Wyrok II KRN 244/92

--- STRONA 1 --- Glosa do wyroku SN z dnia 27 stycznia 1993 r., II KRN 244/92. Teza glosowanego wyroku wywołuje wątpliwości. Jest to kolejne orzeczenie Sądu Najwyższego dotyczące kwestii zmiany kwalifikacji prawnej czynu w postępowaniu rewizyjnym i nadzwyczajnorewizyjnym (1 ) . W orzeczeniu wyrażono pogląd, że możliwe jest skazanie oskarżonego przez sąd rewizyjny lub SN rozpoznający rewizję nadzwyczajną, na podstawie surowszego przepisu niż ten, za który został on skazany przez sąd I instancji, ale takie poprawienie błędnej kwalifikacji prawnej czynu powinno być dokonane z pełnym respektowaniem prawa oskarżonego do obrony, w tym z jego i jego obrońcy udziałem na rozprawie, a w sytuacji, w której dotyczyłoby to oskarżonego pozbawionego wolności - konieczne byłoby zarządzenie sprowadzenia go na rozprawę (art. 401 kpk). Przytoczone stanowisko Sądu Najwyższego koresponduje z poglądem doktryny w tej kwestii, zgodnie z którym kwalifikację prawną można zawsze zmieniać w toku procesu, jednak z obowiązkiem zachowania przepisanych rygorów procesowych (2 ) . Jednocześnie - stosownie do art. 346 kpk - dodaje się - że w postępowaniu jurysdykcyjnym w pierwszej instancji zmiana kwalifikacji prawnej wymaga uprzedzenia o tym stron procesowych, które stawią się na rozprawę i umożliwienia im ustosunkowania się do tej zmiany - jeśli zmiana ta ma znaczenie dla nich, zwłaszcza dla obrony oskarżonego. Ze względu na treść art. 407 i 462 kpk zasady te należy stosować również w postępowaniu rewizyjnym i nadzwyczajnorewizyjnym (3 ) . Sąd Najwyższy - w glosowanym wyroku - akcentując dopuszczalność zmiany kwalifikacji prawnej czynu tylko w razie obecności oskarżonego, bez względu na fakt czy odpowiada on z wolnej stopy, czy jest pozbawiony wolności, oraz jego obrońcy zwrócił uwagę na potrzebę zagwarantowania oskarżonemu realnego prawa do obrony, by mógł on się ustosunkować do nowej (w tym wypadku surowszej) kwalifikacji prawnej. Ta zasadnicza myśl glosowanego wyroku, podkreślająca konieczność zagwarantowania oskarżonemu prawa do obrony w związku ze zmianą kwalifikacji prawnej SN zasługuje na akceptację. Jednakże może pojawić się wątpliwość, czy ten słuszny co do zasady pogląd SN ma w pełni uzasadnienie w unormowaniach przewidzianych w kpk. Po pierwsze, Sąd Najwyższy eksponując konieczność obecności na rozprawie nadzwyczajnorewizyjnej i rewizyjnej oskarżonego i jego obrońcy nie ustosunkował się do treści art. 400 kpk, zezwalającego na prowadzenie rozprawy mimo nieobecności stron poza prokuratorem i sytuacjami wskazanymi w art. 70 § 2 i art. 71 kpk, związanymi z obroną obligatoryjną. Artykuł 400 § 2 kpk zezwala na przeprowadzenie rozprawy mimo braku potwierdzenia zawiadomienia strony o rozprawie, jeżeli stawił się obrońca lub pełnomocnik. Koniecznym warunkiem, od którego spełnienia zależy możliwość przeprowadzenia rozprawy rewizyjnej (nadzwyczajnorewizyjnej) mimo niestawiennictwa stron i braku potwierdzenia zawiadomienia strony, oprócz obecności obrońcy lub pełnomocnika, jest dokonanie przez sąd prawidłowego zawiadomienia stron o terminie rozprawy (argument z art. 102 § 1 kpk). Tak więc można stwierdzić, że norma przewidziana w art. 400 § 2 kpk stanowi wyjątek od ogólnej reguły przewidzianej w art. 102 § 2 kpk, w myśl której czynności nie przeprowadza się, jeżeli osoba uprawniona nie stawiła się, a brak jest dowodu, iż została o niej powiadomiona. Stawiennictwo obrońcy lub pełnomocnika przełamuje w tym wypadku zakaz wprowadzony przez art. 102 § 2 zd. 1 kpk. W tym miejscu trzeba dodać, że z naruszeniem art. 102 § 2 kpk i art. 400 § 1 kpk będziemy mieli do czynienia wówczas, gdy sąd rewizyjny (nadzwyczajnorewizyjny) rozpozna sprawę mimo nieobecności oskarżonego i obecności na rozprawie jego obrońcy, jeżeli nieobecność oskarżonego była usprawiedliwiona i wyraził on wolę uczestniczenia w rozprawie (argument z art. 102 § 2 zd. 2 kpk) (4 ) . Sąd Najwyższy podkreślając konieczność obecności oskarżonego i jego obrońcy na rozprawie rewizyjnej pominął fakt, że art. 346 kpk, który na podstawie art. 462 kpk ma odpowiednie zastosowanie w postępowaniu nadzwyczajnorewizyjnym, nakazuje pouczać tylko strony obecne (podkr. - I. N.) na rozprawie. W sytuacji, gdy nieobecność strony wynika z jej woli, odpada konieczność zapewnienia przez sąd obecności stron na rozprawie celem wywiązania się z obowiązku pouczenia o możliwej zmianie kwalifikacji prawnej. Pojawia się zarazem wątpliwość, w jaki sposób sąd mógłby wyegzekwować stawiennictwo stron, skoro mają prawo a nie obowiązek być na niej obecne. Powołanie się na instytucję przymusowego doprowadzenia nie jest w tym wypadku możliwe (zob. art. 66 § 2, 208, 236, 304 § 2, 323, 329, 242 § 2 kpk). Ponadto brak jest podstaw, by zarządzać przymusowe doprowadzenie oskarżonego, który odpowiada z wolnej stopy i którego obecność na rozprawie rewizyjnej (nadzwyczajnorewizyjnej) nie jest obowiązkowa, tylko celem pouczenia go o ewentualnej zmianie kwalifikacji prawnej czynu, nawet gdy to ma znaczenie dla jego obrony. Autor: Nowikowski Ireneusz Rodzaj: glosa Notka bibliograficzna: Glosa krytyczna Glosa do wyroku SN z dnia 27 stycznia 1993 r., II KRN 244/92. Opublikowano: OSP 1994/5/92 --- STRONA 2 --- Wydaje się, że nie jest uzasadnione twierdzenie SN, jakoby w tym wypadku konieczna była obecność na rozprawie oskarżonego i jego obrońcy. Obaj ci uczestnicy procesu mają prawo, a nie obowiązek obecności na rozprawie rewizyjnej (nadzwyczajnorewizyjnej). Można zatem przyjąć, że w sytuacji, gdy w postępowaniu nadzwyczajnorewizyjnym (rewizyjnym) stawi się tylko obrońca, mimo iż oskarżony został prawidłowo o terminie rozprawy zawiadomiony, to dla zachowania normy przewidzianej w art. 346 kpk wystarczy jedynie uprzedzenie obrońcy o ewentualnej zmianie kwalifikacji prawnej (5 ) . Zgodzić się natomiast trzeba z poglądem Sądu Najwyższego, że w sytuacji, gdy oskarżony jest pozbawiony wolności, to sąd przewidując możliwość zmiany kwalifikacji prawnej czynu winien zarządzić sprowadzenie oskarżonego na rozprawę (art. 401 kpk). W tym bowiem wypadku nieuczestniczenie nie jest rezultatem świadomego aktu woli oskarżonego, lecz następstwem swoistej „siły wyższej” w postaci pozbawienia go wolności decyzją stosownego organu procesowego. Fakt pozbawienia wolności oskarżonego sam przez się nie powinien powodować ograniczenia przysługującego mu prawa do obrony przez pozbawienie go prawa do wypowiedzenia się odnośnie możliwej zmiany kwalifikacji. Po drugie, jeśli w całości zaaprobujemy tezę SN, to może pojawić się pytanie, dlaczego zastrzeżono tylko udział oskarżonego w rozprawie, celem dania mu możliwości wypowiedzenia się na temat ewentualnej zmiany kwalifikacji prawnej czynu, a pominięto potrzebę zagwarantowania obecności innych stron? Wzgląd na poszanowanie zasady równości stron przemawiałaby za umożliwieniem udziału również innym stronom, np. oskarżycielowi posiłkowemu. Można przypuszczać, że w sprawie niniejszej pokrzywdzony nie działał jako strona na etapie postępowania jurysdykcyjnego i dlatego SN w glosowanym orzeczeniu skoncentrował się na konieczności zagwarantowania tylko oskarżonemu i jego obrońcy możności ustosunkowania się do nowej kwalifikacji prawnej. W przeciwnym bowiem wypadku należałoby uznać, iż teza Sądu Najwyższego została sformułowana za wąsko. Po trzecie, zaakceptowanie w całości