie art. 77 Konstytucji może domagać się odszkodowania za szkody wyrządzone przez niezgodne z prawem działanie. Powód wskazał, że na skutek nie zapewnienia mu przez pozwanego właściwych warunków osadzenia, doszło do naruszenia jego godności osobistej (k. 2-3). W piśmie procesowym z dnia 04.05.2010r. powód uzupełniając uzasadnienie pozwu wskazał, że niehumanitarne warunki w Areszcie polegały również na nieodpowiednim zabudowaniu kącika sanitarnego, co pozbawiało go poczucia intymności i prywatności. Powód wskazał, że w związku ze złą wentylacją w celi panuje wilgoć, na ścianach powstają grzyby, co negatywnie może wpływać na stan jego zdrowia. Okna są nieszczelne, co w połączeniu z brakiem odpowiedniego ogrzewania skutkuje niskimi temperaturami w celi. W celi nie ma ciepłej wody, co utrudnia utrzymanie higieny. Kąpiel jest raz w tygodniu, trwa pięć minut, brakuje odpowiedniej liczby natrysków. Środków higieny osobistej nie wystarcza do czasu kolejnego ich wydania. W celach przebywają razem grypsujący i nie grypsujący, osoby nie dbające o higienę i czystość, co skutkuje kwarantanną z powodu świerzeba. Powód podał, że złe traktowanie przez funkcjonariuszy polega na poniżającym traktowaniu w obecności innych osadzonych, częstym i nieuzasadnionym przenoszeniu do innych cel, faworyzowaniu osób grypsujących. Posiłki są co drugi dzień zimne, co zmniejsza ich wartość odżywczą, są mało kaloryczne. Niewłaściwe traktowanie przez służbę zdrowia polega na braku możliwości skorzystania ze skutecznych leków, wydawaniu takich samych leków osadzonym zgłaszającym różne schorzenia. Powód podniósł, że o niekompetencji świadczy fakt, że bez jego wiedzy usunięto mu wyrostek robaczkowy. Pod koniec 2005 roku poddano go w szpitalu przywięziennym operacji usunięcia ciała obcego, ponieważ w ZK w dokonał samouszkodzenia. Podczas wypisywania go ze szpitala dostał kartę informacyjną, że usunięto mu wyrostek. Lekarz wytłumaczył mu, że wycięto go przy okazji, a wyrostek nie jest mu do niczego potrzebny. Powód wskazał ponadto, że w celach panowało przeludnienie, co skutkowało nieodpowiednim ich wyposażeniem, brakiem możliwości swobodnego poruszania się. Po odliczeniu powierzchni zajmowanej przez sprzęty i kącik sanitarny, na cztery osoby pozostawały 2m 2 powierzchni (k. 8-10). W piśmie procesowym z dnia 01.07.2010r. powód doprecyzował żądanie pozwu wskazując, że domaga się zapłaty kwoty 200 000 zł tytułem zadośćuczynienia za doznane krzywdy z ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia pozwu. Jako podstawę prawną żądania wskazał art. 417 k.c. oraz 24 k.c. i 448 k.c. w zw. z art. 110 § 2 k.k.w. Powód przebywał w jedenastu różnych celach, w warunkach przeludnienia, zwłaszcza w celi nr 99, gdzie zamieszkiwało około 20 osadzonych mających dostęp do dwóch kącików sanitarnych. Łóżka w celach były dwu lub trzy poziomowe, nie posiadały odpowiednich zabezpieczeń, często nawet drabiny do wchodzenia na wyższe --- STRONA 3 --- kondygnacje. Naruszona została godność osobista powoda i prawo do intymności. Przeludnienie w celach wpływało na pogorszenie się warunków zdrowotnych i stanu psychicznego powoda (k. 37- 41). Pozwany Skarb Państwa-Dyrektor Aresztu Śledczego w reprezentowany przez Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa wniósł o oddalenie powództwa w całości oraz o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa procesowego na rzecz Skarbu Państwa- Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa. W uzasadnieniu swojego stanowiska powód podniósł zarzut przedawnienia roszczenia powoda na podstawie art. 442 § 1 k.c. w brzmieniu sprzed 10.08.2007r., tj. za okres przed dniem 19 kwietnia 2007r. (data sporządzenia pozwu). Pozwany podniósł, że powód nie przedstawił dowodów na naruszenie dóbr osobistych, ponadto nie wykazał winy pozwanego, samej krzywdy i związku przyczynowego. Działaniom pozwanego nie można przypisać znamion bezprawności, działanie administracji mieściło się w ramach wyznaczonych przez obowiązujący porządek prawny. Pozwany wskazał na treść art. 248 k.c., który pozwalał na umieszczanie osadzonych w szczególnie uzasadnionych przypadkach na czas określony w warunkach, w których powierzchnia w celi na jedną osobę wynosi mniej niż 3m 2 . Pozwany podniósł, że problem przeludnienia występuje w wielu zakładach karnych i aresztach śledczych w skali kraju, ma charakter obiektywny, a państwo podejmuje liczne działania zmierzające do jego zlikwidowania. O fakcie przeludnienia pozwany zawiadamiał sędziego penitencjarnego. W toku wizytacji sędzia penitencjarny nie stwierdzał nie przestrzegania praw osadzonych. Warunki socjalno-bytowe zapewnione powodowi były godziwe, zgodne z przepisami kodeksu karnego wykonawczego i aktów wykonawczych. Cele mieszkalne były wyposażone w odpowiedni sprzęt kwaterunkowy. Kąciki sanitarne były oddzielone od reszty celi konstrukcją z płyt wiórowych o wysokości 140-200 cm, zamknięte drzwiami przesuwanymi lub