Postanowienie IIC 168/12/4 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 5 lutego 2013r. Sąd Okręgowy w Katowicach

--- STRONA 1 --- Sygn. akt IIC 168/12/4 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 5 lutego 2013r. Sąd Okręgowy w Katowicach Wydział II Cywilny w składzie: Przewodniczący: SSO Agata Stankiewicz – Rataj Protokolant: Katarzyna Sacherska po rozpoznaniu w dniu 22 stycznia 2013r. w Katowicach na rozprawie sprawy z powództwa J K przeciwko Skarbowi Państwa – Wojewodzie (…) o zapłatę 1. oddala powództwo; 2. nie obciąża powoda kosztami procesu. Sygn . akt. II C 168/12/4 Uzasadnienie Powód wniósł o zasądzenie od Skarbu Państwa – Wojewody kwoty 200.000,-zł. tytułem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę wyrządzoną 8 października 1948 roku przez władzę komunistyczną Starostwa Miasta C . --- STRONA 2 --- W treści uzasadnienia powód wskazał, iż w toku postępowania IPN sygn. akt. (…) ustalono, iż dnia (…). doszło w stosunku do powoda oraz jego rodziny do popełnienia zbrodni komunistycznej w postaci doręczenia bezprawnej decyzji administracyjnej z dnia 1.10.1948r. pozbawiającej jego oraz jego najbliższych członków rodziny obywatelstwa Państwa Polskiego i natychmiastowej przymusowej deportacji poza granice Polski na wieloletni okres, przy czym deportacja nastąpiła w trybie natychmiastowym, a rodzina nie miała prawa zabrać żadnego mienia ruchomego. W 1992r. Urząd Wojewódzki w B – Wydział Spraw Społecznych decyzją z dnia (…) r. stwierdził nieważność decyzji – orzeczenia Starosty Powiatowego w C nr SP. (…) o pozbawieniu obywatelstwa polskiego i deportacji zawierając stwierdzenie, że decyzja z 1948r., której nieważność stwierdzano w 1992r. wydana była z ,,rażącym naruszeniem prawa’’. Powód wskazał, iż decyzja w ogóle nie dotyczyła jego osoby, gdyż została wydana na nazwisko K , zaś w owym czasie rodzina powoda nosiła nazwisko K . Powód podał, iż pozbawienie obywatelstwa odebranie obywatelstwa, odebranie całej rodzinie wszystkich posiadanych dokumentów tożsamości i umieszczenie w przejściowym obozie deportacyjnym oraz sama deportacja, nie tylko były zbrodnią komunistyczną w rozumieniu art. 2 ustawy o IPN, lecz w ogóle pozbawione były podstawy prawnej. Powód w pozwie zwrócił również uwagę na okoliczność, iż Urząd Wojewódzki w K w dniu 4 maja 1948r. zezwolił na zmianę imienia i nazwiska z K na K . Popełniona w dniu (…). zbrodnia polegała na wtargnięciu funkcjonariuszy PUBP we wczesnych godzinach porannych do miejsca zamieszkania w C przy ul. (…), zatrzymania siłą powoda oraz członków jego rodziny. Nakazano powodowi, a także jego rodzinie zabrania bagażu podręcznego i przymusowego stawienia się w punkcie zbornym przy (…) w C , skąd powód wraz z rodziną został przewieziony do obozu w G , a następnie do N do obozu w K . Następnie ówczesne władze niemieckie przetransportowały go przymusowo do miejscowości W . Powyższe działania związane były również z przymusowym pozbawieniem powoda oraz jego rodziny obywatelstwa polskiego. Ponadto podczas wysiedlenia w dniu 19. 10. 1950r. z głodu oraz z powodu zachorowania na gruźlicę zmarł ojciec powoda. W wyniku zaistniałych zdarzeń powód oraz jego rodzina doznali cierpienia i krzywdy, której nikt do tej pory nie zrekompensował. Ponadto powód podniósł, iż wskutek wysiedlenia w 1948r., zostały naruszone dobra osobiste jego oraz jego rodziny, w postaci pozbawienia wolności, czci, pogwałcenia wizerunku, nietykalności mieszkania, a także narażenia na utratę zdrowia, a nawet życia. Powód podał, że domaga się zadośćuczynienia za doznane w wyniku dokonanej zbrodni komunistycznej krzywdy. Dopiero po otrzymaniu