stanowiska SN mogłoby podważyć możliwość stosowania art. 404 kpk. Mianowicie sąd dostrzegając, przy rozpoznawaniu rewizji albo rewizji nadzwyczajnej, potrzebę poprawienia z urzędu kwalifikacji prawnej czynu w trybie art. 404 kpk, powinien uprzedzić o tym strony obecne na rozprawie, dając im tym samym prawo wypowiedzenia się w tej kwestii (6 ) . Jeśli przyjmiemy, że w konkretnej sprawie zachodziłaby konieczność poprawienia z urzędu kwalifikacji (co z uwagi na treść art. 404 kpk jest dla sądu obligatoryjne), to przy zaakceptowaniu w pełni stanowiska Sądu Najwyższego wyrażonego w glosowanym wyroku można dojść do wniosku, iż spełnienie tego obowiązku byłoby uzależnione od obecności na rozprawie rewizyjnej oskarżonego i jego obrońcy. Sprowadzając to rozumowanie do skrajności można byłoby twierdzić, że zastosowanie art. 404 kpk byłoby niemożliwe, gdyby na rozprawę nie stawił się oskarżony i jego obrońca, mimo że zostali prawidłowo o terminie rozprawy powiadomieni. Tym samym przez fakt niestawiennictwa zostałoby uniemożliwione dokonanie przez sąd korekty kwalifikacji. Tak więc w postępowaniu rewizyjnym (nadzwyczajnorewizyjnym) zmiana kwalifikacji prawnej czynu byłaby uzależniona od spełnienia dodatkowego warunku, nie znanego przed sądem pierwszej instancji, a sprowadzającego się do konieczności obecności na rozprawie oskarżonego i jego obrońcy. Ze względu na treść art. 346 kpk i art. 400 kpk wywołuje to wątpliwości. Po czwarte, powstaje wątpliwość, czy pogląd, zawarty w glosowanym wyroku, nie pozostaje w pewnym stopniu w sprzeczności z dotychczas wypracowanym przez Sąd Najwyższy stanowiskiem w kwestii sposobu realizowania przez sąd pouczenia o możliwej zmianie kwalifikacji prawnej czynu na etapie postępowania rewizyjnego (nadzwyczajnorewizyjnego). Mianowicie w uchwale pełnego składu Izby Karnej z dnia 26 lutego 1965 r. VI KO 7/64 czytamy, że doręczenie oskarżonemu odpisu rewizji zwykłej lub nadzwyczajnej, wniesionej na jego niekorzyść a domagającej się zastosowania do czynu oskarżonego surowszej kwalifikacji prawnej i niekorzystnej dla niego zmiany orzeczenia o karze, czyni bezprzedmiotowym stosowanie przepisu art. 324 § 2 dkpk (7 ) (stanowiącego odpowiednik obecnego art. 346 kpk - przyp. autora). W wyroku z dnia 10 lutego 1970 r., wydanym w sprawie V KRN 435/69 Sąd Najwyższy stwierdził, że uchwała ta jest również aktualna pod rządem obecnie obowiązującego kpk (8 ) . Stanowisko to jest na ogół aprobowane w doktrynie na gruncie dkpk i obecnego kpk (9 ) . Odmienny pogląd reprezentował A. Kaftal, który uważał, że uprzedzenie o zmianie kwalifikacji winno następować w drodze postanowienia składu orzekającego, a nie tylko przez samo wniesienie np. rewizji nadzwyczajnej (10 ) . Należy zauważyć, że Sąd Najwyższy nie wypowiedział się wprost, iż konieczne jest pouczenie na rozprawie nadzwyczajnorewizyjnej o możliwości zmiany kwalifikacji, zaś doręczenie oskarżonemu i jego obrońcy odpisu rewizji nadzwyczajnej nie czyni zadość informacji w tym względzie, lecz zaakcentował jedynie niezbędność zapewnienia na rozprawie obecności oskarżonego i jego obrońcy, celem umożliwienia im wypowiedzenia się odnośnie proponowanej, nowej kwalifikacji. Wydaje się jednak, że gdyby tylko tak dosłownie rozumieć stanowisko SN, to pogląd ten nie jest w pełni przekonywający. Oskarżony i obrońca mają bowiem możność ustosunkowania się do zmiany kwalifikacji, bez potrzeby stawienia się na rozprawę. Mogą to uczynić w pisemnej odpowiedzi na rewizję (art. 398 § 2 kpk). Skoro zaś Sąd Najwyższy tak silnie akcentuje potrzebę obecności oskarżonego i jego obrońcy na rozprawie, to wydaje się, że widzi tym samym potrzebę pouczenia oskarżonego na rozprawie