zasłoną. Urządzenia sanitarne zamontowano tak, aby można było z nich korzystać w sposób nieskrępowany. Osadzeni otrzymywali środki czystości w ilości wynikającej z rozporządzenia z dnia 17.10.2003r. w sprawie warunków bytowych osób osadzonych w zakładach karnych i aresztach śledczych (proszek do szorowania, płyn do mycia naczyń-wydawane co 2 tygodnie, płyn do WC, pasta do podłogi, cele są wyposażone w komplety do zamiatania, ścierki do podłogi). Dodatkowe środki do utrzymania czystości wydaje oddziałowy według zgłoszonych przez wychowawcę potrzeb. Osadzeni otrzymują środki do higieny osobistej w ilości i z częstotliwością wskazaną w rozporządzeniu. Powód ma możliwość zakupu dodatkowych środków higieny osobistej w kantynie. Oświetlenie cel jest zgodne z obowiązującymi normami, cele posiadają wentylację grawitacyjną, odpowiednia do pory roku temperaturę, co najmniej 20 stopni C. Stan techniczny okien jest właściwy, na bieżąco usuwane są ewentualne usterki. Powód ma zapewniony dostęp do zajęć kulturalno-oświatowych, biblioteki, świetlicy, prasy, w celi użytkuje swój własny telewizor. Powód ma zapewniony dostęp do opieki medycznej, zarówno przy wystąpieniu zwykłych dolegliwości, jak również w sytuacji dokonywanych przez siebie wielokrotnych samouszkodzeń, Areszt dysponuje szpitalem więziennym co zapewnia opiekę medyczną przez całą dobę. Osadzeni w jednostce rozmieszczani są w celach zgodnie z normami wynikającymi z art. 82 § 2 k.k.w. oraz art. 110 par. 4 k.k.w. i par. 11 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 25.08.2003r. w sprawie regulaminu organizacyjno-porządkowego wykonywania kary pozbawienia wolności. Powód podczas pobytu w jednostce zawsze przebywał w celach pośród osadzonych o tym samym statusie, przy uwzględnieniu stopnia demoralizacji. Powód nie był dyskryminowany przez kierownictwo działu ochrony za brak przynależności do subkultury więziennej. Powód w okresie pobytu u pozwanego nie złożył żadnej skargi. Kumulatywna ocena warunków bytowych w jednostce, mimo przeludnienia, nie pozwala stwierdzić, że pozwany dopuścił się względem powoda działań bezprawnych. Aby doszło do naruszenia prawa, cierpienia i upokorzenia muszą w każdym razie przekraczać nieunikniony element cierpienia wpisanego w pozbawienie wolności, aby stanowiły naruszenie przepisów, w ty, art. 3 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. --- STRONA 4 --- Pozwany podniósł ponadto, że powód nie wykazał winy pozwanego, a przesłanką odpowiedzialności przewidzianą w art. 448 k.c. jest nie tylko bezprawne, ale i zawinione działanie sprawcy krzywdy. W ocenie pozwanego nie istnieje powiązanie pomiędzy wysokością dochodzonego zadośćuczynienia a rzekomą krzywdą powoda. Roszczenie w tej wysokości nie znajduje uzasadnienia w świetle zasad doświadczenia życiowego i w regułach zdrowego rozsądku. Zadośćuczynienie nie może przekształcić się w źródło swoistego zysku dla osoby, której dobro osobiste zostało naruszone. Powód nie kieruje się dążeniem do zrekompensowania krzywdy powstałej w związku z rzekomym naruszeniem jego dóbr osobistych, ale określonym interesem finansowym. Niezależnie od powyższego, przyznanie powodowi odbywającemu karę pozbawienia wolności jakiegokolwiek zadośćuczynienia pieniężnego naruszałoby elementarne zasady współżycia społecznego określone w art. 5 k.c. oraz elementarne poczucie sprawiedliwości społecznej, stanowiąc tym samym nadużycie prawa podmiotowego (k. 43-56). W piśmie procesowym z dnia 25.08.2010r. pozwany odnosząc się do zarzutu usunięcia powodowi wyrostka robaczkowego bez jego zgody wskazał, że w dniu 04.01.2006 r. powód został poddany operacji usunięcia ciał obcych z kątnicy. Ciała obce z jelita grubego zostały wydobyte przez otwór powstały poprzez usunięcie wyrostka, co podyktowane było względami medycznymi (lepsze i bezpieczniejsze zaopatrzenie chirurgiczne otworu koniecznego do usunięcia ciał obcych oraz wykluczenie możliwości zapalenia wyrostka robaczkowego w wypadku pojawienia się dolegliwości bólowych po zabiegu operacyjnym i profilaktyczne usuniecie wyrostka przy zabiegach operacyjnych w jego okolicy). Powód wyraził zgodę na zabieg, a chirurg wybrał najlepszy i najbezpieczniejszy sposób jego przeprowadzenia. Odnośnie zarzutów powoda dotyczących utrudnienia prawa do ciepłej kąpieli, pozwany wskazał, że prawo to realizowane jest raz w tygodniu i w sposób zgodny z przepisami. W łaźni centralnej jest 14 stanowisk prysznicowych, do łaźni doprowadzanych jest maksymalnie 28 osadzonych – 14 korzysta z łaźni, reszta dokonuje w tym czasie wymiany pościeli i pobiera środki czystości (k. 97-100). Sąd ustalił: Powód przebywał w Areszcie Śledczym w , w związku z odbywaniem kary pozbawienia wolności, w okresach 23.05.1996r. do 02.07.1996r., od 15.09.1998r. do 01.06.1999r., od 25.02.2000r. do 01.06.2000r., od 05.01.2002r. do 24.01.2002r., od 23.05.2002r. do 21.002.2003r., od 25.11.2004r. do 16.12.2004r., od 03.07.2005r. do 04.04.2006r., od 03.03.2007r. do 14.06.2007r., od 10.10.2008r. do 12.11.2008r., od 09.12.2008r. do nadal Podczas pobytu w jednostce powód był umieszczany w różnych celach, między innymi w celach nr 103, 106, 100 i 99.