Postanowienie II CSK 721/2010

--- STRONA 1 --- Wyrok Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 19 października 2011 r. II CSK 721/2010 LexPolonica nr 3876662 Przepis art. 6 k.c. określa negatywne konsekwencje, wynikające, w myśl prawa cywilnego, z nieudowodnienia przez stronę faktów, z których wywodzi ona skutki prawne, traktuje zatem o materialnoprawnym aspekcie rozkładu ciężaru dowodu. Nie jest natomiast objęty jego zakresem regulacji aspekt procesowy, wyrażający się także w tym, czy strona wywiązała się z obowiązku udowodnienia faktów, z których wywodzi określone skutki prawne. Z uwagi na to zarzut naruszenia art. 6 k.c. nie może być skutecznie uzasadniany naruszeniem zasady swobodnej oceny dowodów, jak też uchybieniem przez stronę obowiązkowi dowodzenia. Orzeczenie dotyczy: Dz.U.1964.16.93: art. 6 Orzeczenie zostało powołane w sprawach: I ACa 1477/2012, I ACa 157/2013, I ACa 907/2012, I ACa 966/2012, W orzeczeniu powołano sprawy: III CZP 25/2011, I PK 182/2010, IV CSK 335/2010, II CSK 486/2009, II CSK 372/2009, Sprawa 17885/04, III CSK 338/2008, I CSK 363/2008, II CSK 293/2007, Sprawa 37213/02, Sprawa 205/02, V CSK 431/2006, Sprawa 73786/01, Sprawa 62208/00, SK 49/2003, Sprawa 46004/99, Sprawa 40907/98 SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący) SSN Bogumiła Ustjanicz (sprawozdawca) SSA Agnieszka Piotrowska Protokolant Anna Wasiak Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Sławomira S. przeciwko Skarbowi Państwa - Aresztowi Śledczemu w Ł. o zapłatę, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 19 października 2011 r., skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego w Ł. z dnia 5 sierpnia 2010 r. (…), uchyla zaskarżony wyrok w zakresie rozstrzygnięć objętych punktami I, III i IV oraz II w odniesieniu do oddalenia w całości apelacji powoda i przekazuje sprawę w tej części Sądowi Apelacyjnemu w Ł. do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego. Uzasadnienie Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny w Ł. zmienił wyrok Sądu Okręgowego w Ł. z dnia 19 lutego 2010 r. którym zasądzono na rzecz powoda Sławomira S. od pozwanego Skarbu Państwa - Aresztu Śledczego w Ł. kwotę 3000 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 16 czerwca 2008 r. oddalono powództwo w pozostałej części i nie obciążono go kosztami postępowania, w ten sposób, że oddalił powództwo, oddalił apelację powoda i nie obciążył go kosztami postępowania apelacyjnego. Rozstrzygnięcie to oparte zostało na następujących ustaleniach i wnioskach: W okresie od 7 listopada 2007 r. do 23 października 2008 r. powód był osadzony w Areszcie Śledczym w Ł., przebywał w pięciu różnych celach. Cztery spośród nich o numerach 23, 89, 106, --- STRONA 2 --- 116 miały powierzchnię około 12 m2 i przebywało w nich zwykle pięciu osadzonych, chociaż bywały także krótkie okresy, w których były w nich cztery osoby. Wszystkie cele były wyposażone w wymagane przepisami sprzęty, poza brakiem drugiego stolika, co było zgodne z wolą osadzonych, którzy nie chcieli większego ograniczenia przestrzeni. Wobec tego posiłki musiały być spożywane na zmianę przy stoliku, a także na łóżku albo na stołku. W oknach założone były blendy, które zapewniały dopływ światła i wentylację. Osadzeni narzekali zarówno na niedostatek światła, jak i niewystarczającą wentylację. W toku kontroli stwierdzano, że w celach zapewnione są wymagania dotyczące wentylacji jak i oświetlenia, tak dziennego, jak i sztucznego. Po przeprowadzeniu remontu w każdej celi wydzielono kącik czystości i toaletę, przez oddzielenie od części sypialnej płytą HDF, do wysokości 2,20 m, a drzwiczek do wysokości 1,5 m, co wynika z konieczności obserwacji cel. Spełnia to warunki higieniczne na minimalnym poziomie, ale także warunki bezpieczeństwa. Powód otrzymywał w przepisanej ilości środki czystości i środki higieniczne. Z uwagi na konflikty z innymi osadzonymi przenoszono powoda do celi izolacyjnej o mniejszej powierzchni. Dolegliwości gastryczne powoda były przyczyną korzystania z wizyt lekarskich, otrzymywania wymaganej pomocy. Korzystał także z usług dentystycznych, za wyjątkiem protezowania. Powód nosił posklejane plastrami okulary. Wielokrotnie naruszał regulamin, kopał w drzwi, był agresywny i wulgarny, dokonywał samookaleczeń, nie podporządkowywał się poleceniom funkcjonariuszy, szarpał się z nimi, za co był karany. Otrzymywał należne mu świadczenia oraz pomoc medyczną. Sąd Apelacyjny uznał, że warunki pobytu powoda w Areszcie Śledczym były zgodne z przepisami, za wyjątkiem normy powierzchni przypadającej na jedną osobę, a sam fakt odbywania kary izolacyjnej w warunkach przeludnienia nie stanowi o naruszeniu jego dobra osobistego. Powołał się na poglądy wyrażane w orzecznictwie Sądu Najwyższego, wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 maja 2008 r. SK 25/2007 (OTK ZU 2008/4A poz. 62), jak też Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, wskazujące, że cierpienie i upokorzenie związane z uwięzieniem, mogą przemawiać za naruszeniem art. 3 Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, jeśli przekroczą nieunikniony element cierpienia wpisanego w pozbawienie wolności. Dokonana przez powoda krytyka warunków odbywania kary oparta jest na wyidealizowanym wzorcu, który nie występuje nawet w warunkach wolnościowych. Ujemne doznania osadzonych, wynikające z obcowania z toaletą muszą ustąpić przed nadrzędną wartością, jaką jest bezpieczeństwo zdrowia i życia człowieka. W odniesieniu do tego zarzutu obalone zostało domniemanie bezprawności działań pozwanego. Przyczyną czasowego przeludnienia w niektórych celach były szczególne okoliczności, związane z przeprowadzanymi remontami cel w latach od 2002 do 2007 i koniecznością dochowania zasad przewidzianych rejonizacją, a zatem niezawinione przez pozwanego. Powód przebywał w tej jednostce penitencjarnej przez okres niespełna roku, a w warunkach przeludnienia przez czas sześciu miesięcy, przy czym poszczególne okresy trwały: jeden dzień, kilka dni, 23 dni, 30 dni, a najdłuższy, ciągły okres obejmował trzy miesiące. Powód nie wykazał, że skarżył się na te warunki administracji Aresztu, czy też sędziemu penitencjarnemu. Subiektywne odczucia powoda związane z naruszeniem jego godności nie zostały obiektywnie zweryfikowane. Postawa powoda oraz okazywany poziom wrażliwości dają podstawę do przyjęcia, że przejściowe niedogodności nie naruszyły sfery jego odczuć psychicznych. Na odbywanie przez powoda kary pozbawienia wolności nie nałożyły się, poza przeludnieniem, żadne dolegliwości, które wykraczały poza te konieczne, łączące się z osadzeniem. Nawet jeśli do naruszenia jego dóbr osobistych doszło, to w nieznacznym zakresie, który nie uzasadnia przyznania zadośćuczynienia pieniężnego. Powód powołał w skardze kasacyjnej obie podstawy przewidziane w art. 398[3] § 1 k.p.c. Naruszenie prawa materialnego łączy z niewłaściwym zastosowaniem art. 110 § 2 w związku z art. 248 § 1 k.k.w., polegającym na nierozważeniu, czy wystąpił szczególnie uzasadniony wypadek, pozwalający pozwanemu na osadzenie powoda w celi, w której powierzchnia na jednego osadzonego była mniejsza niż 3 m2, ponieważ samo powołanie się na występujące przeludnienie, bez wskazania jego przyczyn, nie usprawiedliwia odstępstwa od normy powierzchniowej. Nie może stanowić takiego usprawiedliwienia powołanie się na generalny remont, skoro powód osadzony został w listopadzie 2007 r. Błędna wykładnia art. 24 k.c. w związku z art. 448 k.c., art. 3 --- STRONA 3 --- Konwencji oraz art. 40 i 41 Konstytucji polega na przyjęciu, że samo osadzenie w przeludnionych celach nie stanowi bezprawnego naruszenia dóbr osobistych powoda w postaci godności, prawa do prywatności i nie zasługuje na ochronę prawną przez zasądzenie zadośćuczynienia pieniężnego, podczas gdy już samo niedopełnienie tego wymagania wykracza poza dolegliwość związaną z odbywaniem kary. Ponadto przeludnienie powoduje pogorszenie pozostałych warunków socjalno- bytowych i nie sprzyja resocjalizacji skazanego. Niewłaściwe zastosowanie art. 110 § 2 k.k.w. w związku z art. 448 k.c., art. 3 Konwencji oraz art. 40 i 41 Konstytucji polega na niedostosowaniu warunków socjalno-bytowych w celi do nadmiernej ilości osadzonych, w sposób niewpływający na obniżenie tych warunków. W ramach podstawy naruszenia przepisów postępowania skarżący podniósł, że sprzecznie z art. 233 k.p.c. w związku z art. 6 k.c. przyjął Sąd Apelacyjny, że szczególnymi względami sankcjonującymi stan przeludnienia był generalny remont i brak możliwości przeniesienia osadzonych do innych jednostek penitencjarnych, podczas gdy remont miał jedynie na celu poprawę warunków bytowych w celach i w niewielkim jedynie zakresie mógł dotyczyć pobytu powoda. Wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Pozwany wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Nie zasługiwał na podzielenie zarzut naruszenia przez Sąd Apelacyjny przepisów postępowania. Stosownie do art. 398[3] § 3 k.p.c. nie mogą być podstawą skargi kasacyjnej zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów, a Sąd Najwyższy, zgodnie z art. 398[13] § 2 k.p.c., jest związany ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego wyroku. Nie zostały wymienione w art. 398[3] § 3 k.p.c. przepisy postępowania, których powołanie jest wyłączone, ale ugruntowany został w orzecznictwie Sądu Najwyższego pogląd, że należy do nich przepis art. 233 k.p.c., który wprost odnosi się do kryteriów oceny dowodów i ich mocy wiążącej (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 maja 2009 r. III CSK 338/2008 LexPolonica nr 2551000; wyrok z dnia 13 stycznia 2010 r. II CSK 372/2009 LexPolonica nr 2127347; wyrok z dnia 19 maja 2011 r. I PK 182/2010 LexPolonica nr 2619106; z dnia 24 maja 2011 r. III PK 72/2010 niepubl.). Przepis art. 6 k.c. określa negatywne konsekwencje, wynikające, w myśl prawa cywilnego, z nieudowodnienia przez stronę faktów, z których wywodzi ona skutki prawne, traktuje zatem o materialnoprawnym aspekcie rozkładu ciężaru dowodu. Nie jest natomiast objęty jego zakresem regulacji aspekt procesowy, wyrażający się także w tym, czy strona wywiązała się z obowiązku udowodnienia faktów, z których wywodzi określone skutki prawne. Z uwagi na to zarzut naruszenia art. 6 k.c. nie może być skutecznie uzasadniany naruszeniem zasady swobodnej oceny dowodów, jak też uchybieniem przez stronę obowiązkowi dowodzenia (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 7 listopada 2007 r. II CSK 293/2007 LexPolonica nr 2423339; z dnia 11 marca 2009 r. I CSK 363/2008 LexPolonica nr 2326989; z dnia 10 lutego 2011 r. IV CSK 335/2010 OSNC 2011/C poz. 59). Prawo do odbywania kary pozbawienia wolności w godnych warunkach mieści się w jednym z podstawowych dóbr osobistych, którym jest godność człowieka. Dobro to podlega ochronie przewidzianej w art. 24 i art. 448 k.c., art. 30, art. 40 i art. 41 ust. 4 Konstytucji, art. 3 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (Dz. U. 1993 r. Nr 61 poz. 284, dalej - Konwencja), art. 7 i 10 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych, otwartego do podpisu w Nowym Jorku dnia 19 grudnia 1966 r. (Dz. U. 1977 r. Nr 38 poz. 167). Uregulowania te wskazują, że nikt nie może być poddany torturom ani nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu i karaniu, a każdy pozbawiony wolności powinien być traktowany w sposób humanitarny. Legły one również u podstaw ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny wykonawczy (Dz. U. 1997 r. Nr 90 poz. 557 ze zm.) - art. 1. Warunki odbywania kary pozbawienia wolności określone zostały w art. 110 § 2 k.k.w., który przewiduje, że powierzchnia celi mieszkalnej, przypadająca na jednego skazanego wynosi nie mniej niż 3 m2. Z kolei art. 248 k.k.w., obowiązujący do czasu wejścia w życie, z dniem 6 grudnia 2009 r. ustawy z dnia 9 października 2009 r. o zmianie ustawy - Kodeks karny wykonawczy (Dz. U. 2009 r. Nr 190 --- STRONA 4 --- poz. 1475) przewidywał, że w szczególnie uzasadnionych wypadkach dyrektor zakładu karnego lub aresztu śledczego może umieścić osadzonych na określony czas, w warunkach, w których powierzchnia w celi na jednego osadzonego wynosi mniej niż 3 m2. Przepis ten został uznany przez Trybunał Konstytucyjny, wyrokiem z dnia 26 maja 2008 r. SK 25/2007 (OTK ZU 2008/4A poz. 62) za niezgodny z art. 40, art. 41 ust. 4 i art. 2 Konstytucji. Trybunał stwierdził, że wprowadzone powołanym przepisem odstępstwo od zasady określającej minimum powierzchni w celi mieszkalnej, nie określało o ile ta powierzchnia może być mniejsza, nie precyzowało czasu, na jaki może nastąpić umieszczenie w mniejszej celi, posługując się jedynie pojęciem „ określonego czasu” , jak też zawierało jedynie ogólną formułę „ szczególnie uzasadnionych wypadków” . Ustawowo dozwolone odejście od minimalnych wymagań, dotyczących powierzchni celi, powinno być konkretne i ściśle określone, w stopniu gwarantującym jednolitą wykładnię i stosowanie. Nadmierne zagęszczenie w celi może samo w sobie być kwalifikowane jako traktowanie niehumanitarne. W orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka na tle wykładni art. 3 Konwencji do warunków odbywania kary pozbawienia wolności, które osiągnęły poziom nieludzkiego i poniżającego traktowania zaliczano czasokres trwania takich warunków, następstwa psychiczne i fizyczne, płeć wiek i stan zdrowia osadzonego, a skrajny brak przestrzeni w celi zaliczany był do elementów, które zawsze należy brać pod uwagę i który może stanowić główną przesłankę przy ocenie zgodności konkretnej sytuacji z warunkami objętymi tym przepisem, zaś przesłankę wystarczającą w przypadku rażącego przeludnienia. Przyjmowano, że nie można zapewnić godnego traktowania o powierzchni mniejszej niż 3 m2 na jednego osadzonego (por. wyroki w sprawach ze skarg: wyrok z dnia 6 marca 2001 r. Sprawa 40907/98 Dougoz przeciwko Grecji LexPolonica nr 399346; wyrok z dnia 16 czerwca 2005 r. Sprawa 62208/00 Labzov przeciwko Rosji LexPolonica nr 390963; wyrok z dnia 9 marca 2006 r. Sprawa 73786/01 Cenbauer przeciwko Chorwacji LexPolonica nr 403912; wyrok z dnia 29 marca 2007 r. Sprawa 205/02 Frolov przeciwko Rosji LexPolonica nr 1771954; wyrok z dnia 21 czerwca 2007 r. Sprawa 37213/02 Kantyrew przeciwko Rosji LexPolonica nr 1462982; wyrok z dnia 22 października 2009 r. Sprawa 17885/04 Orchowski przeciwko Polsce LexPolonica nr 2089978 i wyrok z dnia 9 listopada 2004 r. Sprawa 46004/99 Sikorski przeciwko Polsce LexPolonica nr 2352601). Wskazuje to na dokonywanie oceny kumulatywnie, przy uwzględnieniu wszystkich warunków odbywania kary izolacyjnej, z zastrzeżeniem, że zasadniczym kryterium tej oceny stanowi powierzchnia celi jako silna wskazówka do stwierdzenia naruszenia Konwencji. W orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. wyroki z dnia 28 lutego 2007 r. V CSK 431/2006 OSNC 2008/1 poz. 13 i z dnia 17 marca 2010 r. II CSK 486/2009 Krakowskie Zeszyty Sądowe 2010/11 poz. 35 oraz uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 18 października 2011 r. III CZP 25/2011 Biuletyn Sądu Najwyższego 2011/10) za właściwy kierunek interpretacji przepisów, mających zastosowanie przy rozpoznawaniu spraw o roszczenia; z naruszenia godności człowieka pozbawionego wolności, przyjęto wykładnię prokonstytucyjną i biorącą pod uwagę orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. Ocena zgłaszanego roszczenia dokonywana być powinna na podstawie wszystkich okoliczności konkretnej sprawy, obejmujących wszelkie elementy, które tworzą warunki odbywania kary pozbawienia wolności, jak powierzchnię pomieszczenia przypadającego na jedną osobę, dostęp do światła i powietrza, infrastrukturę sanitarną, warunki spania i spożywania posiłków, możliwość przebywania poza celą, potrzebę brania pod uwagę indywidualnych cech osadzonego (wiek, stan zdrowia) oraz czas trwania nieodpowiedniego traktowania. Nie oznacza to jednak, że w konkretnej sprawie nie może dojść