rewizyjnej (nadzwyczajnorewizyjnej) o ewentualnej zmianie kwalifikacji prawnej, niezależnie od tego, iż przez fakt doręczenia odpisu rewizji został on już poinformowany o możliwej zmianie. Nie negując słuszności takiego rozwiązania, należy stwierdzić, że stanowi ono odstępstwo od dotychczas wypracowanego kierunku orzecznictwa SN w tej kwestii. Na marginesie należy zauważyć, że w związku z glosowanym wyrokiem wyłaniają się inne interesujące kwestie z zakresu prawa karnego procesowego i materialnego, lecz ze względu na brak miejsca zostały pominięte. --- STRONA 3 --- (1 ) Zob. np.: uchwałę pełnego składu Izby Karnej z dnia 26 lutego 1965 r. VI KO 7/64 (OSNKW 1965/4 poz. 35); wyrok składu 7 sędziów z dnia 12 maja 1960 r. V K 189/60 (OSNK 1961/1 poz. 4); wyrok składu 7 sędziów z dnia 10 lutego 1970 r. V KRN 435/69 (OSNKW 1970/7-8 poz. 75); wyrok składu 7 sędziów z dnia 16 marca 1984 r. RNw 2/84 (OSNGP 1985/3 poz. 41). Zob. również wcześniejsze orzeczenia nie publikowane, przytoczone w pracach: J. Bafia: Uprzedzenie stron w myśl art. 324 § 2 kpk (Kwestie wybrane) Nowe Prawo 1963/4-5 str. 448-449; A. Kaftal: Zmiana kwalifikacji prawnej czynu na tle orzecznictwa SN, Państwo i Prawo 1962/8-9 str. 382. (2 ) M. Cieślak: Polska procedura karna, Warszawa 1984, str. 303. (3 ) M. Cieślak: Polska procedura karna, Warszawa 1984, str. 304-305; M. Cieślak, Z. Doda: Kierunki orzecznictwa Sądu Najwyższego w zakresie postępowania karnego (lata 1984-1985), Warszawa 1987, Biblioteka Palestry, str. 119; zob. też wyrok składu 7 sędziów z dnia 16 marca 1984 r. RNw 2/84 (OSNGP 1985/3 poz. 41). (4 ) Tak SN w wyroku z dnia 20 kwietnia 1974 r. V KRN 45/74 (OSNKW 1974/7-8 poz. 148). (5 ) Tak też H. Kempisty: Zmiana kwalifikacji prawnej, Palestra 1960/7-8 str. 41. (6 ) Tak J. Bafia, J. Bednarzak, M. Flemming, S. Kalinowski, H. Kempisty, M. Siewierski: Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 1976, str. 630; A. Kaftal: Glosa do uchwały SN z dnia 25 lutego 1960 r. VI KO 112/59 (OSPiKA 1962/7-8 str. 488); K. Marszał: Glosa do wyroku SN z dnia 21 sierpnia 1975 r. Rw 155/75 (OSPiKA 1976/9 poz. 161). Odmienne stanowisko wyraził w tej kwestii SN w uchwale pełnego składu Izby Karnej z dnia 26 lutego 1965 r. VI KO 7/64 (OSNKW 1965/4 poz. 35, teza 3). W orzeczeniu tym stwierdzono, że przepis art. 387 dkpk (odpowiednik obecnego art. 404 kpk) nie uzależnia poprawienia wadliwie zastosowanej kwalifikacji prawnej od uprzedzenia stron przewidzianego w przepisie art. 324 § 2 dkpk (obecny art. 346). Pogląd ten spotkał się z krytyką w piśmiennictwie - zob. J. Haber: Glosa do uchwały całej Izby Karnej z dnia 26 lutego 1965 r. VI KO 7/64 (PiP 1966, str. 1099-1100); A. Kaftal: Glosa do uchwały pełnego składu Izby Karnej z dnia 26 lutego 1965 r. VI KO 7/64 (Nowe Prawo 1965/11 str. 1351). (7 ) OSNKW 1965/4 poz. 35. (8 ) OSNKW 1970/7-8 poz. 75. (9 ) Tak J. Bafia: Uprzedzenie stron w myśl art. 324 § 2 kpk (Kwestie wybrane). Nowe Prawo 1963/4-5 str. 448-449; J. Haber: Glosa do uchwały całej Izby Karnej..., str. 1099; H. Kempisty: Zmiana kwalifikacji prawnej, Palestra 1960/7-8 str. 40-41; S. Kalinowski, M. Siewierski: Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 1966, str. 478; M. Cieślak, Z. Doda: Przegląd orzecznictwa SN w zakresie postępowania karnego przed sądami wojskowymi za rok 1970, Wojskowy Przegląd Prawniczy 1971/2 str. 268; A. Kafarski: Przegląd orzecznictwa SN z zakresu postępowania karnego za rok 1970, Nowe Prawo 1972/12 str. 1845. (10 ) A. Kaftal: Zmiana kwalifikacji prawnej czynu..., str. 382; zob. też tego autora: O zmianie kwalifikacji prawnej czynu de lege ferenda, Wojskowy Przegląd Prawniczy 1962/4 str. 540-541.