(okoliczności bezsporne). W okresie pobytu powoda w Areszcie Śledczym w występowało przeludnienie. Na dzień 30.03.2007r. stan zaludnienia wynosił około 145,1%, na dzień 26.04.2007r. – 132,4%, na dzień 14.06.2007r. – 134,2%, na dzień 10.10.2008r. – 105,4%, na dzień 12.11.2008r. – 114%, na dzień 15.12.2008r. – 101%, na dzień 16.01.2009r. – 101,4%, na dzień 18.02.2009r. – 101,4%, na dzień 31.03.2009 r. -109,9%, na dzień 07.05.2009r. – 107,8%, na dzień 27.05.2009r. -112,6%, na dzień 01.07.2009 r. – 114%, na dzień 31.08.2009r. -108,5%, na dzień 05.10.2009r. – 103,7%, na dzień 05.11.2009r. -113,2%, na dzień 03.12.2009r. -110,5%. Dyrektor Aresztu informował sędziego penitencjarnego, w oparciu o art. 248 § 1 k.k.w., o sytuacji przekroczenia liczby osadzonych w stosunku do pojemności jednostki, o konieczności umieszczenia osadzonych w celach mieszkalnych w warunkach, w których powierzchnia celi na jedną osobę wynosi mniej niż 3 m 2 , na czas określony, tj. jednego miesiąca (dowód: pisma Dyrektora Aresztu Śledczego w z dnia 30.03.2007r., 26.04.2007r., 14.06.2007r., 10.10.2008r., 12.11.2008r., 15.12.2008r., 16.01.2009r., 18.02.2009r., 31.03.2009r., 07.05.2009r., 27.05.2009r., 01.07.2009r. 31.08.2009r., 05.10.2009r., 05.11.2009r., 03.12.2009r. – k. 57-72). Stan przeludnienia w Areszcie Śledczym w trwał do końca 2009r. ( dowód: zeznania powoda – k.218). --- STRONA 5 --- Powód przebywał zawsze w celach z osadzonymi o tym samym statusie, przy rozmieszczaniu brany był pod uwagę m. in. stopień demoralizacji (dowód: notatka służbowa z dnia 30.03.2010 r. – k. 88). Cele mieszkalne, w których przebywał powód wyposażone były w odpowiedni sprzęt kwaterunkowy zgodnie z rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości z dnia 17.10.2003r. w sprawie warunków bytowych osób osadzonych w zakładach karnych i aresztach śledczych. Każdy z osadzonych w celi, w tym powód, miał swoje łóżko. Powód i pozostali osadzeni otrzymywali środki do utrzymania czystości w celi, w ilościach zgodnych z rozporządzeniem, dodatkowe środki wydawał oddziałowy według zapotrzebowania zgłaszanego przez wychowawców. Powód dysponował w celi przedmiotami do utrzymania czystości, wydawanymi przez oddziałowego według potrzeb zgłoszonych przez wychowawcę (zmiotka, szufelka, miska plastikowa, wiadro, ścierka do podłogi). Powód otrzymywał środki do utrzymania higieny osobistej: mydło, proszek do prania, papier toaletowy, nożyk do golenia, krem do golenia, szczoteczkę do zębów i pastę do zębów (krem, pasta i szczoteczka wydawane przy przyjęciu i następnie według zgłaszanych potrzeb, pozostałe środki jeden raz w miesiącu). Dodatkowe środki powód mógł zakupić w kantynie. Wentylacja w celach była sprawna, umożliwiła właściwą cyrkulację powietrza. Temperatura w celach była odpowiednia do pory roku. W celach jest centralne ogrzewanie z sieci miejskiej (co najmniej 20 stopni C). Okna w celach są drewniane, zamontowane są na nich blendy jako zabezpieczenie techniczno-ochronne (dowód: notatka służbowa z dnia 24.06.2010 r. – k. 84-85, zeznania świadka DM – k. 215-217). Powód przebywał w różnych celach, nawet kilkudziesięciosobowych, np. w celi nr 99, w której wraz z powodem przebywało łącznie około 20-25 osadzonych. Cela ta wyposażona była w dwa kąciki sanitarne. W celi nr 103 łącznie z powodem przebywało około 9-10 osób, w celi nr 100 – również około 9-10 osadzonych. W jednej z cel był tzw. „grzyb” na jednej ze ścian. W tych celach był jeden kącik sanitarny. Kącik sanitarny w celach, w których przebywał powód był oddzielony od reszty pomieszczenia płytami wiórowymi o wysokości około 1,40 m. Wejście do kącika osłonięte było zasłonką lub drzwiami przesuwanymi, co powodowało dyskomfort dla wszystkich przebywających w celi. W chwili obecnej kąciki sanitarne w celach są zabudowane. Proces ich modernizacji trwał od 2008r. (dowód: zeznania powoda – k. 218-221, zeznania SL- k. 190-191, zeznania TD – k. 191, zeznania DM – k. 215 – 216). Powód miał zapewniony dostęp do zajęć kulturalno-oświatowych. Raz w tygodniu powód może wypożyczać książki z biblioteki, do której zapisał się w dniu 15.12.2008r. Ma możliwość korzystania z prasy zwrotnej i gier świetlicowych. Grafik zajęć świetlicowych jest zatwierdzony przez Dyrektora, powód miał możliwość korzystania z tych zajęć. Na prośbę powoda Dyrektor wyraził zgodę na użytkowanie przez powoda w celi własnego odbiornika telewizyjnego (dowód: notatka służbowa z dnia 30.06.2010 r. – k. 87). Powód miał zapewnioną w Areszcie opiekę medyczną, zarówno podczas korzystania z normalnej pomocy medycznej jak i w przypadkach dokonywanych przez siebie samouszkodzeń. Powód był dwukrotnie hospitalizowany w oddziale chirurgiczny, szpitala więziennego znajdującego się przy