do uznania, że decydujące znaczenie ma jeden czynnik oceniany samodzielnie, niezależnie od pozostałych, z powodu jego wagi jako przyczyny naruszenia godności człowieka. Do takich czynników może być zaliczone umieszczenie osadzonego w celi o powierzchni mniejszej niż 3 m2 na jedną osobę, ponieważ dochodzi do ograniczenia minimalnego standardu, co z reguły stanowi istotną przesłankę naruszenia godności osoby pozbawionej wolności, a nawet może przybierać postać poniżającego i niehumanitarnego traktowania. Przebywanie w celi o powierzchni mniejszej niż minimum wyznaczone ustawowo może stanowić wystarczającą przesłankę stwierdzenia naruszenia dóbr osobistych osadzonego. Nie oznacza to jednak, że zawsze, bezwzględnie i automatycznie należy kwalifikować je jako naruszenie tych dóbr, bo uwzględnione być mogą w konkretnej sprawie także inne istotne okoliczności faktyczne, jak chociażby czas przebywania w tych niewłaściwych warunkach (por. uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 18 października 2011 r. III CZP 25/2011 OSNC 2012/2 poz. 15). --- STRONA 5 --- Każde naruszenie dóbr osobistych jest bezprawne, chyba że pozwany wykaże istnienie okoliczności wyłączających bezprawność jego działania. Przyjmowane było w przywołanym orzecznictwie Sądu Najwyższego oraz wyroku Trybunału Konstytucyjnego, że do czasu pozostawania w porządku prawnym art. 248 k.k.w. pozwany mógł wykazywać, że ograniczenie powierzchni celi, dopuszczalne na podstawie tego przepisu, wywołane było „ szczególnie uzasadnionym wypadkiem” , w znaczeniu konkretnym i nadzwyczajnym, na ściśle określony i niezbyt długi okres. Ocena przyczyn tego wypadku powinna być dokonywana ze szczególną wnikliwością. Zmiana treści art. 110 k.k.w., polegająca na dodaniu przepisów § 2a, § 2b i § 2c, wprowadzona od dnia 6 grudnia 2009 r. konkretyzuje wymagania decyzji dyrektora jednostki penitencjarnej, dopuszczającej czasowe ograniczenie powierzchni w celi mieszkalnej oraz tryb odwoławczy. Podzielane w rozpoznawanej sprawie wskazówki interpretacyjne przemawiają za zasadnością zarzutu błędnej wykładni art. 24 k.c. w związku z art. 448 k.c. i art. 3 Konwencji oraz art. 40 i art. 41 ust. 4 Konstytucji, polegającej na przyjęciu, że nie jest wystarczający dla stwierdzenia naruszenia godności osobistej powoda sam fakt odbywania kary pozbawienia wolności w warunkach przeludnienia. Umieszczenie osadzonego w celi o powierzchni na jedną osobę mniejszej niż 3 m2, a zatem poniżej minimalnego poziomu gwarantowanego przepisem art. 110 § 2 k.k.w. oraz sugerowanego w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, stanowi z reguły poważną przesłankę naruszenia godności. Niedostatek tej powierzchni w rozpoznawanej sprawie był czynnikiem, który miał decydujące znaczenie dla stwierdzenia naruszenia godności osobistej. Nie zostało w miarodajny sposób rozważone przez Sąd Apelacyjny jakie są konsekwencje naruszenia wymagania dotyczącego powierzchni cel mieszkalnych, w tym także, czy i w jaki sposób wpłynęło ono na pozostałe warunki pobytu w nich przez powoda. Zakładając nawet, że wymagania dotyczące oświetlenia, miejsca do jedzenia i spania, wentylacji oraz infrastruktury sanitarnej były zgodne z założonymi parametrami, to rozpatrzenia wymagało, czy we właściwym stopniu mogły być również udziałem powoda, czy istniała możliwość swobodnego poruszania się w celach, skoro osadzeni zrezygnowali ze stolika, z uszczerbkiem dla swobodnego spożywania posiłków, żeby zyskać na przestrzeni. Nie ma też stanowiska Sądu Apelacyjnego dotyczącego wpływu przebywania w warunkach przeludnienia na zachowanie powoda, możliwości pobytu poza celą, czy i co mogło rekompensować panującą w niej ciasnotę. Nie zostało rozważone, czy były warunki do elementarnej chociaż prywatności, przy uwzględnieniu konieczności zapewnienia warunków bezpieczeństwa. Podnoszone przez pozwanego agresywne zachowania powoda, jeśli były jedynie przejawem sprzeciwu wobec nieuchronności odbycia kary nie mogą być łączone z następstwami ciasnoty w celi. Nie można odmówić słuszności zarzutowi naruszenia art. 110 § 2 w związku z art. 248 k.k.w. przez jego niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że niezapewnienie w celi minimalnej powierzchni na jednego osadzonego, określonej w tym przepisie, nie miało wpływu na godne realizowanie kary izolacyjnej i nie stanowiło o naruszeniu dobra osobistego powoda. Przewidziane w art. 24 § 1 k.c. domniemanie bezprawności naruszenia dóbr osobistych może być obalone, jeśli zostaną wykazane przez pozwanego okoliczności wyłączające bezprawność jego działania, nie zaś braku jego winy. Nie można podzielić stanowiska Sądu Apelacyjnego, że pozwany wypełnił spoczywający na nim obowiązek. Powołane przez niego przyczyny przeludnienia w postaci prowadzenia generalnego remontu w celach w latach 2002 do 2007 i problemów z przenoszeniem osadzonych do innych jednostek penitencjarnych nie spełniają przesłanek „ szczególnie uzasadnionego wypadku” w omówionym już rozumieniu ani wymagań obejmujących wydanie decyzji w przedmiocie umieszczenia powoda w celi o mniejszej powierzchni na wskazany, niezbyt długi czas. Niezależnie od tego, że okres osadzenia powoda w zasadzie nie mógł być łączony z remontem, to i samego remontu, prowadzonego przez długi okres, nie można traktować jako wypadku nagłego i niemożliwego do przewidzenia. Kwestia zaś rejonizacji i przenoszenia osadzonych należała do stałego zakresu zadań także i tej jednostki penitencjarnej, w której przebywał powód. W powoływanej już uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 18 października 2011 r. III CZP 25/2011 (OSNC 2012/2 poz. 15) przyjęte zostało zapatrywanie, podzielane w --- STRONA 6 --- rozpoznawanej sprawie, że odpowiedzialność Skarbu Państwa na podstawie art. 448 k.c. za krzywdę wyrządzoną naruszeniem dóbr osobistych przez umieszczenie osadzonego w celi o powierzchni mniejszej niż 3 m2 na jedną osobę nie zależy od winy pozwanego. Wynikający z art. 77 ust. 1 Konstytucji i art. 417 k.c. obowiązek naprawienia szkody wyrządzonej przez niezgodne z prawem działanie władzy publicznej obejmuje także szkodę niemajątkową, o której mowa w art. 448 k.c. Z uwagi na to, że źródłem odpowiedzialności pozwanego jest szkoda, pozostająca w normalnym związku przyczynowym z wykonywaniem władzy publicznej, to odpowiedzialność ta oparta jest na przesłance bezprawności wskazanej w art. 77 ust. 1 Konstytucji i nie jest uzależniona od winy organu władzy publicznej. Użyte w art. 448 k.c. sformułowanie „ sąd może przyznać temu, czyje dobro osobiste zostało naruszone, odpowiednią sumę pieniężną tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę” nie oznacza fakultatywności przyznania tego zadośćuczynienia. Wskazać należy na przyjęte w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 7 lutego 2005 r. SK 49/2003 (OTK ZU 2005/2A poz. 13) rozumienie znaczenia tego zwrotu, odnoszonego do funkcji kompensacyjnej zadośćuczynienia. Wskazuje ono, że jeśli sąd stwierdzi, że krzywda została wyrządzona przez naruszenie dobra osobistego, to powinien określić jej rozmiar i skutki, ustalić, czy możliwe jest jej naprawienie w drodze niepieniężnej oraz czy zachodzi potrzeba naprawienia jej w drodze zadośćuczynienia pieniężnego. W takim wypadku jest obowiązany określić kwotę, która byłaby w tym zakresie odpowiednia. Swoboda decyzyjna sądu dotyczy rozmiaru kwoty zadośćuczynienia, w odniesieniu do którego możliwe jest rozważanie zmniejszenia go, stosownie do ewentualnych zarzutów pozwanego, które mogłyby wpływać na zakres jego odpowiedzialności. Z powyższych względów zaskarżony wyrok podlegał uchyleniu na podstawie art. 398[15] § 1 k.p.c., a sprawa przekazaniu do ponownego rozpoznania. W oparciu o art. 108 § 2 w związku z art. 391 § 1 i art. 398[21] k.p.c. rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego pozostawione zostało orzeczeniu końcowemu. Uchwała Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 18 października 2011 r. III CZP 25/2011 LexPolonica nr 2626302 Biuletyn Sądu Najwyższego 2011/10 Izba Cywilna Biuletyn Sądu Najwyższego 2011/11 Izba Cywilna Biuletyn Sądu Najwyższego 2012/2 OSNC 2012/2 poz. 15 Palestra 2011/11-12 str. 133 www.sn.pl Umieszczenie osoby pozbawionej wolności w celi o powierzchni przypadającej na osadzonego mniejszej niż 3 m2 może stanowić wystarczającą przesłankę stwierdzenia naruszenia jej dóbr osobistych. Odpowiedzialność Skarbu Państwa na podstawie art. 448 k.c. za krzywdę wyrządzoną tym naruszeniem nie zależy od winy. Orzeczenie dotyczy: Dz.U.1997.78.483: art. 77 ust. 1, Dz.U.1993.61.284: art. 3, Dz.U.1964.16.93: art. 417 § 1; art. 448 Orzeczenie zostało powołane w sprawach: I ACa 375/2013, I ACa 307/2013, I ACa 1381/2012, V ACa 32/2013, IV CSK 587/2012, III CSK 232/2012, I ACa 1238/2012, I ACa 1314/2012, I ACa 482/2012, I ACa 1212/2012, I ACa 1159/2012, I ACa 1284/2012, II CSK 382/2012, I ACa 1181/2012, V ACa 655/2012, I CSK --- STRONA 7 --- 289/2012, II CSK 265/2012, I CSK 248/2012, II CSK 51/2012, IV CSK 603/2011, I ACa 633/2012, I CSK 489/2011, V CSK 85/2011, V CSK 21/2011, V CSK 113/2011, V CSK 489/2010, II CSK 721/2010 W orzeczeniu powołano sprawy: II CSK 486/2009, Sprawa 17885/04, III CZP 31/2008, SK 25/2007, II CSK 269/2007, Sprawa 37213/02, Sprawa 205/02, V CSK 431/2006, Sprawa 62208/00, SK 49/2003, Sprawa 40653/98, K. 20/2002, Sprawa 50390/99, SK 18/2000, Sprawa 40907/98 Przewodniczący: Prezes SN Tadeusz Ereciński. Sędziowie: SN Teresa Bielska-Sobkowicz, SN Irena Gromska-Szuster, SN Jacek Gudowski, SN Grzegorz Misiurek, SN Tadeusz Wiśniewski, SN Mirosława Wysocka (sprawozdawca). Sąd Najwyższy na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 18 października 2011 r., przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej Jana Szewczyka, po rozstrzygnięciu zagadnienia prawnego przedstawionego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego we wniosku z dnia 30 marca 2011 r. BSA V-4110-2/11, „ Czy umieszczenie osadzonego w celi o powierzchni przypadającej na jedną osobę mniejszej niż 3 m2 stanowi naruszenie dóbr osobistych i czy przesłanką zadośćuczynienia, o którym mowa w art. 448 k.c., jest w takim wypadku tylko bezprawność, czy także wina?” podjął uchwałę. Uzasadnienie Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego na podstawie art. 60 § 1 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. 2002 r. Nr 240 poz. 2052 ze zm.) wniósł o rozstrzygnięcie przez skład siedmiu sędziów Sądu Najwyższego występujących w orzecznictwie rozbieżności w wykładni prawa. Dotyczą one tego, czy umieszczenie osadzonego w przeludnionej celi, w której powierzchnia na jednego osadzonego jest mniejsza niż 3 m2, może być uznane samo w sobie, bez uwzględnienia innych uciążliwości, za naruszenie dóbr osobistych osadzonego, oraz tego, czy przesłanką zadośćuczynienia przewidzianego w art. 448 k.c. jest tylko bezprawne, czy jednocześnie zawinione naruszenie dóbr osobistych polegające na umieszczeniu osadzonego w przeludnionej celi. Na uzasadnienie twierdzenia o utrzymującej się rozbieżności w wykładni prawa (art. 24 i 448 k.c.) zostały powołane orzeczenia Sądu Najwyższego oraz wyroki sądów apelacyjnych, w których przedstawione zagadnienia zostały niejednolicie rozstrzygnięte. Prokurator Prokuratury Generalnej wniósł o orzeczenie, że naruszenie dóbr osobistych osoby pozbawionej wolności i osadzonej w celi o powierzchni mieszkalnej mniejszej niż 3 m2 ma miejsce w razie naruszenia art. 110 § 2a i § 2b oraz art. 110 § 2 k.k.w. (poprzednio art. 248) oraz że podstawę dochodzenia z takich przyczyn zadośćuczynienia pieniężnego od Skarbu Państwa stanowi art. 417 § 1 w zw. z art. 24 § 1 in fine k.c., a jej przesłanką jest bezprawność działań lub zaniechań władzy publicznej. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Przepis art. 448 k.c. w brzmieniu nadanym mu przez ustawę z dnia 23 sierpnia 1996 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny (Dz. U. 1996 r. Nr 114 poz. 542) przewiduje możliwość przyznania zadośćuczynienia w razie naruszenia jakiegokolwiek dobra osobistego. W każdej sprawie mającej za przedmiot takie roszczenie konieczne jest stwierdzenie, jakie dobro osobiste zostało naruszone. Artykuł 23 k.c. zawierający przykładowe wyliczenie dóbr osobistych wymienia część, która obejmuje dobre imię oraz godność. Prawo człowieka do poszanowania godności, wyrażającej się w poczuciu własnej wartości i oczekiwaniu szacunku ze strony innych ludzi, dotyczy wszystkich aspektów życia osobistego człowieka i obejmuje także taką jego sferę, która jest związana z pozbawieniem wolności. Nie ma zatem potrzeby wyodrębniania autonomicznego dobra osobistego w postaci „ prawa do godnego odbywania kary pozbawienia wolności” , gdyż zawiera się ono w dobru osobistym, jakim jest godność człowieka. --- STRONA 8 --- Dobra osobiste człowieka pozostają pod ochroną prawa cywilnego, niezależnie o ochrony przewidzianej w innych przepisach (art. 23 k.c.). Kodeks cywilny określa w art. 24 i 448 niemajątkowe i majątkowe środki ochrony dóbr osobistych. Godność człowieka, także w rozważanym aspekcie, jest dobrem chronionym nie tylko w ustawie, ale przede wszystkim w Konstytucji, a także w stanowiących część krajowego porządku prawnego umowach międzynarodowych. Zgodnie z Konstytucją, przyrodzona i niezbywalna godność człowieka stanowi źródło wolności i praw człowieka i obywatela i jest nienaruszalna (art. 30), nikt nie może być poddany torturom ani okrutnemu, nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu i karaniu (art. 40) i każdy pozbawiony wolności powinien być traktowany w sposób humanitarny (art. 41 ust. 4). O tym, że nikt nie może być poddany torturom ani nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu albo karaniu jest mowa także w art. 3 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (Dz. U. 1993 r. Nr 61 poz. 284 ze zm.). Według art. 7 i 10 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych, otwartego do podpisu w Nowym Jorku dnia 19 grudnia 1996 r. (Dz. U. 1977 r. Nr 38 poz. 167, 1977 r. Nr 38 poz. 169), nikt nie będzie poddawany torturom lub okrutnemu, nieludzkiemu albo poniżającemu traktowaniu lub karaniu, a każda osoba pozbawiona wolności będzie traktowana w sposób humanitarny i z poszanowaniem przyrodzonej godności człowieka. Wzmocnieniu ochrony osób pozbawionych wolności przy użyciu środków pozasądowych o charakterze zapobiegawczym w formie wizytacji służą postanowienia Europejskiej Konwencji o zapobieganiu torturom oraz nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu albo karaniu, sporządzonej w Strasburgu w dniu 26 listopada 1987 r. (Dz. U. 1995 r. Nr 46 poz. 238 ze zm.). Artykuł 1 k.k.w. stanowi że kary, środki karne, zabezpieczające i zapobiegawcze wykonuje się w sposób humanitarny, z poszanowaniem godności ludzkiej skazanego oraz że zakazuje się stosowania tortur lub nieludzkiego albo poniżającego traktowania i karania skazanego. Podstawowe warunki, w jakich skazany ma odbywać karę pozbawienia wolności, obejmujące m.in. powierzchnię celi mieszkalnej przypadającej na skazanego, określa art. 110 k.k.w. Przepis ten, w brzmieniu obowiązującym od dnia 6 grudnia 2009 r. (na podstawie ustawy z dnia 9 października 2009 r. o zmianie ustawy - Kodeks karny wykonawczy, Dz. U. 2009 r. Nr 190 poz. 1475), przewiduje, że powierzchnia w celi mieszkalnej, przypadająca na skazanego, wynosi nie mniej niż 3 m2 oraz określa warunki, jakim muszą odpowiadać cele. Stanowi też, że dyrektor zakładu karnego lub aresztu śledczego może umieścić skazanego na czas określony nie dłuższy niż 90 dni, z zachowaniem pozostałych wymagań, w celi mieszkalnej, w której na jednego skazanego przypada powierzchnia poniżej 3 m2, nie mniej jednak niż 2 m2, oraz precyzuje szczególne sytuacje, w których może to nastąpić. Przepis wprowadza też możliwość umieszczenia skazanego w mniejszej celi w innych jeszcze wypadkach, na okres nie dłuższy niż 14 dni. W decyzji wydanej na tej podstawie należy określić czas