Postanowienia IPN z dnia (…) mógł stwierdzić, iż popełniony w 1948r. czyn był zbrodnią. Fakt ten otworzył mu drogę sądową do dochodzenia zadośćuczynienia, skoro zbrodnie komunistyczne nie ulegają przedawnieniu, podobnie zatem nie powinny ulegać przedawnieniu roszczenia o naprawienie ich skutków. Pozwany - w odpowiedzi na pozew podniósł zarzut przedawnienia wywiedzionego w sprawie --- STRONA 3 --- roszczenia, gdyż powództwo zostało wytoczone zarówno po upływie dziesięcioletniego, liczonego od daty powstania zdarzenia, jak i trzyletniego terminu przedawnienia roszczeń deliktowych określonego w art. 442§ 1 kc.9pozwany omyłkowo wskazał k.p.c.). Powód w momencie wydania wyroku Sądu Wojewódzkiego w B z dnia 30. 05. 1996r. sygn. akt. (…) był w posiadaniu wiedzy, co do poniesionej szkody oraz osoby obowiązanej do jej naprawienia, co decyduje o dacie rozpoczęcia biegu trzyletniego okresu przedawnienia, Roszczenia strony powodowej pozostają przedawnione z uwagi na upływ lat dziesięciu, nawet przy założeniu, iż powód uzyskał faktyczną możliwość dochodzenia zadośćuczynienia po dokonaniu przemian polityczno - ustrojowych w roku 1989. Prokurator Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w K nie znalazł podstaw do ustalenia przesłanek popełnienia zbrodni komunistycznej, umarzając prowadzone śledztwo, wobec czego twierdzenia dotyczące tego rodzaju czynu pozostają nieuzasadnione. Powód wskazał, iż odpowiedzialność odszkodowawcza Skarbu Państwa przed wejściem w życie Konstytucji oparta była na podstawie winy, której istnienie zgodnie z wynikającą z art. 6 kc i art. 232 kpc regułą rozkład ciężaru dowodu, powinna wykazać strona powodowa. Ponadto w odniesieniu do szkód wyrządzonych przez wydanie orzeczenia lub decyzji ustawodawca w art. 418§1 kc zawarł wymóg szczególnego stwierdzenia winy, poprzez wydanie wyroku karnego lub orzeczenia dyscyplinarnego, bądź też uznania jej przez organ przełożony nad sprawcą szkody. Powód nie wykazał faktycznego poniesienia oraz wysokości uszczerbku w przysługujących mu dobrach oraz adekwatnego związku przyczynowego pomiędzy poniesioną szkodą a działaniem pozwanego. Wskazał, że brak jest też podstaw do stwierdzenia pozostałych przesłanek odpowiedzialności odszkodowawczej (k.34 – 26 akt). Sąd ustalił: Powód wraz z rodzicami i starszym bratem został pozbawiony obywatelstwa Państwa Polskiego i dnia (…). przymusowo deportowany poza granice Polski. Deportacja nastąpiła nagle. Rodzina powoda nie mogła zabrać żadnego mienia ruchomego. Dzięki staraniom matki powoda w (…) powrócili oni do Polski. Ojciec powoda zmarł w (…) natomiast brat powoda podjął decyzję by do Polski nie powrócić (dowód: zeznania powoda, k. 104 – 107 akt). Decyzją Urzędu Wojewódzkiego w B z dnia 18 maja 1992r. stwierdzono nieważność decyzji – orzeczenia Starosty Powiatowego w C z dnia 1 października 1948r. o pozbawieniu obywatelstwa Państwa Polskiego rodziny K , gdyż wydana ona została z rażącym naruszeniem prawa (dowód: decyzja Urzędu Wojewódzkiego w B z dnia (…)., k. 7 akt). Postanowieniem z dnia 1 czerwca 2011r. umorzono śledztwo w sprawie bezprawnego pozbawienia wolności A , G , F i J K oraz niedopełnienia obowiązków służbowych w związku z --- STRONA 4 --- postępowaniem w sprawie pozbawienia obywatelstwa Państwa Polskiego A , G , F i J K Przyczynami umorzenia śledztwa było: niewykrycie sprawcy w odniesieniu do przestępstwa z art. 248 par. 2 k.k. i przedawnienie karalności przestępstwa z art. 286 par. 1 k.k. ( dowód: postanowienie z dnia 1 czerwca 2011r., sygn. akt (…), k. 8 – 11 akt). Dnia (…) do Sądu Wojewódzkiego w B wpłynął pozew matki powoda przeciwko Skarbowi