Areszcie. W dniu 04.01.2006r. powód został poddany operacji usunięcia ciał obcych z kątnicy. Ciała obce z jelita grubego zostały wydobyte przez otwór powstały poprzez usunięcie wyrostka robaczkowego. Powód wyraził zgodę na zabieg. Powód po zabiegu został poinformowany o jego przebiegu. Został również poinformowany o przyczynach usunięcia wyrostka, gdzieś około miesiąca po zabiegu. Zaakceptował ten stan. (dowód: notatka służbowa z dnia 02.07.2010r. – k. 89, notatka służbowa p.o. Dyrektora Szpitala Aresztu Śledczego w z dnia 06.08.2010r. – k. 101, zeznania powoda – k.219). --- STRONA 6 --- Powód nie był dyskryminowany przez funkcjonariuszy więziennych za brak przynależności do subkultury więziennej, ani z żadnego innego powodu. Nie odnotowano żadnych sygnałów świadczących o niewłaściwym zachowaniu funkcjonariuszy w stosunku do powoda (dowód: notatka służbowa z dnia 02.07.2010r. – k. 90). Kąpiele w łaźni centralnej w Areszcie odbywały się zgodnie z zatwierdzonym planem z dnia 30.09.2005r., z którego wynika, że osadzonych doprowadza się do łaźni w grupach nie większych niż 28 osób, zgodnie z wykazem grup spacerowych. Prawo do ciepłej kąpieli realizowane było raz w tygodniu i w sposób zgodny z przepisami. W łaźni centralnej jest 14 stanowisk prysznicowych, do łaźni doprowadzanych jest maksymalnie 28 osadzonych – 14 korzysta z łaźni, reszta dokonuje w tym czasie wymiany pościeli i pobiera środki czystości (dowód: notatka służbowa z dnia 09.08.2010 r. – k. 103, notatka służbowa z dnia 10.08.2010r. – k. 104, zeznania DM – k. 215-217). Ze sprawozdania z wizytacji Aresztu Śledczego przeprowadzonej w dniach 21 i 28 grudnia 2007r. przez sędziego penitencjarnego wynika, że warunku bytowe w tym czasie nie budziły zastrzeżeń, zwrócono uwagę na konieczność modernizacji jednostki (pawilonu penitencjarnego, budynku szpitala i budynku administracji), jednak podkreślono ograniczone środki finansowe pozostające do dyspozycji jednostki, wiek budynków oraz istnienie szkód górniczych. Ogólna ocena pracy wizytowanego Aresztu była pozytywna, nie odnotowano skarg osadzonych co do warunków mieszkaniowych i żywieniowych. Identyczne wnioski odnośnie oceny warunków socjalno-bytowych, pracy funkcjonariuszy, zawarto w sprawozdaniu z wizytacji Aresztu przeprowadzonej w dniach 15-17 października 2008r. oraz w sprawozdaniu z wizytacji przeprowadzonej w dniach 25 i 26.11.2009 r. Zwrócono uwagę w tym ostatnim sprawozdaniu na występowanie przeludnienia na dzień 24.11.2009r. – 110% (dowód: sprawozdanie z wizytacji Aresztu Śledczego w przeprowadzonej w dniach 21 - 28.12.2007 r. – k. 73-75, sprawozdanie z wizytacji Aresztu Śledczego przeprowadzonej w dniach 15 i 17.10.2008r.- k. 76- 80, sprawozdanie z wizytacji Aresztu Śledczego w przeprowadzonej w dniach 25 i 26.11.2009 r. – k. 81-83). Wśród skarg zarejestrowanych przez administrację Aresztu Śledczego w nie ma skarg składanych przez powoda w okresie jego pobytu w jednostce (dowód: notatka służbowa z dnia 01.07.2010r. – k. 86). Stan faktyczny Sąd ustalił w oparciu o dowody powołane powyżej, w części ustalającej uzasadnienia Sąd pominął wnioski dowodowe powoda o przesłuchanie w charakterze świadków AS, ZG, AS i MO albowiem ustalenia poczynione w sprawie dokonane zostały w oparciu o przeprowadzone już w sprawie dowody zaoferowane przez powoda, zgodnie z jego twierdzeniami. Te powołane dalsze wnioski dowodowe powoda, z osobowych źródeł dowodowych, wskazane powyżej, wnioskowane były właśnie na okoliczności tożsame z tymi ustalonymi już w sprawie w ramach podstawy faktycznej żądania powoda. W zakresie wskazanej przez powoda okoliczności dotyczącej zagrożenia bezpieczeństwa w celi zauważyć należy, że jak wynika z zeznań powoda jego wniosek o przeniesienie go do innej celi, został uwzględniony. Uwzględniane były, zgłaszane przez powoda, okoliczności takie jak zapowietrzone kaloryfery, nieszczelne okno, gdyż dokonywano napraw w związku z tymi zgłoszeniami, a w świetle zasad doświadczenia życiowego nie można wykluczyć by konieczność takich napraw się nie powtarzała, są to jednak zdarzenia losowe które nie mogą obciążać pozwanego. To samo dotyczy środków czystości. Powód, gdy występował z --- STRONA 7 --- wnioskiem o dodatkowy ich przydział to jego wnioski były uwzględniane. Dwa z takich wniosków uwzględnione nie były, ale wyjaśniono powodowi, że jest ich brak. Zatem ponownie odwołując się do zasad doświadczenia życiowego, stan chwilowego braku tego rodzaju środków, by dystrybuować je dodatkowo ponad obowiązkowy przydział dla każdego osadzonego, jest możliwy i również nie może obciążać pozwanego. Z zeznań powoda wynika również, że po zapisaniu do lekarza był zawsze przyjmowany. Jego zastrzeżenia budziło natomiast podawanie mu określonych leków. Takie postępowanie lekarza nie ma nic wspólnego z przedmiotowym traktowaniem powoda przez służbę zdrowia. Oznacza tyle, że to lekarz podejmuje działania lecznicze stosownie do diagnozy którą