Postanowienie II CSK 269/2007

--- STRONA 1 --- Wyrok Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 2 października 2007 r. II CSK 269/2007 LexPolonica nr 1615563 Monitor Prawniczy 2007/21 str. 1172 OSNC 2008/C poz. 75 Zapewnienie przez Państwo godziwych warunków odbywania kary pozbawienia wolności jest jednym z podstawowych wymagań demokratycznego państwa prawnego, jednakże osadzenie skazanego w celi w warunkach, w których powierzchnia na jedną osobę wynosiła mniej niż 3 m2, przy spełnieniu przesłanek określonych w art. 248 § 1 kkw, jest zgodne z prawem. Orzeczenie dotyczy: Dz.U.1997.90.557: art. 110 § 2, Dz.U.1993.61.284: art. 3, Dz.U.1964.16.93: art. 24 § 1 Orzeczenie zostało powołane w sprawach: I ACa 375/2013, I ACa 157/2013, I ACa 1438/2012, I ACa 125/2013, I ACa 907/2012, I ACa 633/2012, I CSK 489/2011, III CZP 25/2011, I CSK 54/2011, I ACa 10/2010, II CSK 486/2009, V CSK 301/2009, VI ACa 99/2009, I ACa 499/2007 W orzeczeniu powołano sprawy: V CSK 431/2006, Sprawa 50390/99, Sprawa 38812/97, I CR 143/89 Sędzia SN: Helena Ciepła (przewodniczący, sprawozdawca). Sędzia SN: Irena Gromska-Szuster. Sędzia SN: Marian Kocon. Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Jana T. przeciwko Skarbowi Państwa - Zakładowi Karnemu nr 1 w Ł. o zadośćuczynienie i odszkodowanie, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 2 października 2007 r. skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 5 stycznia 2007 r. oddalił skargę kasacyjną i nie obciążył powoda kosztami postępowania kasacyjnego, a ponadto przyznał adwokatowi Dariuszowi W. prowadzącemu Kancelarię Adwokacką w Ł. od Skarbu Państwa (Sądu Apelacyjnego w Łodzi) kwotę 2.400 zł tytułem wynagrodzenia za udzieloną powodowi pomoc prawną z urzędu, przy uwzględnieniu stawki podatku od towarów i usług. Uzasadnienie Sąd Apelacyjny w Łodzi wyrokiem z dnia 5 stycznia 2007 r. oddalił apelację powoda od wyroku Sądu Okręgowego w Łodzi oddalającego jego powództwo o odszkodowanie i zadośćuczynienie. Aprobując ustalenia faktyczne i ocenę jurydyczną Sądu pierwszej instancji, Sąd Apelacyjny przyjął, że powód w grudniu 2003 r. odbywał karę pozbawienia wolności w Zakładzie Karnym w G., a następnie w Zakładzie Karnym nr 1 w Ł., w którym został osadzony z pięcioma innymi skazanymi w celi przewidzianej dla czterech osób. Dwukrotnie został ukarany w trybie regulaminowym za niestawienie się na poranny apel. Od połowy lutego 2004 r. pracował w pozwanym Zakładzie bezpłatnie, a następnie jako kucharz za wynagrodzeniem 434,20 zł miesięcznie. W dniu 17 maja 2004 r. odmówił wyjścia z celi po uzyskaniu informacji, że nie pójdzie do pracy, gdyż zostanie dowieziony do sądu na rozprawę. Powód nie wiedział, jakiej sprawy dotyczy wezwanie, zdenerwował się i zażył leki uspakajające, a przybyły na jego żądanie lekarz zaaplikował mu dodatkowe środki. Następnie powód został dowieziony do Sądu Rejonowego dla Łodzi- --- STRONA 2 --- Śródmieścia na rozprawę w sprawie karnej, a po powrocie poddano go badaniu moczu na obecność narkotyków. Materiał do badania pobrała pielęgniarka w gabinecie w obecności funkcjonariusza. Badanie dało wynik negatywny. Następnego dnia powoda nie dopuszczono do pracy, a dnia 19 maja 2004 r. stanął przed komisją penitencjarną, która zmieniła mu grupę zaszeregowania i orzekła o zmianie zakładu karnego. Postanowieniem z dnia 24 czerwca 2004 r. Sąd Penitencjarny utrzymał w mocy tę decyzję, po czym powód został przewieziony do Aresztu Śledczego przy ul. S. w Ł. W czasie przebywania w pozwanym Zakładzie Karnym wszystkie cele były przeludnione. W celach czteroosobowych było po sześć posłań na trzech piętrowych łóżkach, umywalka i wyodrębniona toaleta. Zdarzało się, że więźniowie musieli jeść obiad trzymając talerz na kolanach, gdyż przy stoliku brakowało miejsca. Dyrektor Zakładu decyzją z dnia 4 czerwca 2003 r. umożliwił umieszczanie osadzonych w warunkach, w