Postanowienie II CSK 640/09

--- STRONA 1 --- WYROK Sądu Najwyższego z dnia 6 maja 2010r II CSK 640/09 1. Dobra osobiste, ujmowane są w kategoriach obiektywnych, jako wartości o charakterze niemajątkowym, ściśle związane z człowiekiem, decydujące o jego bycie, pozycji w społeczeństwie, będące wyrazem odrębności fizycznej i psychicznej oraz możliwości twórczych, powszechnie uznane w społeczeństwie i akceptowane przez system prawny. Nierozerwalne związanie tych wartości, jako zespołu cech właściwych człowiekowi, stanowiących o jego walorach, z jednostka ludzką wskazuje na ich bezwzględny charakter, towarzyszący mu przez całe życie, niezależnie od sytuacji w jakiej znajduje się w danej chwili. Katalog dóbr osobistych, wymienionych w art 23 kc, pozostających pod ochroną prawa cywilnego jest otwarty i wraz ze zmianami stosunków społecznych mogą pojawiać się i znikać pewne dobra, co jednak nie oznacza, że należy do niego zaliczyć prawo do sądu. 2. Przepis art 15 ustawy z 2004 r o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki nie tworzy swoistego uprawnienia do domagania się odszkodowania lub zadośćuczynienia, wskazuje na możliwość uzyskania pełnej kompensaty, ma charakter normy odsyłającej i określającej zakres prejudycjalnego związania. Nie zwalnia jednak strony od obowiązku wykazania pozostałych przesłanek odpowiedzialności Skarbu Państwa, zezwalających na zastosowanie art 417 § 1, art 445 lub art 448 kc w postaci szkody i związku przyczynowego pomiędzy jej powstaniem a przewlekłością. 3. Związanie sądu w postępowaniu cywilnym stwierdzeniem przewlekłości dotyczy okresu przyjętego w postanowieniu. Do czasu prawomocnego zakończenia postępowania w sprawie kompetencja do ustalenia czy doszło do nieuzasadnionej zwłoki, należy do sądu przełożonego nad sądem, w którym toczy się postępowanie (art 4 ust 1 ustawy z 2004r o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu sądowym do nieuzasadnionej zwłoki) Natomiast w razie zgłoszenia żądania naprawienia szkody po prawomocnym zakończeniu postępowania w sprawie przez stronę, która nie wniosła skargi na przewlekłość (art 16 ustawy o skardze), rzeczą sądu w postępowaniu cywilnym jest także ustalenie, czy doszło do zbędnej zwłoki. LEX nr 598758 598758 Dz.U.2004.179.1843; art 4 ust 1; art 15; art 16 Dz.U.1964.16.93; art 23 Prawo do rozpoznania sprawy bez zbędnej zwłoki nie jest dobrem osobistym Palestra 2010/7-8/261 598761 Dz.u.2004.179.1843; art 12 ust 2 Dz.U.1964.16.93; art 23; art 24 § 1 Skład orzekający Przewodniczący: Sędzia SN Mirosław Bączyk Sędziowie SN: Stanisław Dąbrowski, Bogumiła Ustjanicz (spr) Sentencja Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Janusza K przeciwko Skarbowi Państwa – Sądowi --- STRONA 2 --- rejonowemu o zadośćuczynienie i odszkodowanie, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 6 maja 2010r, skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 30 czerwca 2009r 1) oddala skargę kasacyjną, (…) Uzasadnienie faktyczne Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny zmienił wyrok Sądu Okręgowego z dnia 27 lutego 2009r w ten sposób, że oddalił powództwo Janusza K. o zasądzenie od pozwanego Skarbu Państwa – Sądu rejonowego kwoty 50.000 zł tytułem odszkodowania i 100.000 zł tytułem zadośćuczynienia. Rozstrzygnięcie to oparte zostało na następujących ustaleniach i wnioskach: Postanowieniem z dnia 7 stycznia 2008r Sąd Okręgowy w sprawie VS 16/07 stwierdził, ze w postępowaniu sądowym w sprawie VI K 286/07 Sądu Rejonowego doszło do nieuzasadnionej przewlekłości postępowania obejmującej okres od 15 stycznia 2003r do 13 czerwca 2005r . Postępowanie to nie zostało jeszcze zakończone. W stosunku do powoda w okresie od 2002 r do 2004r wydano sześć wyroków skazujących go na kary pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem ich wykonania i we wszystkich tych