oraz przyczyny umieszczenia skazanego w takich warunkach oraz oznaczyć termin, do którego skazany ma w nich przebywać. Na decyzję przysługuje skarga do sądu, który rozpoznaje ją w terminie siedmiu dni. Tak ukształtowany stan prawny zastąpił poprzednią regulację, w której art. 110 § 2 k.k.w. określał, że powierzchnia celi mieszkalnej przypadająca na skazanego wynosi nie mniej niż 3 m2, a jednocześnie art. 248 § 1 przewidywał, że w szczególnie uzasadnionych wypadkach dyrektor zakładu karnego lub aresztu śledczego może umieścić osadzonych na czas określony, w warunkach, w których powierzchnia w celi na jedną osobę wynosi mniej niż 3 m2. Z dniem 6 grudnia 2009 r. art. 248 § 1 k.k.w. utracił moc na podstawie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 maja 2008 r. SK 25/2007 (OTK ZU 2008/4A poz. 62), stwierdzającego, że jest niezgodny z art. 40, art. 41 ust. 4 i art. 2 Konstytucji. Trybunał podkreślił w szczególności, że art. 248 § 1 k.k.w., wprowadzając odstępstwo od zasady określającej minimum powierzchni w celi mieszkalnej, nie określał o ile powierzchnia ta może być mniejsza, nie precyzował czasu, na jaki może nastąpić umieszczenie w mniejszej celi, lecz posługiwał się jedynie pojęciem „ określonego czasu” oraz zawierał tylko ogólną formułę „ szczególnie uzasadnionych wypadków.” --- STRONA 9 --- Zagadnienie przedstawione przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego zostało ograniczone do określonej postaci naruszenia godności człowieka pozbawionego wolności, sprecyzowanej jako umieszczenie go w celi przeludnionej, czyli takiej, w której powierzchnia przypadająca na osadzonego jest niższa od przewidzianego w ustawie minimum 3 m2. Wyodrębnienie i zarazem oderwanie tego elementu warunków pozbawienia wolności od „ innych uciążliwości” wyraża się w zaznaczeniu, że chodzi o to, czy taka sytuacja „ sama w sobie” stanowi naruszenie dóbr osobistych osadzonego. Analiza orzecznictwa pod kątem tak określonego zakresu wątpliwości oraz rozbieżności w wykładni prawa wykazuje, że wyabstrahowanie tego jednego czynnika spośród ogółu konkretnych warunków pozbawienia wolności przez osoby, które twierdzą, że są ofiarami naruszenia ich dóbr osobistych, należy do rzadkości. Również w orzeczeniach sądowych zdecydowanie dominuje podejście kumulatywne, a ocena, czy warunki pozbawienia wolności naruszały godność człowieka, jest dokonywana przy uwzględnieniu wszystkich parametrów, w tym także czasu przebywania w takich warunkach. Kumulatywna ocena warunków wykonywania kary stanowiła podstawę wyroku Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego 2007 r. V CSK 431/2006 (OSNC 2008/1 poz. 13), orzekającego, że osadzenie skazanego w przeludnionej celi, w której nie oddzielono urządzeń sanitarnych od reszty pomieszczenia i nie zapewniono wszystkim skazanym osobnego miejsca do spania, może stanowić naruszenie dóbr osobistych w postaci godności i prawa do intymności oraz uzasadniać odpowiedzialność Skarbu Państwa na podstawie art. 24 i 448 k.c. Sąd Najwyższy stwierdził, że art. 24 k.c. stanowiący podstawę roszczeń z tytułu naruszenia dóbr osobistych nie wymaga winy sprawcy oraz przewiduje domniemanie bezprawności jego działania. Ocenił, że pozwany nie wykazał okoliczności świadczących o istnieniu przesłanek przejściowego ograniczenia wielkości celi przewidzianych w art. 248 k.k.w., a tym samym nie obalił domniemania bezprawności. Na kwestii wyłączenia bezprawności naruszenia dóbr osobistych Sąd Najwyższy skupił się w wyroku z dnia 2 października 2007 r. II CSK 269/2007 (OSNC 2008/C poz. 75), oceniając, że w okolicznościach sprawy osadzenie powoda w celi o powierzchni na jedną osobę poniżej 3 m2 było zgodne z prawem, gdyż nastąpiło z zachowaniem wymagań określonych w art. 248 k.k.w. W wyroku z dnia 17 marca 2010 r. II CSK 486/2009 (Krakowskie Zeszyty Sądowe 2010/11 poz. 35) Sąd Najwyższy podzielił pogląd wyrażony przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 26 maja 2008 r. SK 25/2007 (OTK ZU 2008/4A poz. 62), że nadmierne zagęszczenie w celi może być samo w sobie kwalifikowane jako traktowanie niehumanitarne. W sprawie zostało ustalone, że powód przez 18 miesięcy przebywał w celi, w której na jednego skazanego przypadało 2,11 - 2,25 m2. Według Sądu Najwyższego, nie można zgodzić się z oceną, że tak znaczące i długotrwałe odstępstwo od standardu określonego w art. 110 § 2 k.k.w. (3 m2 na jedną osobę) nie naruszyło godności i prawa do prywatności powoda. Sąd Najwyższy nie dopatrzył się podstaw do wyłączenia bezprawności naruszenia, stwierdzając, że obowiązujący podczas wykonywania kary przez powoda art. 248 § 1 k.k.w. podlegał ścisłej interpretacji i ogólnikowe powołanie się na stan przeludnienia w zakładach karnych nie wystarcza do stwierdzenia „ szczególnie uzasadnionego wypadku” w rozumieniu tego przepisu. Przepis ten nie mógł być także uznany za podstawę odstąpienia od wymaganej normy przez czas nieoznaczony. Poszukując uogólnienia stanowiska zajętego w tych wyrokach, należy stwierdzić, że Sąd Najwyższy w każdym wypadku nawiązywał do norm konstytucyjnych i umów międzynarodowych oraz orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka i podkreślał, że władza publiczna ma obowiązek zapewnienia osobom osadzonym w zakładach karnych godziwych i humanitarnych warunków, nienaruszających ich ludzkiej godności. W wyrokach z dnia 28 lutego 2007 r. V CSK 431/2006 (OSNC 2008/1 poz. 13) i z dnia 17 marca 2010 r. II CSK 486/2009 (Krakowskie Zeszyty Sądowe 2010/11 poz. 35), Sąd Najwyższy uznał umieszczenie pozbawionego wolności w celi o powierzchni poniżej 3 m2 za „ mogące stanowić naruszenie dóbr osobistych” lub za „ traktowanie niehumanitarne” , z tym że w obu wypadkach uwzględniał dodatkowe czynniki charakteryzujące warunki odbywania kary. W żadnym z wyroków nie odrzucono a priori możliwości powołania się --- STRONA 10 --- na wyłączenie bezprawności ze względu na spełnienie określonych w ustawie przesłanek uzasadniających umieszczenie osadzonego w przeludnionej celi, z tym że w wymienionych wyrokach dopuszczalność odstępstw od wymaganej normy, zarówno co do przesłanek jak i czasu trwania, została potraktowana wąsko i rygorystycznie. Duża liczba oraz różnorodność spraw, których przedmiotem są roszczenia mające związek z przebywaniem osadzonych w zakładach karnych, pozwala jedynie na uproszczoną charakterystykę orzecznictwa sądów powszechnych w tych sprawach. Sądy powołują zasady ochrony dóbr osobistych osadzonych wynikające z Konstytucji oraz z umów międzynarodowych i ukształtowane w orzecznictwie Sądu Najwyższego, Trybunału Konstytucyjnego oraz Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. Ostateczna ocena roszczeń jest uzależniona od konkretnych okoliczności sprawy. Przebywanie w przeludnionej celi jest z reguły powoływane przez powodów w powiązaniu z innymi nieodpowiednimi warunkami osadzenia i także ustalenia oraz oceny prawne sądów zawierają ocenę kompleksową wszystkich elementów. W nowszych wyrokach, którymi zasądzono na rzecz powodów zadośćuczynienie za naruszenie dóbr osobistych przez umieszczenie w przeludnionej celi, sądy przyjmowały, że „ fakt przeludnienia w celach w połączeniu z innymi niedogodnościami stanowił jeden czyn niedozwolony pozwanego” (wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 10 grudnia 2010 r. VI ACa 648/2010 niepubl.), „ przepełnienie panujące w celach (...) wraz z innymi - także ustalonymi - nieprawidłowościami odbywania kary, stanowiło naruszenie dóbr osobistych powoda” (wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 7 lipca 2010 r. I ACa 388/2010 niepubl.) lub że „ sam fakt przebywania powoda w przeludnionych celach naruszył jego dobra osobiste, gdyż wykraczał ponad normalną dolegliwość związaną z tymczasowym aresztowaniem” , przy czym według ustaleń stan przeludnienia cel „ istniał w zasadzie permanentnie” (wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 15 lipca 2010 r. I ACa 441/2010 niepubl.). W żadnej ze spraw, w których zapadły wymienione wyroki, pozwany nie przekonał o wyłączeniu bezprawności naruszenia, czyli nie wykazał, by zachodziły przewidziane w art. 248 § 1 albo art. 110 § 2a i 2b k.k.w. okoliczności uzasadniające przebywanie osadzonego w przeludnionej celi. W niektórych orzeczeniach sądy apelacyjne, podkreślając konieczność kumulatywnej oceny wszystkich, konkretnych warunków przebywania w zakładzie karnym, stwierdziły, że samo przeludnienie w celi, któremu nie towarzyszyły inne dolegliwości wykraczające poza konieczne elementy związane z pobawieniem wolności, i które nie trwało nadmiernie długo, nie jest wystarczające do uznania, że doszło do naruszenia dóbr osobistych osób osadzonych (por. wyroki Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 18 listopada 2009 r. I ACa 740/2009 i z dnia 5 sierpnia 2010 r. I ACa 508/2010 oraz wyroki Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 20 stycznia 2010 r. VI ACa 612/2009, z dnia 19 października 2010 r. VI ACa 204/2010 i z dnia 2 lutego 2011 r. VI ACa 811/2010, wszystkie niepublikowane). Przy zróżnicowaniu podejścia do rozważanych kwestii, widocznym w orzecznictwie sądów powszechnych, zdecydowanie dominuje ocenianie faktu przebywania w przeludnionej celi w kontekście innych warunków odbywania kary, w tym czynnika czasu. Dopuszcza się możliwość skutecznego zarzutu wyłączenia bezprawności, opartego na twierdzeniu o spełnieniu określonych w ustawie warunków odstępstwa od minimalnej normy 3 m2, z tym że w nowszym orzecznictwie wyraźna jest tendencja do rygorystycznego traktowania przesłanek dopuszczalności takich odstępstw. Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 26 maja 2008 r. SK 25/2007 (OTK ZU 2008/4A poz. 62), stwierdził, że nadmierne zagęszczenie w celi może samo w sobie być kwalifikowane jako traktowanie niehumanitarne, a w razie wyjątkowej kumulacji różnych niedogodności - nawet jako tortura. Wyraził pogląd, że trudno sobie wyobrazić sytuację, w której w celi o powierzchni mniejszej niż 3 m2 na osobę, co jest jednym z najniższych standardów w Europie, można mówić o humanitarnym traktowaniu. Trybunał zauważył jednak, że ocena stopnia dolegliwości wynikającej z przeludnienia jednostek penitencjarnych, wymagająca analizy ewentualnej kumulacji innych --- STRONA 11 --- jeszcze czynników wpływających na wartościowanie warunków przebywania, ma z natury rzeczy charakter oceny in concreto. W orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka na tle art. 3 Konwencji wiele uwagi poświęcono warunkom, w jakich przebywają osoby pozbawione wolności, ocenianym pod kątem naruszenia godności człowieka. Zasadniczo Trybunał stosuje podejście kumulatywne, tj. przy ocenie, czy warunki przebywania w jednostkach penitencjarnych osiągnęły poziom nieludzkiego lub poniżającego traktowania, bierze pod uwagę łącznie wszystkie parametry; ocena minimalnego poziomu dolegliwości jest relatywna, tj. zależy od wszystkich okoliczności sprawy, w tym takich jak długość trwania traktowania, następstwa psychiczne i fizyczne oraz - w niektórych przypadkach - płeć, wiek i stan zdrowia ofiary (por. np. wyroki Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 6 marca 2001 r. Sprawa 40907/98 Dougoz przeciwko Grecji LexPolonica nr 399346, z dnia 29 kwietnia 2003 r. Sprawa 50390/99 McGlinchey i inni przeciwko Zjednoczonemu Królestwu LexPolonica nr 397335 i z dnia 11 marca 2004 r. Sprawa 40653/98 Iorgov przeciwko Bułgarii LexPolonica nr 394873). Zasady ustalone w orzecznictwie Trybunału zostały wyłożone w dwóch wyrokach z dnia 22 października 2009 r. Sprawa 17885/04 Orchowski przeciwko Polsce (LexPolonica nr 2089978) i Sprawa 17599/05 Sikorski przeciwko Polsce. Trybunał przypomniał, że oszacowanie minimalnego poziomu niedogodności, które ma osiągnąć złe traktowanie, jeśli ma być brane pod uwagę na podstawie art. 3 Konwencji, jest względne i zależy od wszystkich okoliczności sprawy. Zajmując się warunkami osadzenia, Trybunał bierze pod uwagę ich skumulowane skutki, a ważnym czynnikiem jest czas, przez który osadzony był umieszczony w zaskarżonych warunkach. Skrajny brak przestrzeni w celi więziennej jest elementem, który trzeba brać pod uwagę i który może stanowić główną przesłankę przy ocenie zgodności danej sytuacji z art. 3. Trybunał wskazał też, że przy badaniu, czy traktowanie jest „ poniżające” w rozumieniu art. 3 Konwencji należy uwzględniać jego konsekwencje, tj. czy wpłynęło negatywnie na osobowość osadzonego w sposób niedający się pogodzić z postanowieniem Konwencji. Trybunał przytoczył orzeczenia, w których, mając do czynienia z przypadkami rażącego przeludnienia, uznał, że zjawisko to samo w sobie stanowiło wystarczającą przesłankę naruszenia art. 3 Konwencji. Wymienił m.in. wyroki z dnia 21 czerwca 2007 r. Sprawa 37213/02 Kantyrev przeciwko Rosji (LexPolonica nr 1462982), z dnia 29 marca 2007 r. Sprawa 205/02 Andrey Frolov przeciwko Rosji (LexPolonica nr 1771954), i z dnia 16 czerwca 2005 r. Sprawa 62208/00 Labzov przeciwko Rosji (LexPolonica nr 390963), w których powierzchnia celi przypadająca na osobę nie przekraczała 2 m2, a bywała też mniejsza niż 1 m2. We wszystkich tych wypadkach przeludnienie w celach było rażące i długotrwałe oraz towarzyszyły mu inne drastyczne uciążliwości. Rozważając konkretne podstawy obu skarg przeciwko Polsce, Trybunał w pierwszej kolejności powołał się na stanowisko Trybunału Konstytucyjnego wyrażone w wyroku z dnia 26 maja 2008 r. SK 25/2007 (OTK ZU 2008/4A poz. 62). Uznawszy, że zasada subsydiarności wymaga uwzględnienia tego wyroku, Europejski Trybunał Praw Człowieka stwierdził, że określa on podstawowe kryterium zgodności warunków osadzenia w polskich jednostkach penitencjarnych z art. 3 Konwencji. W rezultacie, wszystkie sytuacje, w których osadzony jest pozbawiony minimalnej przestrzeni 3 m2 w celi będą traktowane jako wskazanie (istnienie uzasadnionej przesłanki), że art. 3 konwencji został naruszony. Trybunał przypomniał, że według standardów rekomendowanych przez Radę Europy, powierzchnia przypadająca jednemu więźniowi w zakładach karnych powinna być większa niż krajowe minimum ustawowe, nie mniejsza niż 4 m2. Ostatecznie, głównym elementem oceny w obu sprawach była wielkość przestrzeni życiowej zapewnionej skarżącemu, uwzględnione zostały jednak również jeszcze inne czynniki. W wyroku z dnia 22 października 2009 r. Sprawa 17885/04 Orchowski przeciwko Polsce (LexPolonica nr 2089978), Trybunał stwierdził, że skarżący przez większą część czasu uwięzienia miał do dyspozycji mniej niż 3 m2, a czasem nawet mniej niż 2 m2, przy czym jego przestrzeń była tak ograniczona przez prawie cały dzień i noc, a ponadto musiał spożywać posiłki w przeludnionej celi --- STRONA 12 --- i brać prysznic pośród obcych osób oraz był nieustannie przenoszony między celami i zakładami karnymi. Z tych przyczyn, biorąc pod uwagę okoliczności sprawy oraz jej całościowy wpływ na skarżącego, Trybunał stwierdził, że cierpienie oraz trudności, które znosił skarżący przewyższały poziom nieuniknionego cierpienia, właściwy dla uwięzienia i przekroczyły próg dotkliwości według art. 3 Konwencji. W wyroku z dnia 22 października 2009 r. Sprawa 17599/05, Trybunał stwierdził, że „ ustalone fakty - długie osadzenie skarżącego w ogromnym stłoczeniu przy braku możliwości swobodnego poruszania się poza celą, z towarzyszącymi trudnymi warunkami higienicznymi, do czego należy dołączyć pasywną postawę lokalnych organów (...)” uzasadniają stwierdzenie naruszenia art. 3 Konwencji. Z przytoczonych wyroków Europejskiego Trybunału Praw Człowieka wynika, że zasadniczo przy ocenie warunków więziennych pod kątem art. 3 Konwencji, Trybunał stosuje podejście kumulatywne, polegające na uwzględnianiu wszystkich czynników, w tym także czasu przebywania pozbawionego wolności w złych warunkach. Czynnikiem o zasadniczym znaczeniu jest kryterium powierzchni celi przypadającej na jedną osobę, przy czym niezapewnienie minimum 3 m2 z reguły stanowi silne wskazanie do stwierdzenia