Państwa – Wojewodzie B o zapłatę kwoty 199 880zł. tytułem odszkodowania za ruchomości bezprawnie zajęte na skutek decyzji o pozbawieniu powoda i jego rodziny obywatelstwa Państwa Polskiego. J K został w sprawie tej ustanowiony przez matkę jej pełnomocnikem. W toku tego procesu matka powoda zmarła. Do procesu po stronie powodowej wstąpił powód i jego brat jako następcy prawni G W . Wyrokiem z dnia 30 maja 1996r. zasądzono od pozwanego na rzecz powoda i jego brata solidarnie kwotę 23 608zł., umorzono postępowanie odnośnie kwoty 20 700zł. i powództwo oddalono w pozostałej części. Orzeczono również o kosztach procesu. Wyrok stał się prawomocny z dniem 20 czerwca 1996r. (dowód: akta Sądu Wojewódzkiego w B , sygn. akt (…) a w nich dokumenty: pozew, k. 2 -4 akt, pełnomocnictwo, k. 19 akt, postanowienie o stwierdzeniu nabycia praw do spadku po G. W , k. 64 akt, wyrok z dnia 30 maja 1996r., k.139 i 143 akt). Stan faktyczny Sąd ustalił na podstawie dowodów powołanych powyżej, w części ustalającej uzasadnienia. Sąd zważył: Powód roszczenie swoje oparł na instytucji naruszenia dóbr osobistych. Pozwany zarzucił przedawnienie roszczenia. Podniósł również zarzuty merytoryczne. Odnosząc się do zarzutu przedawnienia wskazać należy co następuje. Obecnie odpowiedzialność z tytułu naruszenia dóbr osobistych regulują przepisy art. 23 k.c., art. 24 k.c. oraz art. 448 k.c. Z mocy art. XXVI ustawy z dnia 23 kwietnia 1964r. Przepisy wprowadzające kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 94) do stosunków prawnych powstałych przed dniem wejścia w życie kodeksu cywilnego stosuje się prawo dotychczasowe. Kodeks cywilny wszedł w życie z dniem 1 stycznia 1965r. W pierwszej kolejności zauważyć trzeba, że normy art. 23 k.c. i art. 24 k.c. stanowią odpowiednik poprzednio obowiązującego art. 11 przepisów ogólnych prawa cywilnego, który mimo bardzo krótkiego ujęcia w istocie stwarzał niemal identyczny stan prawny. Istotna różnica polegała na tym, że w art. 24 k.c. inaczej unormowany jest ciężar udowodnienia faktów (art. 6 k.c.) wykazujących bezprawność działania. Dalsza różnica dotyczy aktualności ochrony już w przypadku samego tylko zagrożenia (art. 24 par. 1 k.c.), jako zaś ostatnią różnicę wymienić należy to, że art. 24 par. k.c. --- STRONA 5 --- wymienia środki ochronnych w zasadzie taksatywnie, gdy art. 11 p.o.p.c., wymieniał tylko przykładowo jedno z roszczeń ochronnych, a mianowicie roszczenie o zaniechanie. Przepisy ogólne prawa cywilnego w art. 105 – 117 regulowały instytucję prekluzji i przedawnienia. Przepisy te z mocy art. XIII Przepisów wprowadzających kodeks cywilny stały się terminami przedawnienia w rozumieniu kodeksu cywilnego. W sprawie powód nie wystąpił z roszczeniem o charakterze niemajątkowym, a z tym o charakterze majątkowym, stąd do roszczenia o charakterze majątkowym odwołać się trzeba do Kodeks zobowiązań, który zawierał normy art. 165 i 166. Przewidywały one możliwość ( art. 165 par.1) przyznania zadośćuczynienia alternatywnie poszkodowanemu lub „instytucji przezeń wskazanej”. Marginalnie zauważyć w tym miejscu należy, że normy te jednak znacznie różnią się od obowiązującego art. 448 k.c. Zgodnie z art. 283 par. 1. z upływem lat trzech ulegają przedawnieniu wierzytelności z tytułu naprawienia szkody, wyrządzonej czynem niedozwolonym. Termin ten liczy się od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie, obowiązanej do odszkodowania (par.2). W każdym razie wierzytelność przedawnia się z upływem lat dwudziestu od dnia spełnienia czynu, wyrządzającego szkodę (par.3). Jeżeli natomiast szkoda wynikła ze zbrodni lub występku, wierzytelność ulega