sprawach doszło do zarządzenia wykonania orzeczonych kar, natomiast wyrokami łącznymi określono kary pozbawienia wolności w wymiarze dwóch lat i czterech miesięcy oraz jednego roku i ośmiu miesięcy, a także zaliczono na ich poczet siedmiomiesięczny okres aresztu tymczasowego. Odbywanie tych kar powód rozpoczął w dniu 11 września 2006 r w zakładzie karnym w Nowogardzie. W związku z prowadzeniem przeciwko powodowi postepowania przez Sąd Rejonowy w sprawie VI K 286/08 w dniu 25 października 2006 r przewieziony on został do Aresztu Śledczego, w którym w dalszym ciągu przebywa. Z uwagi na to, że w Sadzie Rejonowym również toczy się przeciwko powodowi sprawa karna, dwukrotnie był on przewożony na krótkit okresy do Zakładu Karnego. Przed osadzeniem powód mieszkał w G wraz z konkubiną Sylwia D. i córka w wieku 3 lat i 4 miesięcy. Dwuletni obecnie syn urodził się już po osadzeniu powoda. Zakład Karny jest jednostką penitencjarną, położoną najbliżej jego miejsca zamieszkania. Przysługujące powodowi prawo do trzech widzeń miesięcznie (we wtorki i niedziele) było realizowane przez konkubinę i córkę, które przyjeżdżały do Aresztu, ponosząc koszty przejazdu w wysokości 79 zł w jedną stronę oraz koszty dodatkowego wyżywienia. Konkubina łączyła odwiedziny Niedzielne z wtorkowymi, przebywając w tym czasie u rodziców powoda, a od czerwca 2008 mieszka u nich wraz z obydwojgiem dzieci. W zakładzie karnym istnieje możliwość wykonywania przez skazanych obciążonych obowiązkiem alimentacyjnym, którym do końca kary pozostało co najmniej dwa lata, pracy zarobkowej w Przedsiębiorstwie Państwowym „Garda”. Warunkiem zatrudnienia w wymiarze 7/8 etatu jest dobra opinia skazanego, charakter popełnionego przestępstwa, realny zamiar wykonywanej pracy, pozytywny wynik badań profilaktycznych i odbycie miesięcznego bezpłatnego przyuczenia. Proponowane wynagrodzenie obejmowało nie mniej niż połowę minimalnego wynagrodzenia brutto. Przebywając w N. w związku z wezwaniem do sądu Rejonowego (od 12 września do 25 października 2006r, 2 sierpnia do 12 września 2007r i od 3 do 30 stycznia 2008r) powód był przyuczany do pracy nakładczej w okresie od 25 do 29 stycznia 2008r Składane przez niego wnioski o przedterminowe warunkowe zwolnienie od odbycia reszty kary pozbawienia wolności były oddalane z uwagi na negatywną prognozę co do jego osoby. Nie wskazywano w postanowieniach, jako zasadniczej przyczyny odmowy, prowadzenia sprawy przez Sąd Rejonowy, chociaż zaznaczano, że toczą się przeciwko niemu inne sprawy. Sąd Apelacyjny uznał, że stwierdzona przewlekłość postępowania nie może stanowić podstawy do twierdzenia, że powód odbywałby karę pozbawienia wolności w Zakładzie karnym w N. gdzie byłby odpłatnie zatrudniony, płaciłby alimenty na rzecz dzieci i nie byłoby potrzeby dojeżdżania przez konkubinę i dzieci, a tym samym – ponoszenia przez nie kosztów. Błędne jest także założenie, że gdyby nie przewlekłość postępowania, to zakończyłoby się ono przed osadzeniem i mógłby odbyć karę w wymienionym zakładzie bez potrzeby pobytu w Areszcie Śledczym w Ł. Nie uwzględnia ono, że dalszy tok postępowania przed Sądem Rejonowym nie jest --- STRONA 3 --- przewlekły, a zatem nie zakończyłoby się ono przed 13 stycznia 2007r. Sąd cywilny nie jest uprawniony do oceny stopnia skomplikowania sprawy karnej, do czego mogło dojść w jej toku. Konieczność przetransportowania powoda wynika z naruszenia przez niego prawa i wymierzenia kary pozbawienia wolności. Nie istnieje adekwatny związek przyczynowy pomiędzy przetransportowaniem a brakiem możliwości odbywania kary w Zakładzie Karnym w N, wykonywania pracy zarobkowej i ponoszenia kosztów przejazdu. Nie ma przepisu gwarantującego powodowi odbywania kary pozbawienia wolności w tym Zakładzie, a art 100 kkw ma jedynie charakter postulatu. Córka powoda mogła korzystać z bezpłatnego