naruszenia Konwencji. Przystępując - przy uwzględnieniu stanu prawnego oraz wyników analizy orzecznictwa - do rozstrzygnięcia pierwszej z przedstawionych kwestii należy stwierdzić, że współcześnie można mówić o kształtowaniu w orzecznictwie krajowym jednolitego modelu ochrony godności osób pozbawionych wolności, zgodnego z orzecznictwem europejskim. Sprzyja temu fakt, że Konstytucja oraz akty prawa międzynarodowego zawierają tożsame regulacje, ustanawiając zakaz tortur oraz nieludzkiego i poniżającego traktowania i karania oraz deklarując humanitarne traktowanie każdej osoby pozbawionej wolności. W wyrokach z dnia 28 lutego 2007 r. V CSK 431/2006 (OSNC 2008/1 poz. 13), i z dnia 17 marca 2010 r. II CSK 486/2009 (Krakowskie Zeszyty Sądowe 2010/11 poz. 35), Sąd Najwyższy, stosując wykładnię prokonstytucyjną i uwzględniając orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, wyznaczył właściwy kierunek interpretacji przepisów znajdujących zastosowanie przy rozpoznawaniu spraw o roszczenia wynikające z naruszenia godności człowieka pozbawionego wolności. Osoba pozbawiona wolności przez sam fakt uwięzienia nie traci podstawowych praw gwarantowanych przez Konstytucję i akty prawa międzynarodowego. Poszanowanie i ochrona jej godności jest obowiązkiem władzy publicznej, wypełniającej zadania represyjne państwa. Realizacja pozbawienia wolności wiąże się z ustaleniem poziomu, na którym warunki uwięzienia są „ odpowiednie” i nie naruszają przyrodzonej i niezbywalnej godności człowieka. Wyjściowe założenie dla określenia wymaganego poziomu jest takie, by traktowanie człowieka pozbawionego wolności nie było poniżające i niehumanitarne, a ograniczenia i dolegliwości, które musi on znosić, nie przekraczały koniecznego rozmiaru wynikającego z zadań ochronnych i celu zastosowanego środka oraz nie przewyższały ciężaru nieuniknionego cierpienia, nieodłącznie związanego z samym faktem uwięzienia. Na konkretne warunki uwięzienia składają się różne parametry, którymi między innymi jest powierzchnia pomieszczenia przypadająca na jedną osobę, dostęp światła i powietrza, infrastruktura sanitarna, warunki spania i jedzenia lub możliwość przebywania poza celą. W niektórych wypadkach ocena odpowiednich warunków wymaga uwzględnienia indywidualnych cech osadzonego, takich jak wiek lub stan zdrowia. Istotnym elementem oceny jest również czas trwania nieodpowiedniego traktowania. W większości spraw poszkodowani podnosili zarzuty naruszenia więcej niż jednego warunku pobytu, a sądy uwzględniały je i oceniały łącznie. Takie podejście, określane jako kumulatywne, jest stosowane w orzeczeniach Sądu Najwyższego i sądów powszechnych, a także Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. Pozostaje ono w zgodzie z immanentną cechą orzekania, w którym ocena i rozstrzygnięcie sądu są zawsze aktami in concreto, podejmowanymi przy uwzględnieniu wszystkich okoliczności sprawy. Nie wyklucza to sytuacji, w której decydujące znaczenie zostaje przypisane jednemu czynnikowi, ze względu na jego wagę jako przyczyny naruszenia. --- STRONA 13 --- Czynnik ten został przez wnioskodawcę skonkretyzowany jako umieszczenie osadzonego w celi o powierzchni mniejszej niż 3 m2 na jedną osobę. Zważywszy, że oznaczenie takiej powierzchni pomieszczenia mieszkalnego na osobę jako granicznej jest równoznaczne z ustaleniem standardu na najniższym możliwym poziomie, naruszenie takiego minimum z reguły stanowi istotną przesłankę stwierdzenia naruszenia godności pozbawionego wolności. Naruszenie to przybiera w rozważanym przypadku postać poniżającego i niehumanitarnego traktowania, będącego następstwem przebywania w celi o drastycznie ograniczonej przestrzeni życiowej. Zamknięcie i ograniczenie tej przestrzeni jest konieczną i nieodłączną konsekwencją zgodnego z prawem uwięzienia człowieka, jednak jego rozmiar nie powinien przekraczać „ poziomu nieuniknionego cierpienia.” Z tego względu rozważana sytuacja w każdym wypadku stanowi poważny sygnał, że doszło do niehumanitarnego traktowania osoby pozbawionej wolności, prowadzącego do naruszenia jej godności. Przebywanie osadzonego w celi o powierzchni poniżej 3 m2 na osobę może więc stanowić wystarczającą przesłankę stwierdzenia naruszenia jej dóbr osobistych. Użycie - jak w przedstawionym zagadnieniu - formuły „ stanowi naruszenie” oznaczałoby jednak, że omawiana sytuacja zawsze, bezwzględnie i automatycznie byłaby kwalifikowana jako naruszenie dóbr osobistych osoby osadzonej. Byłoby to równoznaczne z odrzuceniem możliwości uwzględnienia jakichkolwiek innych, występujących w konkretnej sprawie, okoliczności i z nieuzasadnionym pozbawieniem sądu swobody jurysdykcyjnej. Jak wykazano, takie stanowisko nie miałoby też dostatecznego oparcia w judykaturze. Należy przy tym pamiętać, że przesłanką przyznania zadośćuczynienia jest -zgodnie z art. 448 k.c. - doznanie przez osadzonego krzywdy; jej ustalenie i ocena rozmiaru należy do sądu orzekającego, uwzględniającego wszystkie okoliczności konkretnej sprawy. W uzasadnieniu wniosku została podniesiona kwestia możliwości wyłączenia bezprawności naruszenia na podstawie przepisów dopuszczających okresowe umieszczenie osadzonego w celi o powierzchni niższej niż minimum ustawowe. Niezapewnienie osobie pozbawionej wolności określonej minimalnej przestrzeni życiowej występuje tu w aspekcie bezprawności naruszenia. Chodzi więc o podwójną rolę tego samego czynnika i potrzebę rozstrzygnięcia, czy gdy umieszczenie osadzonego w celi o powierzchni poniżej 3 m2 na osobę spowodowało naruszenie dóbr osobistych, odpowiedzialność za to naruszenie może zostać wyłączona na tej podstawie, że umieszczenie w takich warunkach miało upoważnienie w ustawie. Dostrzegając wątpliwości co do tego, czy art. 448 k.c. jest w pełni autonomiczny, czy też wymaga stosowania z uwzględnieniem innych przepisów, określających zasady odpowiedzialności, na potrzeby obecnych rozważań można poprzestać na stwierdzeniu, że także w odniesieniu do roszczeń opartych na tym przepisie najczęściej przyjmuje się, iż każde naruszenie dóbr osobistych jest bezprawne, chyba że zostaną wykazane okoliczności wyłączające bezprawność, a więc stosuje się konstrukcję przewidzianą w art. 24 k.c. Oznacza to, że dochodzący roszczenia o zadośćuczynienie na podstawie art. 448 k.c. nie jest obciążony obowiązkiem wykazania bezprawności naruszenia. Takie stanowisko można wywnioskować z wyroku Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego 2007 r. V CSK 431/2006 (OSNC 2008/1 poz. 13), w którym stwierdzono, że ciężar dowodu, iż warunki w zakładzie karnym odpowiadały obowiązującym normom i nie doszło do naruszenia dóbr osobistych, spoczywa na pozwanym. Sąd Najwyższy powołał się na to, że art. 24 k.c. stanowiący podstawę roszczeń z tytułu naruszenia dóbr osobistych wprowadza domniemanie bezprawności naruszenia, dlatego powoda obciąża w takiej sprawie tylko dowód odbywania kary pozbawienia wolności w określonych warunkach. Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 26 maja 2008 r. SK 25/2007 (OTK ZU 2008/4A poz. 62), stwierdził, że w sytuacjach rzeczywiście nadzwyczajnych nie jest wyłączona możliwość czasowego osadzenia skazanych w celach o powierzchni mniejszej niż 3 m2 na osobę, zastrzegając, iż zasady czasowego umieszczenia w takiej celi muszą być wyraźnie określone; przepisy nie mogą pozostawiać wątpliwości co do wyjątkowości sytuacji, w których to może nastąpić, maksymalnego czasu umieszczenia w takich warunkach, dopuszczalności i ewentualnych zasad wielokrotnego --- STRONA 14 --- umieszczania w takiej celi oraz trybu postępowania. Tak określonym wymaganiom odpowiada art. 110 k.k.w., obowiązujący od dnia 6 grudnia 2009 r. Przewiduje on maksymalny 90-dniowy czas umieszczenia skazanego w celi mieszkalnej o powierzchni pomiędzy 2 i 3 m2 na jedną osobę w sytuacjach rzeczywiście wyjątkowych, jak np. wprowadzenie stanu wojennego, wyjątkowego lub klęski żywiołowej. Możliwość umieszczenia w takiej celi na maksymalny czas 14 dni została dopuszczona także w ściśle określonych nagłych wypadkach, np. konieczności natychmiastowego umieszczenia w zakładzie karnym lub areszcie śledczym nie mającym wolnych miejsc dla skazanych określonej kategorii. Przepis nakazuje ścisłe określenie w decyzji przyczyn i czasu takiego pobytu, przewiduje skargę na tę decyzję, podlegającą rozpoznaniu przez sąd w terminie 7 dni oraz zawiera inne szczegółowe regulacje. W obecnym stanie prawnym wykazanie przez pozwanego ścisłego wypełnienia wszystkich ustawowych przesłanek przejściowego umieszczenia skazanego w celi o mniejszej niż wymagana powierzchni może prowadzić do skutecznego wykazania braku bezprawności. Kluczem do właściwego rozstrzygnięcia kwestii wyłączenia bezprawności w poprzednim stanie prawnym, a więc na podstawie art. 110 k.k.w w związku z obowiązującym do dnia 6 grudnia 2009 r. art. 248 k.k.w., jest prawidłowa ich wykładnia. Przekonują o tym wyroki Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego 2007 r. V CSK 431/2006 (OSNC 2008/1 poz. 13), i z dnia 17 marca 2010 r. II CSK 486/2009 (Krakowskie Zeszyty Sądowe 2010/11 poz. 35), w których odczytanie tych przepisów w powiązaniu z normami konstytucyjnymi i umowami międzynarodowymi pozwoliło na nadanie im znaczenia odpowiadającego oczekiwanym standardom. Wykazanie przez pozwanego, że ograniczenie powierzchni celi mieszkalnej nastąpiło z konkretnej przyczyny o charakterze nadzwyczajnym i na krótki czas, czyli udowodnienie zaistnienia sytuacji tymczasowej o wyjątkowym charakterze, może uzasadniać uwzględnienie zarzutu wyłączenia bezprawności naruszenia. Ścisła, a nawet restrykcyjna, i uwzględniająca wskazane wzorce wykładnia przepisu oraz wnikliwa ocena konkretnych okoliczności sprawy stwarzają gwarancję właściwej kwalifikacji przesłanek wyłączenia bezprawności naruszenia dóbr osobistych osoby pozbawionej wolności. Pytanie, czy wina stanowi przesłankę odpowiedzialności na podstawie art. 448 k.c. odzwierciedla jedną z najpoważniejszych kontrowersji, które przepis ten wywołał w orzecznictwie i w piśmiennictwie. Obecnie można już mówić o ukształtowaniu się dominującego stanowiska, dającego się ująć w tezie, że winę zalicza się do przesłanek roszczeń przewidzianych w art. 448 k.c. Stanowisko takie, zgodne z większością wcześniejszych orzeczeń i uznane za miarodajne, zajął Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały Składu Siedmiu Sędziów z dnia 9 września 2008 r. III CZP 31/2008(OSNC 2009/3 poz. 36). Pogląd taki zdecydowanie przeważa również w doktrynie. W rozważanym wypadku chodzi o wyjaśnienie wątpliwości, czy takie rozumienie art. 448 k.c. dotyczy także sytuacji, w której oparte na nim roszczenie kierowane jest przeciwko Skarbowi Państwa na tej podstawie, że źródłem naruszenia dóbr osobistych było niezgodne z prawem działanie organu władzy publicznej. Analiza odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną władczym działaniem państwa wymaga uwzględnienia art. 77 ust. 1 Konstytucji, który konstruuje model odpowiedzialności państwa za wyrządzenie szkody oraz ma zasadnicze znaczenie dla określenia zakresu cywilnej odpowiedzialności władzy publicznej, a także dla interpretacji odpowiednich norm ustawodawstwa zwykłego. Należy również brać pod uwagę art. 417 k.c., realizujący ten model i stanowiący podstawę ogólną odpowiedzialności odszkodowawczej państwa. Artykuł 77 ust. 1 Konstytucji łączy obowiązek naprawienia szkody z działaniem, które jest „ niezgodne z prawem” , przy czym chodzi o niezgodność o charakterze obiektywnym, ocenianą w odniesieniu do nakazów i zakazów wynikających z normy prawnej. Unormowanie zawarte w tym przepisie wskazuje że podstawą odpowiedzialności jest „ niezgodność z prawem” i eliminuje znaczenie czynnika subiektywnego (winy). Co więcej, jak podkreślił Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 4 grudnia 2001 r. SK 18/2000 (OTK ZU 2001/8 poz. 256), przepis ten jest --- STRONA 15 --- usytuowany w grupie przepisów regulujących konstytucyjne środki ochrony wolności i praw, a ewentualne uznanie dopuszczalności ustanowienia przez przepisy ustawowe dodatkowej przesłanki w postaci winy prowadziłoby do ograniczenia tych wolności i praw. Znaczenie tego przepisu polega na tym, że ustanawia surowsze przesłanki odpowiedzialności odszkodowawczej w porównaniu z ogólnymi zasadami opartymi na przesłance winy. Nie budzi wątpliwości, że także art. 417 k.c. przewiduje odpowiedzialność opartą na przesłance (obiektywnie) niezgodnego z prawem działania lub zaniechania przy wykonywaniu władzy publicznej, a wina pozostaje poza przesłankami konstytuującymi obowiązek odszkodowawczy. Ocenę, czy i jakie znaczenie mają dla stosowania art. 448 k.c. ogólne zasady odpowiedzialności związanej z wykonywaniem władzy publicznej, trzeba poprzedzić wyjaśnieniem, czy pojęcie „ szkody” w ujęciu art. 77 ust. 1 Konstytucji i art. 417 k.c. obejmuje swym zakresem zadośćuczynienie, o którym mowa w art. 448 k.c. Niezależnie od istnienia sporów doktrynalnych, dotyczących pojęcia szkody, należy opowiedzieć się za dominującym współcześnie szerokim rozumieniem szkody, obejmującym zarówno szkodę majątkową, jak i niemajątkową. Także Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 4 grudnia 2001 r. SK 18/2000 (OTK ZU 2001/8 poz. 256), stwierdził, że pojęcie szkody użyte w art. 77 ust. 1 Konstytucji obejmuje każdy uszczerbek w prawnie chronionych dobrach danego podmiotu, zarówno o charakterze majątkowym, jak i niemajątkowym. Z tego względu nie można wykluczyć odpowiedzialności władzy publicznej z tytułu naruszenia dóbr osobistych obywatela, w tym także podniesienia przez pokrzywdzonego roszczeń z tytułu zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę niemajątkową (art. 445 oraz art. 448 k.c.). Konkludując należy zatem stwierdzić, że wynikający z art. 77 ust. 1 Konstytucji i z art. 417 k.c. obowiązek naprawienia szkody wyrządzonej przez niezgodne z prawem działanie władzy publicznej obejmuje także szkodę niemajątkową (krzywdę) w ujęciu art. 448 k.c. Z tych względów konieczne jest rozstrzygnięcie, czy odpowiedzialność państwa na podstawie art. 448 k.c. jest oparta ściśle na przesłankach wynikających z tego przepisu, a więc także - zgodnie z jego wykładnią - na przesłance winy, czy też jest ukształtowana z zastosowaniem ogólnych zasad odpowiedzialności władzy publicznej, a zatem surowsza, bo niezależna od winy. Punktem wyjścia dla tych rozważań jest konstytucjonalizacja prawa do odszkodowania z tytułu niezgodnego z prawem działania władzy publicznej oraz znaczenie art. 77 ust. 1 Konstytucji dla wykładni i stosowania ustaw. Nie można też odmówić znaczenia obecnej, stanowiącej realizację koncepcji konstytucyjnej, formule odpowiedzialności odszkodowawczej państwa wyrażonej w art. 417 k.c. Artykuł 448 k.c. nie określa, kto ponosi odpowiedzialność za naruszenie dóbr osobistych i nie różnicuje jej w zależności od podmiotu odpowiedzialnego. Do roszczeń opartych na tej podstawie musi jednak znaleźć zastosowanie nadrzędna zasada konstytucyjnej odpowiedzialności władzy publicznej. Oznacza to, że jeżeli źródłem odpowiedzialności jest szkoda pozostająca w normalnym związku przyczynowym z wykonywaniem władzy publicznej, to jest ona oparta na przesłance bezprawności. Utrzymanie jako przesłanki tej odpowiedzialności także czynnika subiektywnego (winy) naruszałoby konstytucyjnie ukształtowaną zasadę odpowiedzialności państwa za działania w sferze imperium. Obowiązek naprawienia szkody, także wtedy, gdy została wyrządzona przez władzę publiczną, może być ograniczony w ustawie. Zakres dopuszczalnych ograniczeń wskazał Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 23 września 2003 r. K. 20/2002 (OTK ZU 2003/7A poz. 76), odnosząc je do zróżnicowania mechanizmów miarkowania odszkodowania ze względu na „ powszechnie uznawane, wręcz konieczne sposoby dyferencjacji kompensacji” ; do elementów takich zaliczył np. przyczynienie się poszkodowanego, rodzaj szkody i zasady słuszności. Znaczenie konkretnych czynników występujących w okolicznościach sprawy jako podstawy rozstrzygania przez sąd o żądaniach danego pozwu, Trybunał Konstytucyjny podkreślił też w wyroku z dnia 7 lutego 2005 r. SK 49/2003 (OTK ZU 2005/2A poz. 13), w którym nie dopatrzył się --- STRONA 16 --- niezgodności z Konstytucją art. 448 k.c. w części, w jakiej zawiera on zwrot „ sąd może przyznać.” Ograniczenia ustawowe odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną działaniem władzy publicznej są jednak dopuszczalne tylko w odniesieniu do zakresu kompensacji, a nie co do zasady odpowiedzialności, jednoznacznie określonej w art. 77 ust. 1 Konstytucji. W konkluzji należy stwierdzić, że wina nie jest przesłanką odpowiedzialności Skarbu Państwa na podstawie art. 448 k.c. Z omówionych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie. Wyrok Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 28 lutego 2007 r. V CSK 431/2006 LexPolonica nr 1219215 Biuletyn Sądu Najwyższego 2007/6 Monitor Prawniczy 2008/16 str. 882 OSNC 2008/1 poz. 13 Osadzenie skazanego odbywającego karę pozbawienia wolności w przeludnionych celach, przy braku oddzielenia urządzeń sanitarnych od reszty pomieszczenia i niezapewnienie wszystkim skazanym osobnego miejsca do spania może stanowić naruszenie dóbr osobistych: godności i prawa do intymności i rodzić odpowiedzialność Skarbu Państwa na podstawie art. 24 i art. 448 kc. Ciężar dowodu, że warunki w zakładzie karnym odpowiadały obowiązującym normom i nie doszło do naruszenia dóbr osobistych powoda spoczywa na stronie pozwanej (art. 6 w zw. z art. 24 kc). Orzeczenie dotyczy: Dz.U.1997.90.557: art. 110 § 2, Dz.U.1964.16.93: art. 6; art. 24 § 1; art. 448 Orzeczenie zostało powołane w sprawach: I ACa 157/2013, I ACa 1438/2012, I ACa 76/2013, I ACa 482/2012, I ACa 907/2012, I ACa 937/2012, V ACa 655/2012, I CSK 289/2012, I CSK 248/2012, I ACa 539/2012, Sprawa 16831/07, I CSK 489/2011, V CSK 21/2011, II CSK 721/2010, III CZP 25/2011, III Ca 389/2010, Sprawa 33502/09, II CSK 486/2009, V CSK 301/2009, VI ACa 99/2009, SK 25/2007, Ts 222/2006, II CSK 269/2007, Ts 268/2006 W orzeczeniu powołano sprawy: Sprawa 73786/01, Sprawa 55264/00, Sprawa 28524/95, Sprawa 40907/98, II PR 453/70 Sędzia SN: Irena Gromska-Szuster (przewodniczący, sprawozdawca). Sędziowie SN: Jan Górowski, Grzegorz Misiurek. Protokolant: Piotr Malczewski. Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Adama D. przeciwko Skarbowi Państwa - Okręgowemu Inspektoratowi Służby Więziennej we W. o zapłatę, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 28 lutego 2007 r., skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego we W. z dnia 5 kwietnia 2006 r. (...) 1) uchyla zaskarżony wyrok w części dotyczącej roszczenia o zadośćuczynienie za naruszenie dóbr osobistych w związku z warunkami odbywania kary pozbawienia wolności oraz w części orzekającej o kosztach procesu i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu we W. do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego; --- STRONA 17 --- 2) oddala skargę kasacyjną w pozostałej części i nie obciąża powoda kosztami postępowania kasacyjnego w tym zakresie. Uzasadnienie Powód wnosił o zasądzenie od pozwanego Skarbu Państwa - Okręgowego Inspektoratu Służby Więziennej we W. zadośćuczynienia w kwocie 150.000 zł i renty po 2.000 zł miesięcznie za utratę zdrowia, niewłaściwe leczenie oraz poniżające i nieludzkie traktowanie w zakładach karnych, w których przebywał w przeludnionych celach, gdzie na jednego osadzonego przypadała powierzchnia poniżej 3 m2, nie wszyscy mieli łóżka, a miejsce gdzie znajdowały się sanitariaty nie było oddzielone od reszty pomieszczenia. Strona pozwana wnosząc o oddalenie powództwa stwierdziła, że powód był w zakładach karnych leczony prawidłowo. Przyznała, że w okresie jego osadzenia w zakładach karnych występowało przeludnienie, jednak stwierdziła, że administracja więzienna dokonała wszelkich należytych czynności związanych z realizacją uprawnienia więźniów do zapewnienia powierzchni 3 m2 na osadzonego. Wyrokiem z dnia 16 listopada 2005 r. Sąd Okręgowy we W. oddalił powództwo, a Sąd Apelacyjny we W. wyrokiem z dnia 5 kwietnia 2006 r. oddalił apelację powoda. Sądy ustaliły między innymi, że powód od maja 2000 r. przebywał kolejno w Areszcie Śledczym w J.G., Ś. i K., a następnie w Zakładzie Karnym nr 1 we W. i w K. Osadzony był w celach wieloosobowych, gdzie przeludnienie wynosiło około 115%, a w Zakładzie Karnym we W. w okresie jego pobytu około 119-130%. W czasie przerwy w odbywaniu kary, powód w dniu 5 lutego 2002 r. doznał wieloodłamowego złamania kości piętowej lewej oraz złamania kości promieniowej lewej i wyrostka rylcowatego kości łokciowej lewej. Był hospitalizowany, a następnie leczony zachowawczo. Wobec nieuzyskania zrostu kości piętowej zaproponowano mu leczenie operacyjne. Jeszcze przed ponownym osadzeniem w zakładzie karnym powód po konsultacji z lekarzem sam zdjął opatrunek gipsowy ze stopy. W zakładach karnych, w których następnie przebywał był prawidłowo konsultowany i leczony, nie skorzystał z proponowanego zabiegu operacyjnego ani z zabiegów rehabilitacyjnych. Także po upadku w celi, w czasie którego doznał urazu stopy, przeprowadzone leczenie było prawidłowe. Występujący u powoda 15-procentowy trwały uszczerbek na zdrowiu jest związany z przebytym złamaniem kości piętowej i nie pozostaje w związku z pobytem ani leczeniem w zakładach karnych. W oparciu o powyższe ustalenia Sądy obu instancji uznały, że powód nie wykazał, by leczenie zastosowane wobec niego w zakładach karnych było nieprawidłowe, a przeciwny wniosek wynika z opinii biegłego ortopedy, której powód nie zakwestionował. Nie wykazał też, że zachodzi związek przyczynowy pomiędzy jego obecnym stanem zdrowia a postępowaniem strony pozwanej, uzasadniający zasądzenie odszkodowania, zadośćuczynienia lub renty z tytułu uszczerbku na zdrowiu. Co do żądania zasądzenia zadośćuczynienia w związku z przebywaniem w przeludnionych celach Sądy obu instancji uznały przede wszystkim, że powód nie udowodnił, iż przebywał w celach, w których było zbyt wielu osadzonych, a z przyznanego przez stronę pozwaną faktu występowania przeludnienia w zakładach karnych, nie można wywieść ustalenia, że także cele, w których przebywał powód były przeludnione. Ponadto Sądy obu instancji uznały, że powód nie wykazał, by pomiędzy przeludnieniem w celach a jego stanem zdrowia i występującym uszczerbkiem zachodził związek przyczynowy. Sąd Apelacyjny wskazał, że poszkodowanemu przysługuje zadośćuczynienie jedynie w wypadkach wyraźnie unormowanych w ustawie w art. 444, 445 i 448 kc, przy czym na powodzie spoczywał ciężar dowodu zaistnienia zdarzeń, które mogłyby uzasadniać przyznanie zadośćuczynienia. Rozważając roszczenie powoda w oparciu o art. 24 i 448 --- STRONA 18 --- kc Sąd Apelacyjny stwierdził, że powód powołując się na przeludnienie w celach nie wskazał, że zostało naruszone jego określone dobro osobiste i nie wykazał, że warunki panujące w celach były niezgodne z unormowaniami art. 248 § 2 kkw oraz rozporządzenia wykonawczego Ministra Sprawiedliwości z dnia 26 sierpnia 2003 r. w sprawie trybu postępowania właściwych organów w wypadku, gdy liczba osadzonych w zakładach karnych lub aresztach śledczych przekroczy w skali kraju ogólną pojemność tych zakładów. Tym samym nie udowodnił, że działania pozwanego były działaniami bezprawnymi. Sąd Apelacyjny stwierdził także, iż panujący w zakładach karnych dyskomfort jest elementem odbywania kary pozbawienia wolności, z którym powód powinien był się liczyć popełniając przestępstwo, a istniejące przeludnienie w celach w sposób jaskrawy nie wykracza poza granice, które mogłyby stanowić o naruszeniu godności powoda. Wskazał również, że wobec dochodzenia w sprawie jednej globalnej sumy zadośćuczynienia z dwóch różnych tytułów, niemożliwe było jej kwotowe rozdzielenie w razie ewentualnego uwzględnienia powództwa. W skardze kasacyjnej obejmującej rozstrzygnięcie Sądu Apelacyjnego w całości i opartej na obu podstawach, pełnomocnik powoda w ramach pierwszej podstawy zarzucił naruszenie art. 23 i 24 kc, w związku z art. 110 § 2 kkw, art. 3 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka oraz art. 448 kc przez niezastosowanie ich do roszczenia powoda o zadośćuczynienie za naruszenie dóbr osobistych. W ramach drugiej podstawy zarzucił naruszenie art. 385 w zw. z art. 386 § 4 i art. 378 § 1 kpc przez nieuwzględnienie apelacji powoda oraz nieuwzględnienie zarzutu naruszenia przez Sąd pierwszej instancji art. 379 pkt 5 kpc prowadzącego do nieważności postępowania w wyniku pozbawienia powoda możliwości obrony jego praw wskutek przeprowadzenia postępowania dowodowego bez udziału jego pełnomocnika oraz naruszenia art. 214 kpc przez nieodroczenie rozprawy w dniach 15 kwietnia 2005 r. i 24 sierpnia 2005 r., nieuwzględnienie zarzutu naruszenia przez Sąd pierwszej instancji art. 227 § 1 w zw. z art. 233 kpc przez nieprzeprowadzenie zgłoszonych dowodów z zeznań świadków oraz dowodu z opinii biegłych lekarzy chirurga i neurologa, naruszenie art. 316 w zw. z art. 328 § 2 kpc w wyniku nieuwzględnienia zarzutu naruszenia przez Sąd pierwszej instancji przepisów prawa przez oparcie rozstrzygnięcia na niepełnym materiale dowodowym w wyniku pominięcia zeznań powoda oraz naruszenie art. 228 kpc w związku z art. 6 kc wskutek uznania, że fakt przeludnienia w zakładach karnych wymagał udowodnienia przez powoda. W oparciu o powyższe pełnomocnik powoda wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz wyroku Sądu pierwszej instancji i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu we W. do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Nieuzasadnione są zarzuty naruszenia przepisów postępowania. Najdalej idący zarzut nieważności postępowania, jak również naruszenia przez Sąd pierwszej instancji art. 214 kpc wskazują za podstawę okoliczności, które nie wystąpiły w rozpoznawanej sprawie. O terminie rozprawy w dniu 15 kwietnia 2005 r., w czasie której miał być przesłuchany biegły sądowy, zostali prawidłowo powiadomieni pełnomocnicy obu stron. Pełnomocnik powoda potwierdził odbiór tego zawiadomienia w dniu 11 lutego 2005 r., a zwrotne poświadczenie znajduje się w aktach sprawy na karcie 122. Mimo zawiadomienia nie stawił się na rozprawie ani nie usprawiedliwił swojej nieobecności, nie wnosił też o jej odroczenie. Nie zachodziły zatem podstawy do odroczenia rozprawy z powodu nieobecności pełnomocnika powoda, który zaniedbał obowiązku stawiennictwa i usprawiedliwienia swojej nieobecności. Powoływanie się w skardze kasacyjnej na to, że Sąd powinien rozprawę odroczyć z uwagi na wniosek pełnomocnika pozwanego zgłoszony w tym przedmiocie, nie znajduje żadnych podstaw prawnych. Po pierwsze taki zarzut mogłaby postawić jedynie strona pozwana, a nie powód, po wtóre wskazywana przez pełnomocnika pozwanego kolizja terminów jako przyczyna nieobecności, nie uzasadnia odroczenia rozprawy, bowiem strona powinna zapewnić sobie bezkolizyjną reprezentację we wszystkich --- STRONA 19 --- toczących się przed sądami sprawach z jej udziałem. Nie doszło zatem do naruszenia jakichkolwiek przepisów postępowania na rozprawie w dniu 15 kwietnia 2005 r., ani przy przesłuchaniu biegłego. Nie nastąpiło także pozbawienie powoda prawa do obrony w toku postępowania przed Sądem Rejonowym w J.G. wykonującym odezwę sądową o przesłuchanie powoda. O terminie posiedzenia w dniu 24 sierpnia 2005 r. zawiadomiony został zarówno powód, jak i jego pełnomocnik wyznaczony przez Radę Adwokacką. W aktach sprawy na karcie 225 znajduje się zwrotne poświadczenie odbioru zawiadomienia przez pełnomocnika powoda, a na karcie 106 pismo powoda, w którym prosi o przesłuchanie go bez udziału pełnomocnika, z którym to uzgodnił. Na posiedzenie w dniu 24 sierpnia 2005 r. został doprowadzony powód i nastąpiło jego przesłuchanie, nie stawił się natomiast jego pełnomocnik, a w dniu 25 sierpnia 2005 r. załączono do akt jego pismo z dnia 24 sierpnia 2005 r. z usprawiedliwieniem nieobecności, nie zawierające jednak wniosku o odroczenie tego posiedzenia ani wniosku o ponowne przesłuchanie powoda z udziałem adwokata. Zgodnie z art. 237 kpc niestawiennictwo stron i ich pełnomocników przed sądem wyznaczonym nie wstrzymuje przeprowadzenia dowodu. Wbrew wymogom art. 239 zdanie 2 kpc i art. 162 kpc pełnomocnik powoda nie zwrócił uwagi Sądu orzekającego na jakiekolwiek uchybienia Sądu wyznaczonego, co zapewne wynikało z faktu, że uchybień takich nie było. Nie ma zatem postaw nie tylko do twierdzenia o nieważności postępowania z przyczyn określonych w art. 379 pkt 5 kpc, lecz także do stawiania zarzutu naruszenia jakichkolwiek innych przepisów postępowania w tym zakresie. Bezzasadny jest także zarzut naruszenia art. 227 § 1 w zw. z art. 233 kpc Sąd drugiej instancji odniósł się do apelacyjnego zarzutu pominięcia przez Sąd Okręgowy wniosku o dopuszczenie dowodu z opinii biegłych lekarzy chirurga i neurologa i przekonująco uzasadnił przyczyny, dla których uznał wniosek o dopuszczenie tych dowodów za bezpodstawny w sytuacji, gdy pełnomocnik powoda nie sformułował tezy dowodowej uzasadniającej powołanie biegłych tych specjalności ani nie wskazał neurologicznych schorzeń powoda pozostających w związku z pobytem w zakładach karnych, zaś schorzenia ortopedyczne ocenił miarodajnie biegły lekarz ortopeda. Zarzut nieprzeprowadzenia dowodu z zeznań świadków jest całkowicie pozbawiony podstaw bowiem żaden tego rodzaju dowód nie został zgłoszony, a powód w piśmie z dnia 1 sierpnia 2005 r. (k. 226) zamieścił jedynie imiona i nazwiska czterech osób, które przebywały z nim w celi, nie wnosząc o ich przesłuchanie. Nieskuteczny jest także zarzut naruszenia art. 316 w zw. z art. 328 § 2 kpc uzasadniony nieuwzględnieniem przez Sąd drugiej instancji zarzutu niedokonania przez Sąd Okręgowy oceny zeznań powoda. Wprawdzie istotnie Sąd pierwszej instancji pominął w ogóle przeprowadzony dowód z zeznań powoda, a Sąd Apelacyjny nie odniósł się do apelacyjnego zarzutu postawionego w tym zakresie, jednak sposób sformułowania odnoszącego się do tego faktu zarzutu kasacyjnego należy uznać za nieskuteczny w świetle art. 398[3] § 3 kpc. Bezzasadny jest także zarzut naruszenia art. 228 kpc, dotyczącego faktów powszechnie znanych oraz faktów znanych sądowi urzędowo. Sąd Apelacyjny bowiem uznał za fakt powszechnie znany tzw. przeludnienie występujące w zakładach karnych w czasie pobytu w nich powoda i nie zarzucił, że powód okoliczności tej nie udowodnił. Uznał jedynie, że z powszechnie znanego faktu przeludnienia w zakładach karnych nie można wyprowadzić wniosku o przeludnieniu występującym w celach, w których przebywał powód. Niezależnie od oceny stanowiska Sądu Apelacyjnego w tym przedmiocie, o czym będzie mowa dalej, nie stanowi ono naruszenia art. 228 kpc. Przechodząc do oceny zarzutów naruszenia prawa materialnego, w tym błędnie wskazanego w ramach drugiej podstawy zarzutu naruszenia art. 6 kc, na wstępie trzeba stwierdzić, że dotyczą one tylko roszczenia o zadośćuczynienie za naruszenie dóbr osobistych powoda przez osadzenie w zakładach karnych w warunkach naruszających godność człowieka. Skarga kasacyjna, mimo określonego w niej zakresu zaskarżenia odnoszącego się do całego orzeczenia Sądu Apelacyjnego, --- STRONA 20 --- nie zawiera żadnych materialnoprawnych zarzutów dotyczących rozstrzygnięcia o zadośćuczynieniu i rencie z tytułu uszczerbku na zdrowiu wynikającego z niewłaściwych warunków pobytu i leczenia w zakładach karnych. W tej sytuacji, wobec wskazanej wyżej bezzasadności zarzutów opartych na drugiej podstawie kasacyjnej, Sąd Najwyższy na podstawie art. 398[14] kpc oddalił skargę kasacyjną w tym zakresie. Skuteczne natomiast są zarzuty naruszenia wskazanych w skardze kasacyjnej przepisów prawa materialnego odnoszących się do roszczenia powoda opartego na art. 24 w zw. z art. 448 kc. Nie ulega bowiem wątpliwości, wbrew odmiennej ocenie Sądu