stawia, za które bierze odpowiedzialność, nie zaś pacjent decyduje o tym co mu dolega i jak ma być leczony. W zakresie złego i przedmiotowego traktowania świadek SL oraz świadek T. D wskazali, że w ich ocenie zachowanie funkcjonariuszy było wobec powoda poniżające. Dowód z zeznań świadków służy wykazaniu faktów ( art. 258 k.p.c.), stąd takie zeznania świadków nie mogą stanowią dla Sądu materiału dowodowego, by czynić na ich podstawie ustalenia odnośnie zarzutu powoda złego traktowania go przez funkcjonariuszy. Jako przykład złego i przedmiotowego traktowania przez funkcjonariuszy powód wskazał to że musiał podnieść papierek rzucony przez nich. Nie oceniając prawdziwości tego faktu zauważyć należy, że takie zachowanie, co do zasady, ogólnie niewłaściwe, może naruszać godność osoby do której jest skierowane. Sąd zważył: Żądanie powoda zapłaty zadośćuczynienia oparte było o treść art. 448 k.c. w zw. z art. 23 k.c. i art. 24 k.c. Pełnomocnik powoda wskazywał na art. 417 k.c. jako podstawę odpowiedzialności pozwanego. Mając jednak na uwadze podstawę faktyczną żądania, którą powód wskazał jako naruszenie jego dóbr osobistych, podstawą prawną żądania jest właśnie wyłącznie norma art. 448 k.c. zw. 23 k.c. i art. 24 k.c. W pierwszej kolejności odnieść się trzeba do zarzutu przedawnienia podniesionego przez pozwanego i zauważyć należy, że powód wywodzi swoje roszczenia ze zdarzeń polegających na osadzeniu go w Areszcie Śledczym w od 1996r. do nadal. Z pozwem w sprawie powód wystąpił 20 kwietnia 2010r. Roszczenie o zapłatę zadośćuczynienia pieniężnego za naruszenie dobra osobistego jest roszczeniem majątkowym o naprawienie szkody ( krzywdy) wyrządzonej czynem niedozwolonym i ulega przedawnieniu w świetle art. 117§1 k.c. Roszczenie to ma własny, wynikający z treści art. 442 k.c. reżim przedawnienia. W sprawie zastosowanie ma przepis art.442 k.c. w brzmieniu sprzed nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 16 lutego 2007r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny ( Dz. U. z 2007r. Nr 80, poz.538). Przepis ten w §1 stanowił, że roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym ulega przedawnieniu z upływem lat trzech od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia, jednakże w każdym wypadku roszczenie przedawnia się z upływem lat dziesięciu od dnia, w którym nastąpiło zdarzenie wyrządzające szkodę. Zastosowanie tego przepisu wynika z art. 2 tej powołanej powyżej ustawy. Zestawiając zatem regulację prawną z czasookresem zdarzeń z których powód wywodzi swoje roszczenie stwierdzić należy, że podniesiony przez pozwanego zarzut przedawnienia przyszło uznać za uzasadniony. I tak w zakresie zdarzeń obejmujących osadzenie powoda w różnych okresach od roku 1996 do 1998 roku przedawnienie nastąpiło z uwagi na upływ lat dziesięciu od dnia w którym nastąpiło zdarzenie wyrządzające szkodę. Gdy idzie zaś o osadzenie od 1999r. do 19 kwietnia 2007r. ze względu na upływ lat trzech od dnia w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia. Konkludując, tą część rozważań, Sąd nie podzielił stanowiska strony powodowej, zawartego w --- STRONA 8 --- piśmie z dnia 11 sierpnia 2010r. (k.110 - 111 akt), że roszczenie zgłoszone w sprawie w ogóle nie ulega przedawnieniu i roszczenie, za czas od 1996r. do 19 kwietnia 2007r.jako przedawnione oddalił, bez jego merytorycznej oceny. W zakresie zdarzeń z czasookresu nieprzedawnionego od dnia 20 kwietnia 2007r. dokonać należało merytorycznej oceny żądania powoda. Zgodnie z art. 24 k.c. każdemu czyje dobro osobiste zostało naruszone bezprawnym działaniem, przysługuje uprawnienie do żądania zaniechania tego działania oraz usunięcia skutków naruszenia. Powyższa odpowiedzialność oparta jest na trzech przesłankach: istnienia dobra osobistego, jego naruszenia oraz bezprawności działania. Ciężar udowodnienia pierwszych dwóch przesłanek odpowiedzialności obciąża powoda, natomiast trzecia przesłanka – bezprawność działania – objęta jest wzruszalnym domniemaniem prawnym. Jeżeli powód udowodni naruszenie dobra osobistego, sprawca naruszenia może zwolnić się z odpowiedzialności, jeżeli wykaże brak bezprawności działania. Powód domagał się ochrony swojego dobra osobistego w postaci godności i prawa do intymności w związku z przebywaniem w warunkach bytowych stworzonych przez stronę pozwaną, które nie spełniały podstawowych norm i nie zapewniały godziwych warunków odbywania kary. Istnienie tak określonych przez powoda dóbr osobistych jest oczywiste, rozważenia wymaga czy spełniona została druga przesłanka odpowiedzialności pozwanych – ich naruszenie. Za aktualnie już ugruntowany zarówno w judykaturze (min. J. Panowicz-Lipska „ Majątkowa ochrona dóbr osobistych s.23) jak i orzecznictwie Sądu Najwyższego ( min. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 16 stycznia 1976r., II CR 692/75; OSNCP 1976/11/251 Nowe Prawo 1877/7-8,s.1144-1150; 23 kwietnia 1989r., OSP 1990r., poz. 330 z glosą aprobującą A. Szpunara) należy uznać pogląd, że przy wyjaśnieniu naruszenia dobra osobistego należy posługiwać się kryterium obiektywnym. Przywołane powyżej wywody natury ogólnej, odnieść teraz trzeba do okoliczności faktycznych ustalonych w sprawie, na podstawie dowodów zaoferowanych przez strony procesu. W tym miejscu wskazać należy, że jako podstawę faktyczna uzasadniającą żądanie pozwu, którą to podstawą faktyczną sąd z mocy art. 321 k.p.c. jest związany, powód powołał: nadmierne przeludnienie, nieodpowiednią wentylację cel, nieszczelne okna, nieodpowiednią ilość środków higieny osobistej, zagrożenie bezpieczeństwa osobistego poprzez osadzenie w jednej celi z osobami o różnym stopniu demoralizacji, dyskryminację przez kierownictwo za brak przynależności do subkultury, przedmiotowe podejście służby zdrowia, złe i przedmiotowe traktowanie oraz kącik sanitarny, który nie jest zabudowany. Tak wskazana podstawa faktyczna (k. 214 akt) zwalnia Sąd od analizy przywołanego przez powoda usunięcia mu dodatkowo wyrostka robaczkowego podczas operacji przeprowadzonej po dokonanym przez niego samookaleczeniu. Odnosząc się zatem do tak zakreślonej podstawy faktycznej żądania powoda, stwierdzić trzeba kolejno, co następuje. Na wagę problemu przeludnienia wskazał Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku z dnia 26.05.2008r., sygn. SK 25/07 w którym sformułowano, że kwestia przeludnienia jest o tyle poważna, że może prowadzić do naruszenia standardów postępowania z osobami pozbawionymi wolności, ponadto przeludnienie patologizuje społeczność więzienną, w zatłoczonym zakładzie karnym skazany jest pozbawiony wszelkich elementów intymności. Przebywanie w takich warunkach może spowodować wystąpienie reakcji adaptacyjnej manifestującej się złym samopoczuciem, obniżeniem nastroju, większą skłonnością do popadania w konflikty, itp. Zagadnienie przeludnienia w kontekście naruszenia dóbr osobistych osadzonych było --- STRONA 9 --- przedmiotem analizy orzecznictwa, zarówno krajowego jak i Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. Zarysowały się dwa zasadnicze stanowiska. W ramach pierwszego, już sama wyjątkowo mała powierzchnia pozostająca do dyspozycji pojedynczego więźnia w przeludnionej celi, zwłaszcza, jeżeli więzień przebywa w takich warunkach przez dłuższy czas, rodzi problem na tle zakazu wyrażonego w art. 3 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności. Cierpienie i upokorzenie (by znaleźć się w zakresie działania art. 3 Konwencji) musi przekroczyć nieuchronny element cierpienia i upokorzenia związany z jakąkolwiek formą legalnego traktowania lub karania. Państwo powinno zapewnić, aby osoba była pozbawiona wolności w warunkach zgodnych z poszanowaniem ludzkiej godności, by sposób i metoda stosowania środka w postaci pozbawienia wolności nie poddawały jej cierpieniu lub niedogodnościom o natężeniu przekraczającym nieunikniony poziom cierpienia wpisanego w pozbawienie wolności oraz by biorąc pod uwagę praktyczne wymogi pozbawienia wolności, stan jej zdrowia i samopoczucie były odpowiednio zabezpieczone (tak wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 29.04.2003 r. sygn. 50390/99, z dnia 24.07.2001 r. sygn. 44558/98). Brak środków finansowych w budżecie państwa nie może, co do zasady, usprawiedliwiać złych warunków więziennych, których natężenie występowania oznacza poniżające traktowanie. Nawet jeżeli służba więzienna konkretnej jednostki penitencjarnej nie jest bezpośrednio odpowiedzialna za przeludnienie wynikające z obiektywnych trudności, nie wyklucza to naruszenia przez państwo art. 3 Konwencji. Zgodnie z drugim stanowiskiem, w przypadku oceny, czy doszło do naruszenia dóbr osobistych osadzonego w związku z przeludnieniem, przedmiotem analizy powinna być ocena całokształtu zachowań pozwanego pod kątem wymagań, jakie nałożone zostały na państwo przez art. 40 i 41 ust. 4 Konstytucji, art. 3 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z dnia 04.12.1950r., oraz art. 10 ust. 1 ratyfikowanego przez Polskę Międzynarodowego Paktu Praw Osobistych i Publicznych z dnia 19.12.1966r. Przepisy te zawierają zakaz poniżającego i nieludzkiego traktowania oraz karania, a także nakazują traktowanie w sposób humanitarny osoby pozbawione wolności. Art. 30 Konstytucji stanowi, że przyrodzona i niezbywalna godność człowieka jest nienaruszalna a jej poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem władz publicznych. Godność osobista jest taką sferą osobowości, która konkretyzuje się w poczuciu własnej wartości człowieka i oczekiwaniu szacunku ze strony innych ludzi. Poczucie to, stanowiące istotny element psychiki człowieka, kształtowanej jest przez okoliczności zewnętrzne ( tak wyrok SN z dnia 25.04.1989 r. sygn. I CR 143/89 ). Rozpoznając powództwo należy w świetle tych przepisów ocenić sytuację osadzonego, w jakiej znalazł się w danej jednostce penitencjarnej. Ocenie prawnej podlega skumulowany efekt