przejazdu kolejowego. Wątpliwości budzi także okres faktycznego odwiedzania, skoro w dacie przetransportowania liczyła zaledwie jeden rok i sześć miesięcy a konkubina była w zaawansowanej ciąży. Zasądzenie na rzecz powoda kwoty 11.600 zł tytułem zwrotu kosztów podróży było nieuzasadnione. Przyczyny odmowy przedterminowego zwolnienia z odbywania reszty kary wiążąco wskazane zostały w postanowieniach, z których wynika, że co do czasu zaistnienia takiej możliwości (20 lutego 2008r) negatywna prognoza kryminologiczno – społeczna stanowiła wystarczającą przeszkodę. Nie doszło do naruszenia dóbr osobistych powoda, bo nie jest nim prawo do rzetelnego procesu prowadzonego bez zbędnej zwłoki. Naruszenie tego prawa może prowadzić do naruszenia dóbr osobistych i strat materialnych. Powód nie wykazał jednak ani tego naruszenia, które łączy z odmową warunkowego przedterminowego zwolnienia, ani szkody majątkowej. W skardze kasacyjnej powód powołał obie objęte art 398³ § 1 kpc podstawy. Naruszenie prawa materialnego dotyczy art 23, art 24 § 2 w związku z art 448 kc oraz art 15 ust 1 i 2 ustawy z dnia 17 czerwca 2004r o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki (dz.U. Nr 179 poz 1843 ze zm, dalej ustawa o skardze) przez błędną wykładnię, polegającą na przyjęciu, że prawo do rzetelnego procesu bez zbędnej zwłoki nie jest dobrem osobistym, nie przysługuje mu zadośćuczynienie za naruszenie prawa do swobodnego kontaktu z dziećmi oraz za przewlekłość postępowania karnego. Niewłaściwa wykładnia art 361 § 1 kc była przyczyną uznania braku związku przyczynowego pomiędzy przebywaniem w areszcie śledczym a stwierdzoną przewlekłością. Z naruszeniem art 382 kpc przyjął Sąd Apelacyjny, że postępowanie przed Sądem Rejonowym w Zgierzu zakończyłoby się wcześniej niż 11 września 2009r była możliwość bezpośredniego dojazdu z K. do Ł., a córce przysługiwało prawo bezpłatnego przejazdu, ponieważ nie wynika to z przeprowadzonych dowodów. Wniósł o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Pozwany wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej i zasądzenie zwrotu kosztów procesu w postępowaniu kasacyjnym. Uzasadnienie prawne Sąd Najwyższy zważył, co następuje: W pierwszej kolejności rozważenia wymagał zarzut naruszenia przepisów postępowania. Stosownie do art 382 kpc obowiązkiem Sądu drugiej instancji jest oparcie rozstrzygnięcia na materiale zebranym w postępowaniu w pierwszej instancji oraz w postępowaniu apelacyjnym, co oznacza powinność rozważenia całości materiału dowodowego w odniesieniu do jego wartości dowodowej i istotności dla rozstrzygnięcia. Utrwalony został w orzecznictwie pogląd, że do naruszenia tego uregulowania może dojść jedynie w wypadku pominięcia części przeprowadzonych dowodów i wydania wyroku wyłącznie na podstawie materiału dowodowego zebranego przez sąd pierwszej instancji lub własnego materiału sądu odwoławczego z pominięciem dowodów zgromadzonych przez sąd pierwszej instancji (por wyroki Sądu Najwyższego z dnia 22 lutego 2007 r III CSK 337/06, niepubl; z dnia 24 kwietnia 2008r IV CSK 39/08 niepubl; z dnia 14 stycznia 2009r IV CSK 350/08, niepubl; z dnia 24 września 2009r UK 19/09 niepubl) W postępowaniu apelacyjnym nie było prowadzone postępowanie dowodowe, podstawą zaskarżonego wyroku był materiał dowodowy zgromadzony przed sądem pierwszej instancji, a zatem nie mogło dojść do naruszenia wymienionego przepisu/ Powołując się na niewłaściwe zastosowanie art 382 kpc skarżący w istocie kwestionuje prawidłowość dokonanych przez Sąd drugiej instancji ustaleń --- STRONA 4 --- faktycznych, podczas gdy możliwość oparcia skargi kasacyjnej na takiej podstawie wyłączona została art 398³ § 3 kpc. Zarzut naruszenia przepisów postępowania nie mógł odnieść zamierzonego rezultatu. Nie zasługiwał na podzielenie zarzut błędnej wykładni art 23 kc. Nietrafnie