Apelacyjnego, że powód już w pozwie w dostatecznie wyraźny sposób wskazał podstawę faktyczną roszczenia o zadośćuczynienie z tytułu „ poniżającego i nieludzkiego” traktowania w zakładach karnych, w których został osadzony w celach nie spełniających wymogu zapewnienia powierzchni 3 m2 na osobę oraz przy braku oddzielenia urządzeń sanitarnych od reszty pomieszczenia przeznaczonej do spania, odpoczynku i spożywania posiłków i braku łóżek dla wszystkich osadzonych. Wielokrotnie też podnosił, że warunki te naruszały jego godność. Wskazane zatem zostało zarówno naruszone dobro osobiste jak i sposób jego naruszenia oraz okoliczności w jakich do tego doszło. Obowiązkiem Sądu było rozpoznanie tego roszczenia w oparciu o właściwą podstawę prawną, którą stanowią art. 24 i 448 kc, a nieprecyzyjne określenie kwoty dochodzonego zadośćuczynienia nie stało temu na przeszkodzie. Zgodnie z art. 30 Konstytucji RP przyrodzona i niezbywalna godność człowieka jest nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem władz publicznych. Obowiązek ten powinien być realizowany przez władze publiczne przede wszystkim wszędzie tam, gdzie Państwo działa w ramach imperium realizując swoje zadania represyjne, których wykonanie nie może prowadzić do większego ograniczenia praw człowieka i jego godności, niż to wynika z zadań ochronnych i celu zastosowanego środka represji. Wymóg zapewnienia przez Państwo godziwych warunków odbywania kary pozbawienia wolności, jest jednym z podstawowych wymogów nowożytnego państwa prawa, znajdującym wyraz w normach prawa międzynarodowego. Stanowi o tym wprost art. 10 ust. 1 ratyfikowanego przez Polskę Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych z dnia 19 grudnia 1966 r. (Dz. U. 1977 r. Nr 38 poz. 167 i Dz. U. 1977 r. Nr 38 poz. 169) głoszący, że każda osoba pozbawiona wolności będzie traktowana w sposób humanitarny i z poszanowaniem przyrodzonej godności człowieka. Także art. 3 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności sporządzonej w Rzymie dnia 4 grudnia 1950 r., ratyfikowanej przez Polskę w 1993 r. (Dz. U. 1993 r. Nr 61 poz. 284 ze zm.) stanowiący, że nikt nie może być poddany torturom ani nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu lub karaniu, wprowadza obowiązek władzy publicznej zapewnienia osobom osadzonym w zakładach karnych godziwych i humanitarnych warunków odbywania kary pozbawienia wolności, nienaruszających godności ludzkiej. Łączy się z tym wynikający z art. 8 ust. 1 Konwencji nakaz poszanowania życia prywatnego obywateli i ich prawa do intymności, co w odniesieniu do osób osadzonych w zakładach karnych oznacza obowiązek zapewnienia takich warunków bytowych i sanitarnych, w których godność ludzka i prawo do intymności nie doznają istotnego uszczerbku. Odpowiednikami powyższych norm prawa międzynarodowego są art. 40, 41 ust. 4 i 47 Konstytucji RP wprowadzające wyżej wskazane zasady na grunt prawa polskiego. Europejski Trybunał Praw Człowieka rozpoznając sprawy dotyczące warunków odbywania kary pozbawienia wolności uznał za obowiązek Państwa dokonywanie systematycznej kontroli decyzji podejmowanych w zakładach karnych w celu zapewnienia odpowiednich warunków życia więźniów, z uwzględnieniem normalnych i uzasadnionych wymagań związanych z pozbawieniem wolności (wyrok z dnia 5 grudnia 1979 r. w sprawie 8224/78 i z dnia 12 stycznia 1995 r. w sprawie 21915/93). Zajmując się kwestią wielkości celi, w jakiej powinni przebywać więźniowie, jako elementu zapewnienia godziwych warunków odbywania kary pozbawienia wolności, ETPCz uznał za sprzeczną ze standardami Europejskiego Komitetu Zapobiegania Torturom powierzchnię 2,8 m2, --- STRONA 21 --- jaka przypadała na osadzonego w rozpoznawanej sprawie zakończonej wyrokiem z dnia 9 marca 2006 r. w sprawie 73786/01 Cenbauer przeciwko Chorwacji (LexPolonica nr 403912). W wyroku z dnia 19 kwietnia 2001 r. Sprawa 28524/95 Peers przeciwko Grecji (LexPolonica nr 398773) Trybunał stwierdził, że przebywanie w zatłoczonej celi z nieodpowiednią wentylacją i z otwartą toaletą, brakiem możliwości uczestniczenia w zajęciach i kursach oraz korzystania z biblioteki, powoduje wzrost poczucia przygnębienia i niższości i może być oceniany jako upokarzające i poniżające traktowanie więźniów, stanowiące naruszenie art. 3 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka. Natomiast w wyroku z dnia 6 marca 2001 r. Sprawa 40907/98 Dougoz przeciwko Grecji (LexPolonica nr 399346) uznał, że sam fakt przetrzymywania więźnia w przeludnionej celi, w niewłaściwych warunkach sanitarnych, z niewystarczającą ilością łóżek, brakiem odpowiednich ćwiczeń fizycznych stanowi poniżające traktowanie, rodzące obowiązek wypłaty odszkodowania. Należy zatem stwierdzić, że odbywanie kary pozbawienia wolności w przeludnionych celach, z nieoddzieloną toaletą i węzłem sanitarnym, z niewystarczającą ilością łóżek i nieodpowiednią wentylacją może stanowić przejaw poniżającego traktowania, prowadzącego do naruszenia godności osób pozbawionych wolności. Na gruncie prawa polskiego może uzasadniać żądanie zasądzenia zadośćuczynienia na podstawie art. 24 w zw. z art. 448 kc, jako naruszające dobra osobiste skazanego: godność i prawo do intymności. Takich warunków nie można uznać za uzasadniony i normalny element kary pozbawienia wolności, co wynika także z art. 110 § 2 kkw, w którym polski ustawodawca, dostosowując przepisy dotyczące wykonania kary pozbawienia wolności do wyżej wskazanych norm prawa europejskiego, zawarł wymogi dotyczące warunków bytowych w celach mieszkalnych wskazując, że powierzchnia przypadająca na skazanego nie może wynosić mniej niż 3 m2, cele muszą być wyposażone w odpowiedni sprzęt zapewniający skazanemu osobne miejsce do spania i odpowiednie warunki higieny, dostateczny dopływ powietrza i odpowiednią temperaturę i oświetlenie. Jedynie w szczególnie uzasadnionych wypadkach, określonych w art. 248 kkw i przy zachowaniu trybu postępowania wskazanego w tym przepisie oraz w przewidzianych w nim przepisach wykonawczych, może dojść do ograniczenia wielkości powierzchni celi na jednego skazanego poniżej 3 m2, jednakże jedynie na czas określony. Trzeba przy tym uznać, że musi to być czas ściśle określony i nie nadmiernie długi, chodzi bowiem o wyjątek od zasady, przewidziany jedynie w wyjątkowych, szczególnych sytuacjach, co uzasadnia wykładnię ścieśniającą przepisu. Artykuł 24 kc, stanowiący podstawę roszczeń z tytułu naruszenia dóbr osobistych, nie wymaga dla odpowiedzialności winy sprawcy oraz przewiduje domniemanie bezprawności jego działania naruszającego dobra osobistego, co powoduje, że dochodzący ochrony nie musi tej przesłanki udowadniać, natomiast na sprawcy ciąży obowiązek wykazania, że jego działanie było zgodne z prawem. Tę zasadę pominął Sąd Apelacyjny w rozpoznawanej sprawie przerzucając na powoda ciężar dowodu bezprawności działania pozwanego. Tymczasem na powodzie spoczywał jedynie ciężar udowodnienia, że odbywał karę pozbawienia wolności w warunkach przeludnienia, w celach, w których na skazanego przypadało mniej niż 3 m2 powierzchni, przy nieodpowiednich warunkach bytowych i sanitarnych, bez oddzielenia toalety od reszty celi. Za dowolne należy uznać stanowisko Sądów obu instancji, że powód okoliczności tych nie udowodnił. Przede wszystkim trzeba wskazać, że pozwany zarówno w odpowiedzi na pozew, jak i w pozostałych pismach procesowych nie zaprzeczył twierdzeniom pozwu w tym przedmiocie, stwierdził jedynie, że uczynił wszystko, by zapewnić powodowi odpowiednie warunki odbywania kary. Zgodnie z art. 229 i art. 230 kpc mogło to stanowić podstawę do uznania, że fakty te nie wymagają dowodu. Natomiast z powszechnie znanego faktu stałego od kilku lat i znacznego przeludnienia zakładów karnych, wynikającego także z pism zakładów karnych, w których przebywał powód, można było na podstawie art. 231 kpc, przy pomocy domniemań faktycznych, wyprowadzić wniosek, że także powód odbywał karę pozbawienia wolności w przeludnionych celach. Niezależnie od tego z pisma Zakładu Karnego w K. z dnia 19 września 2005 r. (k. 250) wynika wprost, że przebywając w tym zakładzie powód odbywał karę w pięciu celach pięcioosobowych, w których czasowo przebywało do 7 osób, oraz w celach sześcioosobowych, w których przebywało do 8 osób. --- STRONA 22 --- Natomiast fakt, że zakłady karne nie prowadzą odpowiedniej ewidencji i nie potrafią udzielić ścisłej informacji w jakim czasie i przy jakim przekroczeniu dopuszczalnej liczby osadzonych odbywał karę powód, nie może wywoływać dla niego negatywnych skutków procesowych i materialnoprawnych. Jak bowiem słusznie stwierdził Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 3 marca 1971 r. II PR 453/70 (LexPolonica nr 1378555), w orzecznictwie Sądu Najwyższego można uznać za ukształtowany pogląd, że ilekroć jedna ze stron swoim postępowaniem spowoduje uniemożliwienie lub znaczne utrudnienie wykazania okoliczności przeciwnikowi, na którym spoczywał ciężar ich udowodnienia, wówczas na tę stronę przechodzi ciężar dowodu, co do tego, że okoliczności takie nie zachodziły. Niewątpliwym naruszeniem art. 6 kc w związku z art. 24 kc jest stanowisko Sądu Apelacyjnego, że obowiązkiem powoda było udowodnienie naruszenia jego dóbr osobistych przez pozwanego oraz tego, że warunki, w jakich odbywał karę pozbawienia wolności były niezgodne z art. 248 § 2 kkw i przepisami rozporządzeń wykonawczych. Jak już wskazano wyżej, to pozwanego obciąża obowiązek udowodnienia, że działał zgodnie z prawem i nie naruszył dobra osobistego powoda. Podkreślił to również Europejski Trybunał Praw Człowieka w orzeczeniach wydanych na gruncie art. 3 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka wskazując, że to na Państwie spoczywa ciężar wykazania, że doznane przez osadzonego w zakładzie karnym cierpienia i urazy nie zostały spowodowane postępowaniem władz (wyrok z dnia 4 grudnia 1995 r. w sprawie nr 42/1994/289/591 oraz decyzja z dnia 13 listopada 2003 r. w sprawie 55264/00 Olszewski przeciwko Polsce LexPolonica nr 391613). Reasumując należy więc uznać, że osadzenie skazanego odbywającego karę pozbawienia wolności w przeludnionych celach, przy braku oddzielenia urządzeń sanitarnych od reszty pomieszczenia i niezapewnieniu wszystkim skazanym osobnego miejsca do spania może stanowić naruszenie dóbr osobistych: godności oraz prawa do intymności i rodzić odpowiedzialność Skarbu Państwa na podstawie art. 24 i art. 448 kc. Ciężar dowodu, że warunki w zakładzie karnym odpowiadały obowiązującym normom i nie doszło do naruszenia dóbr osobistych powoda spoczywa na stronie pozwanej (art. 6 w zw. z art. 24 kc). Po ustaleniu podstaw odpowiedzialności, do Sądu należy ocena, czy zakres i stopień naruszenia dóbr osobistych uzasadniają przyznanie zadośćuczynienia pieniężnego i w jakiej wysokości, przy zachowaniu zasady, że przyznana ochrona powinna być dostosowana do charakteru i rodzaju naruszonego dobra osobistego oraz stopnia i zakresu naruszenia. Z uwagi na to, że skuteczne okazały się kasacyjne zarzuty naruszenia art. 24 kc i art. 448 kc oraz art. 6 w związku z art. 24 kc, a także art. 3 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka, Sąd Najwyższy na podstawie art. 398[15] § 1 kpc uchylił zaskarżony wyrok w części dotyczącej roszczenia o zadośćuczynienie za naruszenie dóbr osobistych w związku z warunkami odbywania kary pozbawienia wolności oraz w części orzekającej o kosztach procesu (art. 108 § 2 w zw. z art. 398[21] kpc) i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego. Wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka Trzecia Sekcja Dougoz przeciwko Grecji z dnia 6 marca 2001 r. Sprawa 40907/98 LexPolonica nr 399346 www.echr.coe.int 1. Holds that there has been a violation of Article 3 of the Convention; --- STRONA 23 --- 2. Holds that there has been a violation of Article 5 § 1 of the Convention; 3. Holds that there has been a violation of Article 5 § 4 of the Convention; 4. Holds (a) that the respondent State is to pay the applicant, within three months from the date on which the judgment becomes final according to Article 44 § 2 of the Convention, GRD 5, 000, 000 (five million drachmas) in respect of non-pecuniary damage and costs, plus any value- added tax that may be chargeable; (b) that simple interest at an annual rate of 6% shall be payable from the expiry of the above- mentioned three months until settlement; 5. Dismisses the remainder of the applicant's claims for just satisfaction. Orzeczenie dotyczy: Dz.U.1993.61.284: art. 3; art. 5 ust. 1; art. 5 ust. 4; art. 41 Orzeczenie zostało powołane w sprawach: Sprawa 19730/10, Sprawa 11082/06, 13772/05, Sprawa 55352/12, Sprawa 42337/12, Sprawa 4458/10, Sprawa 4242/07, I ACa 375/2013, Sprawa 73455/11, Sprawa 60914/09, I ACa 17/2013, Sprawa 7910/10, Sprawa 16133/08, Sprawa 1777/06, Sprawa 17116/04, Sprawa 17892/03, Sprawa 22362/06, Sprawa 28018/05, Sprawa 1608/08, Sprawa 35297/05, Sprawa 4265/06, Sprawa 50031/11, Sprawa 26436/05, Sprawa 49658/09, Sprawa 27359/05, Sprawa 35692/11, Sprawa 35972/05, Sprawa 14337/04, Sprawa 12152/05, Sprawa 44853/10, Sprawa 55822/10, Sprawa 20071/07, Sprawa 24027/07, 11949/08, 17299/12, Sprawa 7842/04, Sprawa 22661/06, Sprawa 30779/05, Sprawa 43710/07, 11248/08, 27668/08, Sprawa 16391/05, Sprawa 42525/07, 60800/08, Sprawa 5774/10, 5985/10, II CSK 721/2010, Sprawa 13099/04, III CZP 25/2011, Sprawa 23215/02, Sprawa 31725/04, Sprawa 39417/07, Sprawa 5711/10, 5719/10, 5754/10, Sprawa 3937/03, Sprawa 8319/07, 11449/07, Sprawa 20641/04, Sprawa 9643/03, Sprawa 5829/04, Sprawa 20326/04, Sprawa 46134/08, Sprawa 1066/05, Sprawa 4473/02, 34138/04, Sprawa 14248/05, Sprawa 37138/06, Sprawa 10424/05, Sprawa 46605/07, Sprawa 28183/06, Sprawa 24407/04, Sprawa 22387/05, Sprawa 17885/04, Sprawa 47709/99, Sprawa 41653/05, Sprawa 36932/02, Sprawa 23691/06, Sprawa 22390/05, Sprawa 41698/04, Sprawa 31237/03, Sprawa 68337/01, Sprawa 3522/04, Sprawa 69273/01, Sprawa 75157/01, Sprawa 67086/01, Sprawa 63955/00, Sprawa 41153/06, Sprawa 22625/02, Sprawa 36898/03, Sprawa 20877/04, Sprawa 57830/00, Sprawa 37392/03, Sprawa 38411/02, V CSK 431/2006, Sprawa 55839/00, Sprawa 56856/00, Sprawa 26853/04, Sprawa 59450/00, Sprawa 72286/01, Sprawa 1606/02, Sprawa 41211/98, Sprawa 39437/98, Sprawa 64812/01, Sprawa 6847/02, Sprawa 63993/00, Sprawa 9190/03, Sprawa 24919/03, Sprawa 35207/03, Sprawa 69332/01, Sprawa 62208/00, Sprawa 44082/98, Sprawa 66460/01, Sprawa 28524/95, Sprawa 54825/00, Sprawa 47810/99, Sprawa 41035/98, Sprawa 55669/00, Sprawa 54071/00, Sprawa 48787/99, Sprawa 8704/03, Sprawa 42346/98, Sprawa 40653/98, Sprawa 49158/99, Sprawa 41707/98, Sprawa 38812/97, Sprawa 39042/97, Sprawa 39483/98, Sprawa 40679/98, Sprawa 41220/98, Sprawa 50901/99, Sprawa 52750/99, Sprawa 25196/94, Sprawa 55263/00 W orzeczeniu powołano sprawy: Sprawa 36366/97, Sprawa 19776/92, Sprawa 13134/87 Wyrok STRASBOURG 6 March 2001 In the case of Dougoz v. Greece , The European Court of Human Rights (Third Section), sitting as a Chamber composed of: Mr J.-P. Costa, President, --- STRONA 24 --- Mr C. L. Rozakis, Mr L. Loucaides, Mr P. Kuris, Mrs F. Tulkens, Mr K. Jungwiert, Sir Nicolas Bratza, judges, and Mrs S. Dollé, Section Registrar, Having deliberated in private on 8 February 2000 and 13 February 2001, Delivers the following judgment, which was adopted on the last- mentioned date: PROCEDURE 1. The case originated in an application (no. 40907/98) against the Hellenic Republic lodged with the European Commission of Human Rights („ the Commission” ) under former Article 25 of the Convention for the Protection of Human Rights and Fundamental Freedoms („ the Convention” ) by a Syrian national, Mr Mohamed Dougoz („ the applicant” ), on 24 April 1998. 2. The applicant was represented by Mrs I. Kourtovik, a lawyer practising in Athens. The Greek Government („ the Government” ) were represented by the Delegate of their Agent, Mr M. Apessos, Senior Adviser at the State Legal Council, and Mrs K. Grigoriou, Adviser at the State Legal Council. 