przeludnienia i warunków takich jak zła sytuacja sanitarna, brak właściwej higieny, brak prywatności przy korzystaniu z urządzeń sanitarnych, zła wentylacja (por. wyrok S.A. w Katowicach z dnia 07.05.2009 r. sygn. I ACa 247/09). Sam fakt nieprzestrzegania metrażu 3 m 2 nie może stanowić, zgodnie z tym poglądem. podstawy odpowiedzialności Skarbu Państwa za naruszenie dóbr osobistych osadzonego. Odpowiedzialność taka zachodziłaby jedynie wówczas, gdyby w konkretnym wypadku skumulowały się jeszcze inne skutki przeludnienia w celach, takie jak złe warunki sanitarne, brak w celach odpowiednich sprzętów, nie zapewnienie dostępu do pomocy medycznej, niehigieniczność, brak prywatności przy korzystaniu z urządzeń sanitarnych itp., które ostatecznie mogłyby prowadzić do naruszenia godności osobistej i być przejawem poniżającego traktowania. Na ten aspekt oceny naruszenia dóbr osobistych w związku z przeludnieniem zwracały uwagę nie tylko sądy polskie, ale również Europejski Trybunał Praw Człowieka, który w swoich orzeczeniach wskazał, że cierpienie i upokorzenie muszą w każdym razie przekraczać nieunikniony element cierpienia wpisanego w pozbawienie wolności, aby stanowiły naruszenie art. 3 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności z dnia 04.12.1950r. (m. in. orzeczenia z dnia 19.04.2003 r. skarga nr --- STRONA 10 --- 28524/95, z dnia 15.07.2002 r., skarga nr 47095/99, z dnia 29.04.2003 r., skarga nr 25664/05). Jak już wskazano, w ramach kształtującego się pierwszego z przytoczonych stanowisk w uzasadnieniu wyroku z dnia 22.10.2009r. Europejski Trybunał Praw Człowieka, odnosząc się m. in. do oceny działań podejmowanych przez państwo polskie mających na celu naprawienie problemów strukturalnych związanych z nadmiernym zatłoczeniem i skutkujących nieodpowiednimi warunkami pozbawienia wolności oraz sytuacji polskiego systemu penitencjarnego w latach 2000-2008 r., przedstawił następującą konkluzję: „Środki pozbawiające osobę wolności mogą często pociągać za sobą nieuchronny element cierpienia i poniżenia. Niemniej jednak, odnośne cierpienie i upokorzenie nie mogą wykraczać poza nieuchronny element cierpienia i upokorzenia związanego z daną formą zgodnego z prawem traktowania lub karania. W kontekście więźniów należy wskazać, iż osoba pozbawiona wolności nie może, przez sam fakt uwięzienia jej, tracić ochrony swych praw gwarantowanych przez Konwencję. Wręcz przeciwnie, osoby pozbawione wolności znajdują się w szczególnie delikatnym położeniu, a organy władzy mają obowiązek je chronić. Na podstawie art. 3 Konwencji, Państwo musi zapewnić, by dana osoba była osadzona w warunkach, które są zgodne z poszanowaniem jej godności ludzkiej, by sposób i metoda wykonywania przedmiotowego środka nie poddawały jej cierpieniu ani trudnościom o intensywności wykraczającej poza nieuchronny poziom cierpienia wpisanego w aresztowanie oraz, zważywszy na praktyczne wymogi pozbawienia wolności, by jej zdrowie i dobrostan były odpowiednio zabezpieczone” ( tak wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 22.10.2009 r., 17885/04, Orchowski v. Polska). Sąd Najwyższy wskazał, że prawo do godnego odbywania kary pozbawienia wolności niewątpliwie należy zaliczyć do katalogu dóbr osobistych podlegających ochronie, a działania naruszające te dobra mogą rodzić odpowiedzialność Skarbu Państwa na podstawie art. 24 k.c Nadmierne zagęszczenie celi może samo w sobie być kwalifikowane jako traktowanie niehumanitarne (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17.03.2010r., II CSK 486/09). Przeludnienia cel nie można usprawiedliwiać dużą liczbą przestępstw czy ograniczoną ilością miejsc w zakładach penitencjarnych. Obowiązkiem Państwa jest takie zorganizowanie systemu penitencjarnego, aby zapewnić szacunek dla godności osób osadzonych i to bez względu na trudności finansowe czy logistyczne. Żadne zasady współżycia społecznego nie mogą usprawiedliwiać wykonywania kary pozbawienia wolności w sposób sprzeczny z prawem, godząc zarazem w dobra osobiste skazanego. Niewątpliwie umieszczenie w celach o powierzchniach mniejszych, niż 3 m2 narusza dobro osobiste w postaci godności ( tak wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 24.11.2010 r., I ACa 881/10, wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 18.11.2010 r., I ACa 870/10). Sąd Apelacyjny w Katowicach w wyroku z dnia 4.11. 