utrzymuje skarżący, że prawo do rzetelnego procesu sądowego, będącego elementem prawa do sądu, przewidzianego w art 6 ust 1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z 4 listopada 1950 r (dalej Ekpc) i art 45 ust 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, należy zaliczyć do kategorii dóbr osobistych objętych art 23 kc. Sądy obu instancji trafnie podzieliły przeważający w doktrynie i judykaturze pogląd, że dobra osobiste, ujmowane są w kategoriach obiektywnych, jako wartości o charakterze niemajątkowym, ściśle związane z człowiekiem, decydujące o jego bycie, pozycji w społeczeństwie i akceptowane przez system prawny. Nierozerwalne związanie tych wartości, jako zespołu cech właściwych człowiekowi, stanowiących o jego walorach, z jednostką ludzką wskazuje na ich bezwzględny charakter, towarzyszący mu przez całe życie, niezależnie od sytuacji w jakiej znajduje się w danej chwili. Katalog dóbr osobistych, wymienionych w art 23 kc pozostających pod ochroną prawa cywilnego jest otwarty i wraz ze zmianami stosunków społecznych mogą pojawiać się i znikać pewne dobra, co jednak nie oznacza, ze należy do niego zaliczyć prawo do sądu. Jest ono gwarantowane wymienionymi przepisami Ekpc i Konstytucji nie może być zaliczone do kategorii wartości stanowiących dobro osobiste jednostki,ponieważ jest uprawnieniem przyznanym jej tymi regulacjami w związku z funkcjonowaniem w określonej sferze życia społecznego. Nie ma podstaw do przyjęcia, że wszystkie prawa podstawowe objęte Ekpc oraz wolności i prawa osobiste wymienione w Konstytucji (art 38 do 56) powinny być chronione za pomocą środków wskazanych w art 24 kc do czego dojść może, jeśli naruszenie ich doprowadzi zarazem do pogwałcenia dobra osobistego. Wskazuje na to również Europejski Trybunał Praw Człowieka, którego wypowiedzi w licznych, także powołanych przez Sąd Apelacyjny orzeczeniach, poz określaniem kryteriów, jakie należy brać pod uwagę dla oceny sprawności postępowania sądowego, daje również wyraz temu, że przewlekły proces może być także przyczyną krzywdy moralnej (przykładowo Kudła przeciwko Polsce nr 30210/96, D.M. Przeciwko Polsce nr 13557/02, R.O. Przeciwko Polsce nr 77597/01, Apicella przeciwko Włochom wyrok z dnia 10 stycznia 2004r) Podkreślając rangę prawa do sądu jako podstawowego prawa człowieka oraz konieczności wynagrodzenia wszystkich krzywd wywołanych pogwałceniem go, Trybunał nie wyraził zapatrywania, że prawo to ujmowane być powinno jako dobro osobiste człowieka. Zgodnie z posiadanymi kompetencjami zalecił Polsce wprowadzenie do krajowego ustawodawstwa regulacji przyznających osobom, których prawo do sądu zostało naruszone, uprawnienia do uzyskania skutecznego środka zmierzającego do wyeliminowania naruszeń oraz słusznego zadośćuczynienia. Wyrazem realizacji tego zalecenia jest ustawa o skardze, która daje stronie prawo żądania stwierdzenia, że nastąpiło naruszenie jej prawa do rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki, wydania sądowi zaleceń co do dalszego postępowania, mających na celu zapobieżenie dalszej przewlekłości oraz zasądzenia odpowiedniej sumy pieniężnej (art 12 ust 3 i 4). Wybór środka rekompensującego naruszenie prawa należy do strony. Stosownie do art 15 ustawy o skardze, jeśli przewlekłość spowodowała szkodę majątkową lub niemajątkową strona może dochodzić ich wyrównania w odrębnym postępowaniu sądowym, w którym sąd będzie związany stwierdzeniem, że doszło do przewlekłości postępowania. Przepis ten nie tworzy swoistego uprawnienia do domagania się odszkodowania lub zadośćuczynienia, wskazuje na możliwość uzyskania pełnej kompensaty, ma charakter normy odsyłającej i określającej zakres prejudycjalnego związania. Na podzielenie zasługuje pogląd wyrażony w tej kwestii przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 27 czerwca 2008r III CZP 