3. The applicant alleged, in particular, that his conditions of detention whilst awaiting expulsion amounted to inhuman and degrading treatment, and complained about the lawfulness and length of his detention and the lack of remedies under domestic law in this connection. 4. On 24 April 1998 the President of the Commission had given an indication under former Rule 36 of the Commission's Rules of Procedure. On 10 July 1998 the Commission decided not to renew this indication. 5. The application was transmitted to the Court on 1 November 1998, when Protocol No. 11 to the Convention came into force (Article 5 § 2 of Protocol No. 11). 6. The application was allocated to the Third Section of the Court (Rule 52 § 1 of the Rules of Court). Within that Section, the Chamber that would consider the case (Article 27 § 1 of the Convention) was constituted as provided in Rule 26 § 1. 7. By a decision of 8 February 2000, the Chamber declared the application partly admissible (Note by the Registry. The Court's decision is obtainable from the Registry ). THE FACTS I. THE CIRCUMSTANCES OF THE CASE 8. The applicant claims that, while in Syria, he was accused of national security offences, namely having leaked information during his military service. The applicant left that country. He claims that he was subsequently found guilty of these offences and sentenced to death. 9. The Government claim that the applicant entered Greece surreptitiously, probably in July 1983. The applicant claims that he entered Greece lawfully. 10. In 1987 the applicant was arrested by the Greek authorities for drug-related offences. In 1988 he was found guilty by the three-member Court of Appeal of Athens, sitting as a first-instance court. The court, considering that the applicant was himself a drug user, sentenced him to two years' imprisonment. The applicant's conviction was upheld by the five-member Court of Appeal of Athens in 1989. --- STRONA 25 --- 11. In 1989 the applicant applied for refugee status to the Athens Office of the United Nations High Commissioner for Refugees (UNHCR) and was recognised as a refugee under the UNHCR mandate. On that occasion he was issued by the Greek authorities with an alien's residence card. 12. According to the Government, his leave to remain in Greece expired on 8 January 1991. However, he remained illegally. 13. In the course of 1991, the applicant was arrested for theft and bearing arms without authorisation. He was placed in detention on remand. In 1993 he was found guilty of these offences by the Nafplio Court of Appeal, composed of judges and jurors, and was sentenced to five and a half years' imprisonment. 14. On 6 June 1994 the applicant was released on licence. On the same day, the Chief of Police ordered his expulsion from Greece in the public interest. 15. On 23 June 1994 the applicant applied to the Greek authorities for refugee status. On 4 August 1994 the Minister of Public Order rejected his application, which was found to be abusive because „ it had been submitted ten years after the arrival of the applicant in Greece, obviously with the aim of avoiding his lawful expulsion after his release from prison where he had served long sentences for very serious crimes” . 16. The Government claim that, following this decision, the applicant requested to be expelled to „ the Former Yugoslav Republic of Macedonia” , and on 19 September 1994 he was sent to that country, but thereafter he returned to Greece illegally. However, the applicant claims that he was never „ lawfully expelled” to „ the Former Yugoslav Republic of Macedonia” . He neither asked to go there, nor was he accepted by that country. 17. On 9 July 1995 the applicant was arrested in Greece for drug-related offences. On 26 November 1996 he was found guilty and sentenced to three years' imprisonment and a fine by the three- member Athens Court of Appeal. In 1998 the five-member Athens Court of Appeal upheld his conviction and sentence. 18. On 25 June 1997 the applicant asked for his release on licence claiming, inter alia, that he could return to Syria because he had been granted a reprieve. The Indictments Division of the Piraeus Criminal Court of First Instance examined the applicant's request in camera on 16 July 1997. Although the applicant was not allowed to attend the hearing, the prosecutor was present and was heard. The court decided that the applicant should be released on licence and expelled from Greece. It considered that the applicant's conduct during his detention indicated that he was not going to commit any further offences once released and that it was not necessary to prolong the detention. 19. Following this decision the applicant was released from prison on 10 July 1997 and was placed in police detention pending his expulsion, on the basis of an opinion given by the deputy public prosecutor at the Court of Cassation that decision no. 4803/13/7A of 18-26 June 1992 applied by analogy in cases of expulsion ordered by courts (see paragraph 39 below). Initially the applicant was detained at a detention centre in Drapetsona. He was issued with a temporary passport by the Greek authorities and on 12 September 1997 was given leave to enter Syria by the Syrian embassy in Athens. 20. The applicant claims that the Drapetsona detention centre consisted of twenty cells. At times there were up to one hundred people detained there. The applicant's cell was overcrowded. The number of persons in his cell would increase tenfold depending on the detainee population each night. There were no beds and the detainees were not given any mattresses, sheets or blankets. Some detainees had to sleep in the corridor. The cells were dirty and the sanitary facilities insufficient, since they were supposed to cater for a much smaller number of persons. Hot water was scarce. For long periods of time there would not be any. There was no fresh air or natural daylight and no yard in which to exercise. The only area where the detainees could take a walk was the corridor leading to the toilets. --- STRONA 26 --- 21. According to the applicant, there was no recreational or other activities at the Drapetsona detention centre. The applicant could not even read a book because his cell was so overcrowded. Detainees were served with a „ passable plate of food” twice a day. No milk was ever provided while fruit, vegetables and cheese rarely appeared on the menu. Moreover, the detainees could not obtain any food from outside. The applicant had no access to a doctor or a chemist. Only family visits were allowed and, as a result, foreign detainees did not receive any visits at all. The applicant could not address himself to the social services or the public prosecutor. Although payphones existed, their number was clearly insufficient. Cases of ill-treatment by the guards were not uncommon. 22. The Government claim that hot water was available on a 24-hour basis at the Drapetsona detention centre. The food served to detainees was sufficient and of a very high quality. The police officers had the same menu. There was adequate natural light where the applicant was detained. The applicant was able to circulate freely in a wide corridor at regular intervals during the day. The detention area was cleaned every day by the staff of the centre and was regularly disinfected. There was medical care. 23. In the autumn of 1997 there was a hunger strike at the Drapetsona detention centre. 24. On 28 November 1997 the applicant asked the Minister of Public Order to allow him to travel to a country other than Syria where he allegedly faced the death penalty. 25. On 2 February 1998 the applicant applied for the order for his expulsion to be lifted, relying on, inter alia, the European Convention for the Prevention of Torture and Inhuman or Degrading Treatment or Punishment and the fact that he had been recognised as a refugee by the UNHCR. He also claimed that his continued detention contravened Article 5 of the Convention and that the expulsion order had been made in breach of national law. 26. In March 1998 there were forty to fifty people detained at the Drapetsona centre. 27. In April 1998 the applicant was transferred to the police headquarters in Alexandras Avenue in Athens. According to the applicant, the conditions were similar to those at Drapetsona, although there was natural light, air in the cells and adequate hot water. The Government described the conditions in Alexandras Avenue as being the same as those at Drapetsona. 28. On 28 April 1998 the UNHCR representative in Athens requested the Ministry of Public Order not to expel the applicant to Syria as long as his case was under review. 29. On 11 May 1998 the Indictments Division of the Piraeus Criminal Court of First Instance, sitting in camera, refused to lift the expulsion order recalling, inter alia, that in his application of 25 June 1997 the applicant had claimed that he was no longer subject to persecution in Syria. The decision of the court did not contain any express ruling on the applicant's claim concerning his detention. 30. On 26 and 28 July 1998 the applicant requested the Ministers of Justice and of Public Order to lift the expulsion order and, in any event, to release him. 31. On 3 December 1998 the applicant was expelled to Syria. The Government claim that they had been informed by Interpol that Syria had not asked for his extradition. 32. The applicant claims that upon his arrival in Syria he was placed in detention. II. RELEVANT DOMESTIC AND INTERNATIONAL LAW AND PRACTICE 33. Article 74 § 1 of the Criminal Code provides as follows: „ The court may order the expulsion of an alien who has been given a prison sentence under Articles 52 and 53 of the Criminal Code, provided that the country's international obligations are respected. An alien lawfully present in Greece may only be expelled if given a sentence of at least three months' imprisonment. The expulsion takes place immediately after the alien has served his or her --- STRONA 27 --- sentence or is released from prison. The same applies when the expulsion has been ordered by way of a secondary penalty.” 34. Article 105 of the Criminal Code provides for the release of prisoners on licence. 35. Article 106 of the same Code provides that the court may impose on the person released on licence certain obligations concerning, inter alia, his place of residence. 36. On 15 January 1981 the public prosecutor at the Court of Cassation opined that, although persons released on licence could not leave the country, a court could order their expulsion under Article 74 of the Criminal Code. 37. Section 27(6) of Law no. 1975/1991 provides that the Minister of Public Order may, in the public interest and if the person to be expelled is dangerous or might abscond, order his detention until his deportation from Greece becomes feasible. 38. Section 27(7) of Law no. 1975/1991 provides that the details concerning the execution of deportation orders issued in accordance with the provisions of that Law, as well as those ordered by the criminal courts in accordance with Article 74 of the Criminal Code, will be fixed by a common decision of the Ministers for Foreign Affairs, of Justice and of Public Order. 39. Decision no. 4803/13/7A of 18-26 June 1992 of the Ministers for Foreign Affairs, of Justice and of Public Order makes a number of provisions concerning the expulsion of aliens by administrative order. According to section 6 of the decision, „ aliens subject to expulsion are detained in police detention centres or other appropriate places determined by the Minister of Public Order” . On 1 April 1993 the deputy public prosecutor at the Court of Cassation opined that decision no. 4803/13/7A of 18-26 June 1992 applied by analogy in cases of expulsion ordered by the courts. 40. On 29 November 1994 the European Committee for the Prevention of Torture and Inhuman or Degrading Treatment or Punishment (CPT) published a report following its visit to Greece in March 1993, which contains the following findings and recommendations concerning the Athens police headquarters in Alexandras Avenue: „ 54. The principal detention facilities at the Athens Police Headquarters were situated on the 7th floor of the Headquarters building. They consisted of 20 cells divided into two sections. The cells measured just over 12 m2, and were equipped with fixed benches for rest/sleeping purposes; the lighting was adequate, as would be the ventilation in the absence of overcrowding. In principle, the cellular accommodation could be considered as acceptable for persons obliged to remain in police custody for a relatively short period, on condition that the premises are kept clean and those obliged to spend the night in custody are provided with mattresses and blankets. 55. However, the delegation found that in addition to criminal suspects (who might stay for a maximum of some four to six days...), the Headquarters were being used to accommodate for lengthy periods persons held under the Aliens legislation. Many of these persons met by the delegation had been held in the Headquarters' detention facilities for periods in excess of a month, and a few had been there for over three months. Such a situation is not acceptable. The physical surroundings and the regime are quite unsuitable for such lengthy stays. There is not even the possibility of access to the open air: out of the cell „exercise” is taken in a corridor adjacent to the cells. 56. There were between 50 to 60 detained persons in the Headquarters at the time of the delegation's visit, some 60% of whom were being held under the Aliens legislation. However, it was clear that shortly before the delegation's visit, the number of persons accommodated had been much higher. At least 50 persons had been transferred a few days earlier from the Headquarters to a new holding centre for aliens situated close to the airpart... For the most part, the detainees were being held two or three to a cell, though a cell reserved for women was accommodating five detainees. The delegation was told by persons detained that in the very recent past, ten or more persons had been held per cell. Given the cells' dimensions, such --- STRONA 28 --- occupancy levels would be grossly excessive. 57. Police officers told the delegation that one set of cells was reserved for criminal suspects, and the other for persons held under the Aliens legislation; however, it was observed that, in practice, the separation between these two very different types of detained persons was not assured. Further, some persons detained under the Aliens legislation stated that they had received no information about the procedure applicable to them (at least not in a language they understood). On the other hand, such detainees did have access to a telephone. 58. Persons detained had blankets at their disposal (though the delegation heard allegations that they had only been made available the day before the delegation's first visit), but not mattresses. Toilet and shower facilities were situated alongside the cells, and no complaints were heard about access to those facilities; however, detainees did complain that they had not been provided with towels or soap. The state of cleanliness and overall state of repair of the toilets/shower facilities was appalling, although an attempt to improve the situation was made between the delegation's different visits. 