których powierzchnia w celi na jedną osobę ze względu na przeludnienie wynosiła mniej niż 3 m2, o czym poinformował Sąd Okręgowy - Sąd Penitencjarny. Powód cierpi na zaburzenia osobowości uwarunkowane wieloczynnikowo, które nie pozostają w związku przyczynowym z warunkami odbywania kary, mimo że warunki te mogły być dla niego uciążliwe i trudne, nie wywołały jednak trwałych skutków w jego zdrowiu psychicznym. Jego zachowanie w dniu 17 maja 2004 r. było spowodowane zaburzeniami osobowości, na które cierpi od wielu lat, a więc przed osadzeniem w pozwanym Zakładzie Karnym, cechami charakteru i obniżoną odpornością na stres, a nie brakiem pożądanej konsultacji psychiatrycznej. Podzielając opinie biegłych psychologa i psychiatry, Sąd przyjął, że powód nie doznał uszczerbku na zdrowiu. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, funkcjonariusze służby więziennej właściwie zareagowali na zachowanie powoda w dniu 17 maja 2004 r., które miało cechy buntu i demonstracji i mogło być wykorzystane przez innych osadzonych. Decyzja o dokwaterowaniu i odsunięciu powoda od pracy w kuchni była zgodna z prawem i uzasadniona okolicznościami, a postępowanie służby więziennej było właściwe, co potwierdził Sąd Penitencjarny. Powód zakończył odbywanie kary w dniu 5 lutego 2005 r. W tym stanie faktycznym Sąd Apelacyjny podzielił pogląd Sądu Okręgowego o braku podstaw do przypisania pozwanemu odpowiedzialności za dochodzoną przez powoda szkodę majątkową w postaci utraconych zarobków. W ocenie Sądu Apelacyjnego, decyzja komisji penitencjarnej o zaszeregowaniu powoda do innej grupy i zmianie zakładu karnego była zgodna z art. 76 § 1 kkw i została utrzymana w mocy przez sąd penitencjarny, zatem działanie pozwanego nie może być uznane za bezprawne. Żądanie zadośćuczynienia i świadczenia na określony cel społeczny zostało natomiast oddalone jako nieudowodnione, powód bowiem nie wykazał uszkodzenia ciała ani rozstroju zdrowia warunkujących skuteczność tego żądania. Opinie biegłych nie potwierdziły pogorszenia jego stanu zdrowia, a zaburzenia osobowości, na które cierpi, nie wynikają z warunków odbywania kary. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, roszczeń powoda nie uzasadniają też przepisy o ochronie dóbr osobistych, nie została bowiem naruszona jego godność. Pobranie moczu do badania na obecność narkotyków, w asyście funkcjonariusza służby więziennej zostało spowodowane nietypowym zachowaniem powoda w dniu 17 maja 2004 r., a nie chęcią szykany i zostało przeprowadzone zgodnie z przepisami. Powód w skardze kasacyjnej opartej na obu podstawach kasacyjnych zarzucił naruszenie art. 23, 24 i 448 kc w związku z art. 110 § 2 kkw i art. 77 ust. 1 Konstytucji oraz art. 3 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności z dnia 4 listopada 1950 r. (Dz. U. 1993 r. Nr 61 poz. 284 dalej: „ ekpc” ) przez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że odbywanie kary pozbawienia wolności w warunkach przepełnionej celi nie narusza dóbr osobistych powoda w postaci humanitarnego traktowania z poszanowaniem godności ludzkiej, art. 417 kc przez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że nie nosi cech bezprawności karanie powoda karą regulaminową w postaci utraty prawa do zatrudnienia i pobierania wynagrodzenia w sytuacji, w której naruszenie przez powoda wewnętrznego regulaminu było wyłącznie wynikiem przetrzymywania osadzonych w celach w warunkach sprzecznych z art. 110 § 2 i § 4 pkt 4-6 kkw w związku z art. 110 § 1 kkw, polegających na umieszczeniu w celi zbyt dużej ilości osób, a także --- STRONA 3 --- przez postępowanie sprzeczne z § 14 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 25 sierpnia 2003 r. w sprawie regulaminu organizacyjno-porządkowego wykonywania kary pozbawienia wolności (Dz. U. 2003 r. Nr 152 poz. 1493), polegające na zaniechaniu tworzenia warunków zindywidualizowanego