przedawnieniu dwudziestoletniemu, licząc od dnia popełnienia przestępstwa (par.4). Przepis art. XXXV przepisów wprowadzających kodeks cywilny, normuje zagadnienie, jakie przepisy o przedawnieniu należy stosować do roszczeń powstałych przed dniem 1 stycznia 1965r., ale w tym dniu jeszcze nie przedawnionych. W sprawie wobec normy art. 283 par 3 i 4 kodeksu zobowiązań roszczenie powoda nie uległo przedawnieniu, stąd należy stosować w sprawie zarówno przepisy art. 117 - 125 k.c. jak i przepisy szczegółowe o terminach przedawnienia dotyczące poszczególnych instytucji prawa cywilnego, w sprawie zatem art. 442 k.c. wobec brzmienia art. 2 ustawy z dnia 16 lutego 2007r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 80 poz. 538). Przedawnienie roszczeń deliktowych, wyraża się w poddaniu tego przedawnienia oddziaływaniu dwojakiego rodzaju terminów krótszego trzyletniego, liczonego a tempore scientiae od momentu dowiedzenia się przez poszkodowanego o szkodzie i o osobie odpowiedzialnej do jej naprawienia, oraz dłuższego dziesięcioletniego odmierzanego a tempore facti od wystąpienia zdarzenia wyrządzającego szkodę. Sąd rozpoznający niniejsza sprawę opowiada się za poglądem wyrażonym przez Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 11 października 1996r. III CZP 76/96 (publ. OSNC 1997/2/16), że biorąc pod uwagę prawdę historyczną odnoszącą się do okresu rządów władz komunistycznych w Polsce, zachodzi potrzeba wyjaśnienia, czy przyczyną opóźnienia dochodzenia od Skarbu Państwa --- STRONA 6 --- odszkodowania stanowiły wyłącznie okoliczności zależne od osób poszkodowanych, czy też w grę wchodził stan rzeczy wskazujący na istnienie powszechnej przeszkody o charakterze obiektywnym, faktycznie uniemożliwiającym skorzystanie przez poszkodowanych z wymiaru sprawiedliwości. Innymi słowy stan obiektywny wywołany warunkami politycznymi o powszechnym zasięgu oddziaływania. Przyjmując, że najpóźniej z dniem 4 czerwca 1989r. ustały przeszkody określone jako stan siły wyższej uniemożliwiające skuteczną ochronę praw z chwilą ich ustania i zgodnie z art. XXXV pkt 1 przepisów wprowadzających Kodeks cywilny, do skutków zmian umożliwiających ponowny bieg terminu przedawnienia stosuje się art. 124 par.1 k.c. Powód jako okoliczność dla której wystąpił z roszczeniem wskazał to, że nie było wcześniej takiego narzędzia prawnego, (czemu przeczy powołana powyżej argumentacja prawna), bo gdyby była to profesjonalny pełnomocnik, który reprezentował go w sprawie przed Sądem Wojewódzkim w B poinformowałby powoda o niej. Powód nie kwestionował zatem tego iż znany mu był sam fakt powstania szkody, osoba sprawcy oraz związek przyczynowy pomiędzy działaniem sprawcy i powstałą szkodą. Z tych względów uznać należało, że roszczenie powoda uległo przedawnieniu już z uwagi na upływ terminu trzyletniego. Przyjmując najbardziej korzystny dla powoda termin rozpoczęcia biegu przedawnienia, z momentem prawomocności wyroku Sądu Wojewódzkiego w B , roszczenie powoda przedawnieniu uległo z dniem 20 czerwca 1999r. godz 24 00 . Z uwagi na upływ terminu dziesięcioletniego roszczenie powoda uległo przedawnieniu z dniem (…) . Bez znaczenia pozostaje zatem stanowisko powoda, że dopiero po otrzymaniu postanowienia IPN mógł stwierdzić iż czyn popełniony w 1948r. był zbrodnią. Już tylko dla porządku dodać trzeba, że w literaturze przedmiotu wskazuje się że rozpoczęcie biegu przedawnienia jest niezależne od świadomości uprawnionego, co do przysługującego mu roszczenia ( System Prawa Prywatnego, tom 2, Prawo cywilne – część ogólna, pod red. Z. Radwańskiego str. 572 i powołana tam literatura oraz orzecznictwo Sądu