2010r. ( sygn. akt IACa 615/10) również wyraził pogląd, że osadzenie w celach, w których metraż na osobę wynosił mniej niż 3m 2 narusza dobra osobiste tej osoby. Ugruntowaniem stanowiska, że sam fakt odbywania przez osadzonego, tymczasowego aresztowania w warunkach przeludnienia, w celi o powierzchni przypadającej na osadzonego mniejszej niż 3m 2 , może stanowić wystarczającą przesłankę stwierdzenia naruszenia jej dóbr osobistych była uchwała Sądu Najwyższego z dnia 18.10.2011r. sygn. III CZP 25/11. Te powołane stanowiska w okolicznościach sprawy nakazują uznać, że przebywanie przez powoda w przeludnieniu, bez cech krótkotrwałości takiego stanu rzeczy, powoduje naruszenie jej godności jako osoby osadzonej. To samo dotyczy przebywania w celi zagrzybiałej. W sprawie naruszone zostało również prawo powoda do intymności. Gdy chodzi o naruszenie godności ze względu na pobyt powoda w celach przeludnionych, nie można przyjąć o obaleniu przez pozwanego domniemania bezprawności działania, skoro w systemie prawnym obowiązują normy o oznaczonej treści, wyznaczające pewne standardy dotyczące powierzchni. Wywołuje to powinność ich przestrzegania, by dopuszczona na ich podstawie czasowość pobytu w celi o powierzchni mniejszej niż 3m 2 dla jednego osadzonego nie przekształciła się, wbrew normie prawnej, w stan ciągłego pobytu przez osadzonego w takich --- STRONA 11 --- warunkach powierzchniowych, gdzie na osadzonego przypada powierzchnia mniejsza niż 3m 2 .Jest naruszeniem godności pobyt w celi zagrzybiałej. Nie można bowiem utożsamiać odbywania kary pozbawienia wolności w warunkach skromnych z odbywaniem jej w takich warunkach, w których bezstronnie nie powinna znajdować się żadna osoba. Jest również naruszeniem prawa do intymności takie zorganizowanie kącika sanitarnego w którym był on zabudowany do wysokości 1,40 m, przy celach przeludnionych z łóżkami piętrowymi. Konkludując tą część rozważań, uznać należało, że doszło do naruszenia godności powoda i jego prawa do intymności, bo z okoliczności powołanych przez powoda w ramach podstawy faktycznej żądania ustalonym zostało, że powód przebywał w Areszcie Śledczym w celach przeludnionych z kącikiem sanitarnym nie zapewniającym intymności oraz w celi z tzw. „ grzybem”. Przepis art. 448 k.c. stanowi, iż w razie naruszenia dobra osobistego sąd może przyznać temu, czyje dobro zostało naruszone, odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę. Nie dokonując analizy poglądów literatury i orzecznictwa, skonstatować należy, że zarysował się pogląd w ramach którego majątkowa ochrona dóbr osobistych przysługuje, gdy bezprawne naruszenie dobra osobistego, zostało przez sprawcę zawinione choćby w najlżejszej postaci winy. Jest też pogląd i taki, że owa przesłanka winy nie jest wymagana ( min. wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia z dnia 4.11.2010r., sygn. akt IACa 615/10). Przyjmując o braku przesłanki winy przy takim jak zgłoszone przez powoda żądaniu, biorąc pod uwagę okoliczności sprawy oraz stopień naruszenia dóbr osobistych powoda (czas przebywania w przeludnieniu za okres nieprzedawniony tj. 20 kwietnia 2007 do 14 czerwca 2007r., od 10 października 2008r. do 12 listopada 2008r. i od 9 grudnia 2008r. do 31 grudnia 2009r. uwzględniając w czasie do 2008r. niedogodności wynikające z korzystania z kącika sanitarnego i pobyt w celi zagrzybiałej), Sąd uznał, że kwotą adekwatną do rozmiaru naruszeń dóbr osobistych powoda będzie kwota 500 zł. W pozostałym zakresie powództwo zostało oddalone. Zadośćuczynienie ma na celu jedynie naprawienie tej części krzywdy, która związana jest z niezgodnym z prawem zwiększeniem uciążliwości odbywania kary pozbawienia wolności. Kwota dochodzona przez powoda wskazywałaby natomiast nie tyle na chęć uzyskania rekompensaty za krzywdę, lecz na dążenie do wzbogacenia się (por. wyrok S.A. w Katowicach z dnia 07.05.2009 r. I ACa 247/09). Pozwany podniósł, że uwzględnienie żądania pozostawać będzie w sprzeczności z zasadami współżycia społecznego ( art. 5 k.c.). Podzielić należy powołane już w części zważającej stanowisko Sądu Apelacyjnego w Poznaniu, że żadne zasady współżycia społecznego nie mogą usprawiedliwiać wykonywania kary pozbawienia wolności w sposób sprzeczny z prawem, godząc zarazem w dobra osobiste osadzonego. O odsetkach ustawowych orzeczono na zasadzie art. 481 § k.c. i art. 455 k.c., zasądzając je od daty wyrokowania. Zobowiązane do zapłaty zadośćuczynienia ma charakter zobowiązania bezterminowego, przekształcenie go w zobowiązanie terminowe może nastąpić w wyniku wezwania wierzyciela (pokrzywdzonego) skierowanego wobec dłużnika do spełnienia świadczenia (art. 455 k.c.) Roszczenie o zadośćuczynienie zależy od indywidualnej oceny okoliczności sprawy, Sąd ustala wysokość zadośćuczynienia według stanu rzeczy istniejącego w chwili zamknięcia rozprawy. Orzeczenie kształtuje - w takiej sytuacji - wysokość zobowiązania, dopiero od tej daty roszczenie staje się wymagalne i dłużnik pozostaje w opóźnieniu ze spełnieniem tego świadczenia. Dlatego też odsetki zasądzono od dnia 08.12.2011 r., w pozostałym zakresie żądanie zapłaty odsetek zostało oddalone. --- STRONA 12 --- O kosztach orzeczono na zasadzie art. 102 k.p.c. biorąc pod uwagę sytuacje majątkowa powoda, który nie ma żadnych dochodów ( oświadczenie powoda o stanie kajakowym k. 13 – 15 akt) oraz na podstawie § 2 ust. 3, § 19 i 20 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28.09.2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348, ze zm.).