oddziaływania na skazanego i określenia wewnętrznego porządku zakładu karnego bez uwzględnienia utrzymującego się w nim przeludnienia, a w konsekwencji niezapewnienia właściwych warunków bytowych, sanitarnych i zdrowotnych. W ramach drugiej podstawy kasacyjnej zarzucił naruszenie art. 385 w związku z art. 386 § 4 kpc przez nieuwzględnienie jego apelacji, art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 kpc przez przyjęcie, że powód upatrywał naruszenia swej godności jedynie w konieczności poddania się badaniu na obecność narkotyków we krwi, w asyście funkcjonariuszy służby więziennej, oraz przez przyjęcie, że przepisy Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności z dnia 4 listopada 1950 r. nie mogły być podstawą roszczeń. W konkluzji wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i uwzględnienie powództwa, ewentualnie uchylenie wyroków Sądów obu instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: (...) Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 417 kc nie można pominąć, że skarżący odbywał karę pozbawienia wolności w pozwanym Zakładzie zarówno przed zmianą tego przepisu wprowadzoną ustawą z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny (Dz. U. 2004 r. Nr 162 poz. 1692), jak i po tej zmianie. Przepis ten w poprzednim brzmieniu nie posługiwał się pojęciem „ niezgodne z prawem” , a przesłanka bezprawności była wyprowadzana z ogólnych reguł odpowiedzialności deliktowej każdego podmiotu, jednakże zarówno w poprzednim stanie prawnym, jak i obowiązującym od dnia 1 września 2004 r. przez „ działanie lub zaniechanie niezgodne z prawem” należy rozumieć niezgodność z konstytucyjnie rozumianymi źródłami prawa, czyli Konstytucją, ustawami, ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi oraz rozporządzeniami, a ciężar wykazania tej niezgodności spoczywa na poszkodowanym. (...) Wbrew stanowisku skarżącego, Sąd Apelacyjny trafnie przyjął, w ślad za Sądem Okręgowym, że działanie pozwanego było zgodne z prawem, a konkretnie z art. 77 ust. 1 Konstytucji, art. 248 § 1 kkw, § 2 ust. 4 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 26 sierpnia 2003 r. w sprawie trybu postępowania właściwych organów w wypadku, gdy liczba osadzonych w zakładach karnych lub aresztach śledczych przekroczy w skali kraju ogólną pojemność tych zakładów (Dz. U. 2003 r. Nr 152 poz. 1497) oraz § 14 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 25 sierpnia 2003 r. w sprawie regulaminu organizacyjno-porządkowego wykonywania kary pozbawienia wolności. Zajął w tym przedmiocie umotywowane stanowisko, zatem zarzut naruszenia art. 417 kc nie może się utrzymać. Niezależnie od tego należy stwierdzić, że skoro decyzja komisji penitencjarnej o zmianie skarżącemu grupy zaszeregowania i orzeczeniu zmiany zakładu karnego, co pozbawiło go pracy w charakterze kucharza, została utrzymana w mocy przez sąd penitencjarny, to na uzasadnienie żądania odszkodowania za utracone zarobki skarżący musiałby wykazać, iż działanie tego sądu było niezgodne z prawem, a tego nawet nie twierdzi. Sąd Apelacyjny trafnie też uznał, że roszczeń powoda nie uzasadniają art. 23 i 24 w związku z art. 448 kc. Podnosząc zarzut naruszenia tych przepisów skarżący pominął ustalenie Sądu, że pobyt w pozwanym Zakładzie Karnym nie spowodował uszczerbku na zdrowiu, a zaburzenia osobowości na które cierpi występowały u niego znacznie wcześniej i nie pozostają w związku przyczynowym ani z osadzeniem go w pozwanym Zakładzie, ani z odbywaniem kary. Ustalenie to, ze względu na treść art. 398[3] § 3 kpc, nie podlega weryfikacji w postępowaniu kasacyjnym. Dobra osobiste człowieka pozostają pod ochroną Konstytucji; zgodnie z art. 30, przyrodzona i niezbywalna godność człowieka jest nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem władz publicznych. Obowiązek ten powinien być realizowany przez władze publiczne przede wszystkim tam, gdzie Państwo działa w ramach imperium, realizując swoje zadania represyjne, --- STRONA 4 --- których wykonanie nie może prowadzić do większego ograniczenia praw człowieka i jego godności, niż to wynika z zadań ochronnych i celu zastosowanego środka. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 25 kwietnia 1989 r. I CR 143/89 (OSP 1990/9 poz. 330) wyjaśnił, że godność osobista jest tą sferą osobowości, która konkretyzuje się w poczuciu własnej wartości człowieka i oczekiwaniu szacunku ze strony innych ludzi. Poczucie to, stanowiące istotny element psychiki człowieka, kształtowane jest przez okoliczności zewnętrzne. Zapewnienie przez Państwo godziwych warunków odbywania kary pozbawienia wolności jest jednym z podstawowych wymagań demokratycznego państwa prawnego, znajdującym wyraz w normach prawa międzynarodowego. Wynika to wprost z art. 10 ust. 1 ratyfikowanego przez Polskę Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych z dnia 19 grudnia 1966 r. (Dz. U. 1977 r. Nr 38 poz. 167) oraz z art. 3 ekpc, stanowiących, że każda osoba pozbawiona wolności będzie traktowana w sposób humanitarny i z poszanowaniem przyrodzonej godności człowieka. Te zasady prawa międzynarodowego wyrażają art. 40, 41 ust. 4 i 47 Konstytucji. Przesłanką odpowiedzialności za naruszenie cudzego dobra osobistego jest bezprawność działania, przez którą rozumie się działanie (zaniechanie) sprzeczne z porządkiem prawnym i zasadami współżycia społecznego. Przepis art. 24 kc przewiduje domniemanie bezprawności działania naruszającego dobra osobiste, co powoduje, że na nim spoczywa ciężar wykazania, iż jego działanie było zgodne z prawem. Pozwany Skarb Państwa wykazał, że jego działanie, w tym osadzenie skarżącego w celi w warunkach, w których powierzchnia na jedną osobę wynosiła mniej niż 3 m2, było zgodne z prawem. Dyrektor pozwanego Zakładu, stosownie do art. 248 § 1 kkw, wydał decyzję o umieszczeniu osadzonych na czas określony w warunkach, w których powierzchnia w celi na jedną osobę wynosi mniej niż 3 m2. Decyzja ta została utrzymana w mocy przez sąd penitencjarny. Tej oceny nie może zmienić odwołanie się przez skarżącego do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego 2007 r. V CSK 431/2006 (OSNC 2008/1 poz. 13), w którym przyjęto, że odbywanie kary w przeludnionej celi narusza dobro osobiste, został on bowiem wydany w innym stanie faktycznym, w którym powód odbywał karę pozbawienia wolności nie tylko w przeludnionej celi, ale w której nie było łóżek dla wszystkich osadzonych oraz oddzielnego węzła sanitarnego, i te okoliczności zaważyły na treści rozstrzygnięcia. Nie naruszył też Sąd Apelacyjny art. 3 ekpc i art. 110 § 2 kkw, gdyż przepisy te nie stanowiły materialnoprawnej podstawy rozstrzygnięcia. Wprawdzie skarżący także w ramach drugiej podstawy kasacyjnej zarzucił naruszenie przepisów Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, jednakże tak sformułowany zarzut nie mógł być poddany kontroli kasacyjnej. Sąd Najwyższy - działając jako sąd kasacyjny - nie może czynić domysłów co do tego, które przepisy jako naruszone miał na względzie skarżący, i wyręczać go w prawidłowym przytoczeniu podstaw kasacyjnych. W tej sytuacji tylko ubocznie należy stwierdzić, że Europejski Trybunał Praw Człowieka dokonując wykładni art. 3 ekpc stwierdził, że cierpienie i upokorzenie muszą w każdym razie przekraczać nieunikniony element cierpienia wpisanego w pozbawienie wolności, aby stanowiły naruszenie tego przepisu (np. wyroki Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 29 kwietnia 2003 r. Sprawa 38812/97 Poltoratskiy przeciwko Ukrainie LexPolonica nr 397336, oraz z dnia 29 kwietnia 2003 r. Sprawa 50390/99 McGlinchey i inni przeciwko Zjednoczonemu Królestwu LexPolonica nr 397335). Z tych względów, uznając bezzasadność podstaw skargi kasacyjnej, Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji (art. 398[14] kpc).