Najwyższego – wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 lutego 1991r., III CRN 500/90, OSNCP 1992,Nr 7 – 8, poz. 137). W orzecznictwie wyrażony został pogląd, że sąd może wyjątkowo nie uwzględnić upływu przedawnienia dochodzonego roszczenia, jeżeli podniesienie przez dłużnika zarzutu przedawnienia nastąpiło w okolicznościach objętych hipotezą art.5 k.c., tzn. nosi znamiona nadużycia prawa. Stosując powołany przepis trzeba mieć oczywiście na względzie jego szczególny charakter wynikający z użycia w nim klauzul generalnych. Z tej przyczyny dla oceny, czy zarzut przedawnienia nie nosi znamion nadużycia prawa, konieczne jest rozważenie charakteru dochodzonego roszczenia, przyczyn opóźnienia i jego nie nadmierności (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 kwietnia 2003r. I CKN 204/01 LEX nr 78814). Powołanie się przez dłużnika na przedawnienie roszczenia jest działaniem w granicach --- STRONA 7 --- prawa i zgodnym z prawem. Podniesienie takiego zarzutu jest uprawnieniem dłużnika (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 lutego 2000r., III CKN 594/98, V CSK 327/06). Dłużnikowi, który zgłosił zarzut przedawnienia można postawić zarzut naruszenia zasad współżycia społecznego tylko w wyjątkowych i rażących okolicznościach (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 listopada 2003r. V CK 399/02 LEX nr 175965). Aby w danym wypadku można było przyjąć, że podniesienie zarzutu przedawnienia jest nie do pogodzenia z zasadami współżycia społecznego, musi zostać w szczególności wykazane, iż bezczynność wierzyciela w dochodzeniu roszczenia była usprawiedliwiona wyjątkowymi okolicznościami. Istotne znaczenie dla oceny zarzutu przedawnienia z punktu widzenia zasad współżycia społecznego może mieć zwłaszcza czas opóźnienia w dochodzeniu roszczenia (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 czerwca 2000r. III CKN 522/99, LEX nr 51563). Sądowi znany jest pogląd, że art. 5 k.c. stanowi jedynie uzupełnienie porządku prawnego wynikającego z norm prawnych i celem jego nie jest deregowanie lub modyfikowanie przepisów obowiązującego prawa. W konsekwencji może on być stosowany jedynie subsydiarnie, w razie wykazania okoliczności przemawiających za jego zastosowaniem. Sąd rozważał zatem, czy skorzystanie przez pozwanego z uprawnienia do uchylenia się od zaspokojenia zgłoszonego roszczenia z uwagi na upływ terminu przedawnienia nie pozostaje w sprzeczności z treścią art. 5k.c. W sprawie, żadna z okoliczności wskazanych w literaturze przedmiotu i orzecznictwie, uzasadniających zastosowanie normy art. 5 k.c. nie zaszła, skoro raz jeszcze odwołując się do zeznań powoda wyjaśnił, że przyczyną dla której wystąpił z niniejszym procesem w roku 2012 było to, że nie było wcześniej takiego narzędzia prawnego. Konkludując, podniesiony przez pozwanego zarzut przedawnienia uznać należało za skuteczny, stąd powództwo oddalono, bez merytorycznej jego oceny. O kosztach procesu Sąd orzekł na podstawie art. 102 k.p.c. zgodnie z którym w wypadkach szczególnie uzasadnionych sąd może nie obciążać strony przegrywającej proces jego kosztami. Do szczególnie uzasadnionych wypadków zalicza się charakter żądania poddany pod osąd Sądu. Powód dochodził zadośćuczynienia w związku z poczuciem krzywdy doznanej od organów Państwa, stąd uznać należało, że ten charakter żądania uzasadnia zastosowanie powołanego art. 102 k.p.c. Już tylko dla porządku dodać trzeba, że argumentacja powołana co do przedawnienia żądania powoda, pozostaje aktualne również gdyby żądanie powoda oparte było o treść przepisów prawa, regulujących deliktową odpowiedzialność odszkodowawczą.