25/08. OSNC 2009/9/217. Nie zwalnia jednak strony od obowiązku wykazania pozostałych przesłanek odpowiedzialności Skarbu Państwa, zezwalających na zastosowanie art 417 § 1, art 445 lub art 448 kc, w postaci szkody i związku przyczynowego pomiędzy jej powstaniem a przewlekłością. Powoda obciążał obowiązek wykazania, że na skutek stwierdzonej przez Sąd Okręgowy przewlekłości postępowania w sprawie prowadzonej przez Sąd Rejonowy, zostało naruszone jego dobro osobiste. Na taką wykładnię art 24 i 448 kc wskazuje doktryna i utrwalone orzecznictwo (por --- STRONA 5 --- Wyroki Sadu Najwyższego z dnia 7 kwietnia 2009r I PK 210/08 M.P. PR 2009/12/642, z dnia 17 czerwca 2004r V CK 609/03 niepubl) Do wypełnienia tego obowiązku nie doszło w rozpoznawanej sprawie ponieważ powód powoływał się jedynie na naruszenie prawa do rzetelnego procesu. Wynikające z orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka stwierdzenie, że istnieje silne domniemanie wywołania nadmierną długością postępowania sądowego krzywdy moralnej, odnieść należy do postępowania przewidzianego ustawą o skardze i stosowania środka o działaniu przyśpieszająco – rekompensującym (art 6 ust 1). Nie jest bowiem przewidziany w art 12 ust 4 tej ustawy obowiązek wykazywania, że doszło do naruszenia dobra osobistego. Ponadto określone przez Trybunał kryteria ustalania wysokości zadośćuczynienia brane są pod uwagę przy rozważaniu rozmiaru tego świadczenia na gruncie art 448 kc, jeśli wykazane zostanie naruszenie dobra osobistego. Związanie sądu w postępowaniu cywilnym stwierdzeniem przewlekłości dotyczy okresu przyjętego w postanowieniu. Do czasu prawomocnego zakończenia postępowania w sprawie kompetencja do ustalenia, czy doszło do nieuzasadnionej zwłoki, należy do sądu przełożonego nad sądem, w którym toczy się postępowanie (art 4 ust 1 ustawy o skardze). Natomiast w razie zgłoszenia żądania naprawienia szkody po prawomocnym zakończeniu postępowania w sprawie przez stronę, która nie wniosła skargi na przewlekłość (art 16 ustawy o skardze) rzeczą sądu w postępowaniu cywilnym jest także ustalenie, czy doszło do zbędnej zwłoki. Nie ma usprawiedliwionych podstaw zarzut naruszenia art 361 § 1 kc. Wymieniony przepis, określa związek przyczynowy jako przesłankę odpowiedzialności cywilnej za szkodę. Ma on istotny wpływ na zakres tej odpowiedzialności, ograniczając ją ty;ko do niektórych z możliwych skutków zdarzenia, charakterystycznych dla tego zdarzenia, jako jego normalny typowy rezultat. W rozpoznawanej sprawie zdarzeniem jest przewlekłość postępowania w sprawie prowadzonej przez Sąd Rejonowy w opisanym okresie, z którym powód łączy powstanie szkody, czyli skutku w postaci wydatków na dojazdy do Ł. Córki i konkubiny, straty obejmującej niemożność uzyskiwania wynagrodzenia oraz odmowy warunkowego przedterminowego zwolnienia z odbywania pozostałej części kary pozbawienia wolności w Areszcie Śledczym, bo w ocenie powoda uniemożliwia odbywanie kary w zakładzie karnym w N. W takim przypadku odpowiedzialność pozwanego wynikająca z przewlekłości postępowania mogłaby obejmować również odpowiedzialność za skutki odbywania kary pozbawienia wolności w wymienionym Areszcie, gdyby ta przewlekłość postępowania, stworzyła warunki do popełniania czynów przestępczych i osadzenia powoda w zakładzie karnym. Dla przyjęcia, że zachodzi związek przyczynowy, konieczne jest istnienie takiej przyczynowości pomiędzy kolejno następującymi po sobie zdarzeniami (por wyroki Sądu najwyższego z dnia 14 marca 2002r IV CKN 826/00, niepubl; z dnia 19 czerwca 2006r V CSK 18/08, niepubl) Tak pojmowanego związku przyczynowego nie ma w rozpoznawanej sprawie. Konsekwencją tego stwierdzenia jest brak podstaw do zastosowania art 417 § 1 kc Z powyższych względów pozbawiona uzasadnionych podstaw skarga kasacyjna została oddalona w oparciu o art 398(15) § 1 kpc