59. As regards the detention facilities on the 7th floor of Athens Police Headquarters, the CPT wishes to make the following recommendations: - that no-one be held in these facilities for longer than is absolutely necessary; - that there be a maximum occupancy level of four persons per cell (with a possible exception as regards persons only staying a few hours in custody); - that persons detained overnight be provided with both blankets and mattresses; - that the toilet/shower facilities be renovated in a hygienic condition, and detained persons provided with the wherewithal to keep themselves clean; - that means be sought of enabling persons detained for more than 24 hours to be offered outdoor exercise on a daily basis; - that persons detained under the Aliens legislation be strictly separated from criminal suspects; - than an information leaflet be given to persons detained under the Aliens legislation explaining the procedure applicable to them and their related rights; this leaflet to be available in the languages most commonly spoken by such persons and, if necessary, the services of an interpreter provided.” 41. In May 1997 and in October 1999 the CPT carried out two more visits to the Alexandras police headquarters and the Drapetsona detention centre. The reports following these visits have not yet been made public. THE LAW I. ALLEGED VIOLATION OF ARTICLE 3 OF THE CONVENTION 42. The applicant complained about his conditions of detention, whilst awaiting his expulsion, in both Drapetsona and Alexandras. He relied on Article 3 of the Convention, which reads as follows: „ No one shall be subjected to torture or to inhuman or degrading treatment or punishment.” 43. The Government argued that the conditions of detention of the applicant did not amount to inhuman or degrading treatment contrary to Article 3 because the required level of severity was not reached. The seventeen-month detention was due to the applicant's various efforts to stop his expulsion. 44. The Court recalls that, according to the Convention organs' case-law, ill-treatment must attain a minimum level of severity if it is to fall within the scope of Article 3 (see Ireland v. the United Kingdom, judgment of 18 January 1978, Series A no. 25, p. 65, § 162). The same holds true in so --- STRONA 29 --- far as degrading treatment is concerned (see Costello-Roberts v. the United Kingdom, judgment of 25 March 1993, Series A no. 247-C, p. 59, § 30). The assessment of this minimum level of severity is relative; it depends on all the circumstances of the case, such as the duration of the treatment, its physical and mental effects and, in some cases, the sex, age and state of health of the victim (see Ireland v. the United Kingdom and Costello-Roberts, both cited above, loc. cit.). 45. In the present case the Court notes that the applicant was first held for several months at the Drapetsona police station, which is a detention centre for persons held under aliens legislation. He alleges, inter alia, that he was confined in an overcrowded and dirty cell with insufficient sanitary and sleeping facilities, scarce hot water, no fresh air or natural daylight and no yard in which to exercise. It was even impossible for him to read a book because his cell was so overcrowded. In April 1998 he was transferred to the police headquarters in Alexandras Avenue, where conditions were similar to those at Drapetsona and where he was detained until 3 December 1998, the date of his expulsion to Syria. The Court observes that the Government did not deny the applicant's allegations concerning overcrowding and a lack of beds or bedding. 46. The Court considers that conditions of detention may sometimes amount to inhuman or degrading treatment. In the „ Greek case” (applications nos. 3321/67, 3322/67, 3323/67 and 3344/67, Commission's report of 5 November 1969, Yearbook 12) the Commission reached this conclusion regarding overcrowding and inadequate facilities for heating, sanitation, sleeping arrangements, food, recreation and contact with the outside world. When assessing conditions of detention, account has to be taken of the cumulative effects of these conditions, as well as of specific allegations made by the applicant. In the present case, although the Court has not conducted an on-site visit, it notes that the applicant's allegations are corroborated by the conclusions of the CPT report of 29 November 1994 regarding the police headquarters in Alexandras Avenue. In its report the CPT stressed that the cellular accommodation and detention regime in that place were quite unsuitable for a period in excess of a few days, the occupancy levels being grossly excessive and the sanitary facilities appalling. Although the CPT had not visited the Drapetsona detention centre at that time, the Court notes that the Government had described the conditions in Alexandras as being the same as at Drapetsona, and the applicant himself conceded that the former were slightly better with natural light, air in the cells and adequate hot water. 47. Furthermore, the Court does not lose sight of the fact that in 1997 the CPT visited both the Alexandras police headquarters and the Drapetsona detention centre and felt it necessary to renew its visit to both places in 1999. The applicant was detained in the interim, from July 1997 to December 1998. 48. In the light of the above, the Court considers that the conditions of detention of the applicant at the Alexandras police headquarters and the Drapetsona detention centre, in particular the serious overcrowding and absence of sleeping facilities, combined with the inordinate length of the period during which he was detained in such conditions, amounted to degrading treatment contrary to Article 3. 49. Accordingly, there has been a violation of Article 3 of the Convention. II. ALLEGED VIOLATION OF ARTICLE 5 OF THE CONVENTION 50. The applicant also complained under Article 5 of the Convention about the lawfulness and length of his detention and the lack of remedies under domestic law in this connection. Article 5 of the Convention provides as follows: „ 1. Everyone has the right to liberty and security of person. No one shall be deprived of his liberty save in the following cases and in accordance with a procedure prescribed by law: ... (f) the lawful arrest or detention of a person to prevent his effecting an unauthorised entry into the --- STRONA 30 --- country or of a person against whom action is being taken with a view to deportation or extradition. ... 4. Everyone who is deprived of his liberty by arrest or detention shall be entitled to take proceedings by which the lawfulness of his detention shall be decided speedily by a court and his release ordered if the detention is not lawful. ...” 51. The Government submitted that the applicant was detained pursuant to a court decision ordering his expulsion. It transpired from this decision that the applicant was considered a danger to public order and safety, otherwise he would not have been expelled. Moreover, the detention had a basis in domestic law: Article 74 of the Criminal Code and section 27(7) of Law no. 1975/1991, in conjunction with section 6 of Ministerial Decision no. 4803/13/7A of 18-26 June 1992. The seventeen-month detention was due to the applicant's various efforts to stop his expulsion. 52. The Government further submitted that the judicial control of the lawfulness of the applicant's detention was incorporated in the decision ordering his expulsion. In any event, on 11 May 1998 the Piraeus court reviewed the question of the applicant's expulsion and, by implicit extension, that of his detention. 53. The applicant submitted that, in the absence of any statutory provisions, an opinion of the public prosecutor at the Court of Cassation could not render his detention lawful. Moreover, he did not have any remedies to challenge the lawfulness of his lengthy detention; his requests to the Ministers of Justice and of Public Order, whereby he requested them to lift the expulsion order and release him, did not constitute judicial remedies and were all rejected or remained unanswered. In fact, as his detention was ordered neither by an administrative decision nor by a court judgment, no remedy under domestic law was available to him to challenge its lawfulness. 54. The Court recalls that it is not in dispute that the applicant was detained „ with a view to deportation” within the meaning of Article 5 § 1 (f). However, it falls to the Court to examine whether the applicant's detention was „ lawful” for the purposes of Article 5 § 1 (f), with particular reference to the safeguards provided by the national system. Where the „ lawfulness” of detention is in issue, including whether „ a procedure prescribed by law” has been followed, the Convention refers essentially to the obligation to conform to the substantive and procedural rules of national law, but it requires in addition that any deprivation of liberty should be in keeping with the purpose of Article 5, namely to protect the individual from arbitrariness (see Chahal v. the United Kingdom, judgment of 15 November 1996, Reports of Judgments and Decisions 1996-V, p. 1864, § 118). 55. In this connection the Court recalls that in laying down that any deprivation of liberty must be effected „ in accordance with a procedure prescribed by law” , Article 5 § 1 primarily requires that any arrest or detention have a legal basis in domestic law. However, these words do not merely refer back to domestic law; they also relate to the quality of the law, requiring it to be compatible with the rule of law, a concept inherent in all Articles of the Convention. Quality in this sense implies that where a national law authorises deprivation of liberty, it must be sufficiently accessible and precise, in order to avoid all risk of arbitrariness (see Amuur v. France, judgment of 25 June 1996, Reports 1996-III, pp. 850-51, § 50). 56. The Court notes that section 27(6) of Law no. 1975/1991, which applies to the expulsion of aliens by administrative order, provides for the detention of an alien on condition that the execution of an administrative order for expulsion made by the Minister of Public Order is pending, and that the alien is considered to be a danger to public order or that he might abscond. In the present case the expulsion of the applicant was ordered by a court and not by an administrative decision. Moreover, the applicant was not considered a danger to public order. The Indictments Division, which ordered his release from prison in July 1997, held that it transpired --- STRONA 31 --- from the applicant's conduct during detention that he was not going to commit any further offences when released and that it was not necessary to prolong his detention. 57. The Court further notes that on 1 April 1993 the deputy public prosecutor at the Court of Cassation opined that decision no. 4803/13/7A of 18-26 June 1992 applied by analogy in cases of expulsion ordered by the courts. The Court does not consider that the opinion of a senior public prosecutor - concerning the applicability by analogy of a ministerial decision on the detention of persons facing administrative expulsion - constituted a „ law” of sufficient „ quality” within the meaning of the Court's case-law. 58. In these circumstances, the Court finds that there has been a breach of Article 5 § 1 of the Convention in the present case. 59. Having found that the detention of the applicant did not in any event comply with the requirements of Article 5 § 1, the Court does not find it necessary to examine separately whether that provision was also violated by reason of the length of the applicant's detention. 60. Examining the applicant's complaint from the viewpoint of Article 5 § 4 of the Convention, the Government argued that the Article 5 § 4 review was incorporated in the court decisions ordering the applicant's expulsion (16 July 1997) and refusing to revoke it (11 May 1998). 61. The Court recalls that the notion of „ lawfulness” under paragraph 4 of Article 5 has the same meaning as under paragraph 1, so that the detained person is entitled to a review of his detention in the light not only of the requirements of domestic law but also of those in the text of the Convention, the general principles embodied therein and the aim of the restrictions permitted by Article 5 § 1. Article 5 § 4 does not guarantee a right to a judicial review of such breadth as to empower the court, on all aspects of the case including questions of pure expediency, to substitute its own discretion for that of the decision-making authority. The review should, however, be wide enough to bear on those conditions which are essential for the „ lawful” detention of a person according to Article 5 § 1 (see Chahal, cited above, pp. 1865-66, § 127). 62. The Court notes that the requests of the applicant of 28 November 1997 and 26 July 1998 to the Ministers of Justice and of Public Order to release him cannot be considered effective remedies whereby the applicant could challenge the lawfulness of his detention. By submitting them, the applicant appealed to the discretionary leniency of these ministers, who either rejected them or left them unanswered. Moreover, in its decision of 11 May 1998, the Indictments Division of the Piraeus Criminal Court of First Instance, sitting in camera, failed to rule on the applicant's claim concerning his detention. 63. It follows that the domestic legal system did not afford the applicant an opportunity to have the lawfulness of his detention pending expulsion determined by a national court, as required by Article 5 § 4. 64. The Court concludes that there has also been a violation of Article 5 § 4 of the Convention. III. APPLICATION OF ARTICLE 41 OF THE CONVENTION 65. Article 41 of the Convention provides: „ If the Court finds that there has been a violation of the Convention or the Protocols thereto, and if the internal law of the High Contracting Party concerned allows only partial reparation to be made, the Court shall, if necessary, afford just satisfaction to the injured party.” A. Damage and costs 66. The applicant in effect claims a global sum of 18, 000, 000 drachmas (GRD) for pecuniary and non-pecuniary damage, as well as for costs and expenses. 67. The Government consider that amount excessive. 68. The Court notes that the applicant has not sought to substantiate his claim of pecuniary damage. --- STRONA 32 --- Accordingly, no such damage has been established and the claim fails under this head. 69. As regards the claim for non-pecuniary damage, the Court recalls the number and seriousness of the violations it has found in the present case, for which the applicant should be awarded compensation. The applicant has also incurred costs relating to his representation before the Commission and the Court. Ruling on an equitable basis, as provided for in Article 41 of the Convention, the Court decides to award a total of GRD 5, 000, 000 for non-pecuniary damage and costs, plus any value-added tax that may be chargeable. B. Default interest 70. According to the information available to the Court, the statutory rate of interest applicable in Greece at the date of adoption of the present judgment is 6% per annum. FOR THESE REASONS, THE COURT UNANIMOUSLY 1. Holds that there has been a violation of Article 3 of the Convention; 2. Holds that there has been a violation of Article 5 § 1 of the Convention; 3. Holds that there has been a violation of Article 5 § 4 of the Convention; 4. Holds (a) that the respondent State is to pay the applicant, within three months from the date on which the judgment becomes final according to Article 44 § 2 of the Convention, GRD 5, 000, 000 (five million drachmas) in respect of non-pecuniary damage and costs, plus any value-added tax that may be chargeable; (b) that simple interest at an annual rate of 6% shall be payable from the expiry of the above-mentioned three months until settlement; 5. Dismisses the remainder of the applicant's claims for just satisfaction. Done in English, and notified in writing on 6 March 2001, pursuant to Rule 77 § § 2 and 3 of the Rules of Court. S. Dollé J. -P. Costa Registrar President